علی بن محمد قوشچی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | علاءالدین علی بن محمد سمرقندی |
| سرشناسی | منجم، ریاضیدان، مفسر، متکلم و ادیب |
| تولد | سمرقند |
| وفات | ۸۷۹ قمری، استانبول |
| محل دفن | کنار قبر ابوایوب انصاری در استانبول |
| خویشان سرشناس | پدرش محمد از خادمان دربار الغبیگ |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | قاضیزاده رومی، الغبیگ تیموری |
| شاگردان | عبدالقادر بن حسن رویانی لاهیجی |
| تحصیلات | تحصیل در سمرقند و کرمان |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | نجوم، ریاضیات، هیئت، کلام، تفسیر، منطق |
| علت شهرت | مدیریت رصدخانه سمرقند، تکمیل زیج الغبیگی، ترویج علوم در امپراتوری عثمانی |
علاءالدین علی بن محمد سمرقندی (درگذشته ۸۷۹ قمری)، مشهور به ملاعلی قوشچی، از دانشمندان علمی اهل سنت در سده نهم هجری بود که در شاخههای متعددی از علوم، از جمله نجوم، ریاضیات، کلام، تفسیر و ادبیات تخصص داشت. وی از چهرههای محوری در تکمیل و ترویج دانش هیئت و ریاضیات در دوران تیموری و عثمانی به شمار میرود.
زندگینامه[۱]
وی در سمرقند زاده شد. پدرش، محمد، از نزدیکان دربار الغبیگ تیموری (حکمران ماوراءالنهر) بود. لقب «قوشچی» (به معنای پرندهدار یا بازدار) نشاندهنده منصب درباری پدر یا خود وی در دربار است.
قوشچی دانشآموخته مدارس سمرقند بود و از محضر استادان بزرگی همچون قاضیزاده رومی (ریاضیدان و ستارهشناس)، الغبیگ تیموری (که خود از منجمان برجسته بود) بهره برد. او برای تکمیل تحصیلات به کرمان سفر کرد و پس از بازگشت، با نگارش رسالهای در حل مشکلات نظری حرکت ماه، توجه الغبیگ را بیش از پیش جلب نمود.
فعالیتهای علمی
- مدیریت رصدخانه سمرقند: پس از درگذشت غیاثالدین جمشید کاشانی و قاضیزاده رومی، مسئولیت ادامه کار رصدخانه سمرقند و تدوین نهایی زیج الغبیگی (یکی از دقیقترین جداول نجومی پیشامدرن) به قوشچی محول شد.
- نجات دستاوردهای علمی: پس از قتل الغبیگ توسط مخالفان متعصب و تخریب رصدخانه، قوشچی با خطرپذیری، اسناد و دادههای رصدی را نجات داد و از سمرقند خارج کرد.
- مهاجرت به امپراتوری عثمانی: وی پس از سفر حج، به دربار اوزون حسن آققویونلو رفت و سپس برای مذاکره صلح به قسطنطنیه (استانبول) اعزام شد. درخواست سلطان محمد فاتح موجب اقامت دائم وی در عثمانی شد.
- تدریس و ترویج علم در عثمانی: قوشچی به عنوان استاد مدرسه ایاصوفیه، نخستین حلقه منظم آموزش نجوم و ریاضیات را در امپراتوری عثمانی بنیان نهاد. وی همچنین کسرهای اعشاری (که پیشتر توسط کاشانی ابداع شده بود) را در دنیای عثمانی معرفی کرد.
وفات
وی در سال ۸۷۹ قمری در استانبول درگذشت و در جوار آرامگاه ابوایوب انصاری به خاک سپرده شد.
تألیفات
از کتب او می توان به عناوین زیر اشاره کرد:
- الرساله الفتحیه در هیئت
- شرح زیج الغبیگ با نام سلمالسماء
- رسالهای در هیئت به فارسی
- رساله محمدیه در علم حساب
- میزانالحساب یا زبدةالحساب به فارسی
- رسالهای در حساب
- شرح جدید بر تجرید الکلام خواجه نصیرالدین طوسی
- محبوب الحمائل فی کشف المسائل
- أجزاء القضیه
- تفسیر الزهراوین شامل سوره بقره و آل عمران
- حاشیه بر شرح کشاف تفتازانی
- العنقود الزواهر فی نظم الجواهر در علم صرف
- رساله فی الحمد
- الفوائد فی الأغلاط به زبان عربی
روايت حديث غدير[۲]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده على بن محمد قوشچى، علاءالدين (م ۸۷۹ ق) است. قوشچى حديث غدير را در مبحث امامت «شرح تجريد» آورده است. بدرالدين[۳]: وى در علوم رياضى چيره دست بود. كاتب چَلَبى، طاشكُبرى زاده و قاضى شوكانى از او و تأليفاتش بسيار تعريف كرده اند.