فرهنگ غدیر در تاریخ

انتقال فرهنگ غدیر از روایت به تألیف

از اوایل قرن دوم هجری تبلیغ غدیر شکلی تازه گرفت و کم‌کم از روایت به صورت تألیف درآمد، و در اواسط قرن دوم به اولین تألیف مستقل درباره غدیر برمی‌خوریم. آنچه در این مرحله مشهود است اینکه اکثر کتاب‌ها، مربوط به متون و اسناد خطبه است، و هدف اول مؤلفین استحکام اصل مطلب بوده است. آنان که جو خاص فرهنگی را به خوبی لمس می‌کردند، در مرحله اول دست به کار محکم کاری در اسناد و حفظ متون شدند؛ تا نسل‌های آینده مدارک لازم را برای تحقیق و موشکافی و بحث و بررسی داشته باشند. این روند در طول قرن دوم و سوم و چهارم و پنجم اوج خاص داشته و حق آن به خوبی ادا شده است.

انتقال فرهنگ غدیر با روایت

در طول قرن اول هجری که تدوین معارف اسلام ممنوعیت رسمی داشت، سینه‌های امین و حافظه‌های قویِ افراد به مثابه اسناد منتقل کننده غدیر عمل می‌کرد؛ و به خوبی توانست این راه صد ساله را بپیماید و این ودیعه آل محمد علیهم السلام را حفظ کند. بیش از صد و بیست نفر از صحابه و عِدّه بسیاری از تابعین، واقعه غدیر را در محافل بیان می‌کردند و آن را به نسل‌های بعد از خود انتقال می‌دادند.

به عنوان نمونه حذیفة بن یمان و زید بن ارقم متن کامل خطبه غدیر را که بیش از یک ساعت به طول انجامیده و حدود بیست صفحه است، حفظ کرده و برای مردم بازگو کرده‌اند، تا امروز که به دست ما رسیده است. از سوی دیگر اصحاب ائمه علیهم السلام حاملان پیام غدیر بودند، و در حضور امامان علیهم السلام اقدام به حفظ و نشر غدیر نمودند.

اولین کتابی که با اطلاع معصومین علیهم السلام و در حضور ایشان تألیف شده و غدیر را در خود ثبت کرده «کتاب سلیم بن قیس الهلالی» است که در قرن اول تألیف شده و مؤلف آن از اصحاب امیرالمؤمنین و امام حسن و امام حسین و امام سجّاد علیهم السلام بوده و در سال ۷۶ هجری از دنیا رفته است.

انتقال فرهنگ غدیر با تحقیق در سند و متن

از قرن چهارم تحقیق و بحث در متن و سند حدیث غدیر آغاز شده، و قطعه اصلی خطبه غدیر - که جمله «مَن کُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَولاهُ» است - در مناظرات مطرح شده و رجال اسناد و ناقلین حدیث غدیر به دقت مورد بررسی قرار گرفته است. کتب شیخ صدوق و سید مرتضی و شیخ مفید بهترین شاهد بر این مدعا هستند. این تحقیقات در قرن‌های چهارم و پنجم و ششم اوج داشته و تا سال هزار همچنان پیش رفته، به طوری که آثار برجسته ای درباره غدیر از این قرون در دست است.

اهتمام در نقل حدیث غدیر

روایت غدیر به نقل از همه چهارده معصوم علیهم السلام جهتی مؤثر در ابلاغ غدیر است، و نشانگر اهتمام به آن از سوی چنان مقامات با عظمتی است. این روند در شرایط سخت تقیه ادامه داشته، و اصحاب باوفای غدیر هم به پیروی از ایشان در نقل حقایق غدیر تلاشی بی وقفه داشته‌اند.

حضور جدی اهل بیت علیهم السلام در نقل حدیث غدیر

با مروری در احادیث کتاب حاضر در زمینه‌های مختلف غدیر، می‌یابیم که همه معصومین علیهم السلام در راه نقل و نشر و ابلاغ حقایق گوناگون غدیر گام برداشته اند، و راهکارهای لازم در این زمینه را در اختیار ما گذاشته‌اند.

در سند روایتی از غدیر چند تن از معصومین علیهم السلام حضور دارند. امام رضا علیه السلام حدیث غدیر را از پدرشان حضرت موسی بن جعفر از امام صادق از امام باقر از امام سجاد از امام حسین از امیرالمؤمنین علیهم السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده است.

همچنین گروهی از بانوان اهل بیت علیهم السلام به نقل حدیث غدیر اهتمام ورزیده‌اند و آن را با این سند نقل کرده‌اند:

حضرت فاطمه معصومه علیها السلام دختر امام موسی بن جعفر علیه السلام، از فاطمه دختر امام صادق علیه السلام، از فاطمه دختر امام باقر علیه السلام، از فاطمه دختر امام زین العابدین علیه السلام، از فاطمه و سکینه دختران امام حسین علیه السلام، از اُمّ کلثوم دختر فاطمه زهرا علیها السلام از مادرش حضرت فاطمه زهرا علیها السلام حدیث غدیر را نقل فرموده است.

در اینجا باید یک نتیجه تبلیغی بگیریم که هر اندازه مقام عصمت به موضوعی بیشتر اهمیت داده و خود به تبلیغ آن پرداخته، ما نیز باید در آن باره گام برداریم و از ابلاغ آن کوتاهی نکنیم.

بیشتر بخوانید: "آموزش تبلیغ غدیر"

گویا مقام عصمت می‌فرماید: به ما بنگرید و راه ما را ادامه دهید. در واقع همه ما در راه «فَلیُبَلِّغِ الحاضِرُ الغائِب» تلاش می‌کنیم؛ و با نقل روایات غدیر اطلاعات مربوط به آن را به کسانی منتقل می‌کنیم که از آن بی اطلاعند.

حفظ غدیر با روایت

کتاب و قلم سابقه هزار و چهارصد ساله با غدیر دارند. از روزی که پیامبر صلی الله علیه و آله در صحرای غدیر امیرالمؤمنین علیه السلام را به عنوان جانشین خود به جهانیان معرفی کرد، کار حفظ و ثبت آن نیز آغاز شد و در هر زمانی حقایق آن به گونه ای انعکاس یافت. از قرن اول هجری، همگام با روایت سینه به سینه غدیر، کتاب نیز نقش خود را در نقل آن برای نسل‌های بعد ایفا کرد و پرونده پرافتخار غدیر را باز نگه داشت، و از قرن دوم کتاب و کتابت به صورتی جدی در مورد آن به کار گرفته شد.

راویان غدیر بسیار زیاد ولی بسیار کم!

با در نظر گرفتن تلاش‌های بی وقفه ای که تا قرن پانزدهم برای نقل حدیث غدیر به ثمر رسیده، اما باید گفت: روایت کنندگان حدیث غدیر از یک سو بسیار زیاد و از یک سو بسیار کم هستند! در یک نگاه صد و بیست هزار نفر در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله در بیابان غدیر حضور داشتند و حدیث غدیر را از دو لب مبارک آن حضرت شنیدند؛ اما در نگاه دیگر صد و بیست نفر از صحابه این حدیث را نقل کرده‌اند!!

این تعداد راوی و حتی نصف آن در هیچ حدیثی در اسلام دیده نمی‌شود. پس راویان حدیث غدیر نسبت به روایات دیگر قابل مقایسه نیست. ولی اگر عدد صد و بیست هزار نفری حاضرین در واقعه غدیر را در نظر بگیریم راویان آن واقعاً کم هستند. در واقع عده بسیاری از آنان که مأمور به تبلیغ غدیر شدند با سکوت خود آن را زیر خاک‌های سیاه سقیفه پنهان کردند. با این همه اوج افتخار شیعه است که طبق کتب مخالفینش بیشترین تعداد راوی را برای غدیرش دارد، و با همین فخر زبان انتقاد گشوده و از سکوت بقیه حاضرین در غدیر شکوه دارد!

روایت غدیر

اولین مرحله از مسیر فرهنگی غدیر در طول چهارده قرن، زمان ننگین منع از نقل و تدوین حدیث بوده است. در طول قرن اول هجری که تدوین معارف اسلام ممنوعیت رسمی داشت و اگر هم کتابی نوشته می‌شد مخفیانه بود یا اگر نوشته‌ای مجوز پیدا می‌کرد فقط اراجیف غاصبین خلافت بود که انتشار می‌یافت.

در چنان جوّی بهترین کتاب برای غدیر سینه‌های امین و حافظه‌های قوی افراد بود که به خوبی توانست این راه صد ساله را بپیماید و این ودیعه آل محمد علیهم السلام را در خود حفظ کند. بیش از صد و بیست نفر از صحابه و عده بسیاری از تابعین، واقعه غدیر را در محافل بیان می‌کردند و آن را به نسل‌های بعد از خود انتقال می‌دادند. به طوری که زید بن ارقم و حذیفة بن یمان متن کامل خطبه غدیر را که بیش از یک ساعت به طول انجامیده، حفظ کرده و برای مردم بازگو کرده‌اند.

از سوی دیگر صاحب غدیر امیرالمؤمنین علیه السلام برای اتمام حجت و برای آنکه نسل‌های آینده راه خود را بیابند، در اجتماعات مختلف مردم و در مناسبت‌ها و فرصت‌های گوناگون حتی در بحبوحه جنگ صفین مسئله غدیر را مطرح می‌ساخت و درباره آن از شاهدان عینی اقرار می‌گرفت.

فاطمه زهرا علیها السلام در عمر کمتر از سه‌ماهه خود پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله بارها جریان غدیر را برای مردم متذکر شد و تعجب خود را از چنین جوّ ظلمانی فرهنگی اعلام فرمود. ائمه علیهم السلام نیز از هر فرصت مناسبی برای تبلیغ پیام غدیر استفاده کرده و آن را برای مردم بیان می‌کردند، تا آنجا که امام باقر علیه السلام متن کامل خطبه غدیر را برای مردم بازگو فرمود و امام رضا علیه السلام مناظراتی در این باره برقرار نمود.

از سوی دیگر اصحاب ائمه علیهم السلام حاملان پیام غدیر بودند، و در حضور امامان علیهم السلام اقدام به حفظ و نشر غدیر نمودند. شعر شاعران نیز نقش مهمی در حفظ غدیر در طول زمان‌های ظلمانی داشته چه آنکه قالب شعر محفوظ تر است و مردم علاقه خاصی به آن دارند. از ساعتی که خطبه پیامبر صلی الله علیه و آله پایان یافت حسّان بن ثابت اولین شعر را در حضور آن حضرت سرود و دلیل روشنی شد تا شاعران در طول چهارده قرن با هنر خود غدیر را حفظ کنند و به راحتی به نسل‌های بعد برسانند.

اینها شکل‌های مختلف فرهنگی بود که غدیر را در قرن اول حفظ کرد و البته این طرق در قرن‌های بعد نیز ادامه یافت. تنها اثر مکتوبی که در قرن اول درباره غدیر شناخته شده همان «کتاب سلیم» است که ذکر شد.

شکوفایی علمی در فرهنگ غدیر

از اوائل قرن یازدهم هجری تا امروز با ایجاد میدان باز علمی، محققین و اندیشمندان اسلام تألیفات بسیار مهمی درباره غدیر تألیف کرده‌اند و به خوبی از زحمات هزار ساله نتیجه‌گیری نموده‌اند. در این دوران تمام جوانب غدیر مورد جمع و بررسی و تحقیق قرار گرفت و در هر جنبه ای به‌طور جداگانه کتابی نوشته شده است.

از جمله ارتباط غدیر با قرآن، بحث‌های مفصل در اسناد غدیر، بررسی‌های عمیق در متن حدیث غدیر، جمع‌آوری و تدوین اشعار مربوط به غدیر و جوانب دیگر آن مورد توجه خاص واقع شد و در هر مورد کتبی تدوین گردیده است.

تحقیقات بزرگانی همچون قاضی شوشتری، علامه مجلسی، شیخ حرّ عاملی، شیخ عبدالله بحرانی، سید هاشم بحرانی، میرحامدحسین هندی، علامه امینی و بسیاری دیگر از علما، بهترین شاهد این مدعاست. این تلاش‌ها ادامه یافته تا زمان حاضر که شاهد گام‌های علمی فرهنگی بسیار ارزشمندی در مورد غدیر هستیم، و پرونده بزرگ آن در قالب‌های نرم‌افزاری و با انواع شیوه‌های صوتی و تصویری عرضه می‌گردد.

غدیر در فرهنگ اسلام

از روز شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله تا پایان قرن اول هجری ثبت و تدوین احادیث و تاریخ اسلام از طرف غاصبین خلافت ممنوع اعلام شده و مجازات‌های سختی برای اقدام کنندگان به چنین مهمی در نظر گرفته شده بود. علت اصلی این نقشه جلوگیری از ثبت مطالبی چون واقعه غدیر بود که با اساس حکومت غاصبین منافات داشت.

اکنون باید دید غدیر چگونه از این گذرگاه تاریک گذشته و خود را به نسل‌های آینده مسلمین رسانده است. آنان که که با گذشت هفتاد روز غدیر را به فراموشی سپردند و صاحب غدیر یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام را خانه نشین کردند چگونه باور می‌کنند که امروز نام غدیر در سراسر جهان شناخته شده و اینک جشن چهاردهمین قرن خود را پشت سر گذاشته باشد؟

با چنان دشمنان پر قدرتی که غدیر دارد و با چنان جاهلان فراموشکاری که نخواستند آن را به یاد بیاورند و از گواهی دادن به یک کلمه درباره آن ابا کردند، ولی اینک میلیاردها کلمه در وصفش به رشته تحریر درآمده و نور آن در جهان معرّف بزرگ مذهب اهل بیت علیهم السلام است.

با آنکه هر یک از صد و بیست هزار مخاطب پیامبر صلی الله علیه و آله که در غدیر خم حضور داشتند باید در راه ثبت و ضبط آن واقعه بزرگ اقدامی می‌کردند و نکردند، و با آنکه پیامبر صلی الله علیه و آله سفارش اکید کرده بود که پیام غدیر را به نسل‌های آینده برسانید و اختناق حکومت‌ها مانع از آن شد، ولی باز فرهنگ غنی اسلام پر از نام غدیر است و در کتب تاریخ و حدیث اسلامی در هر کجا و هر زمان که تألیف شده باشد نور غدیر قابل کتمان نبوده است.