محمد بن علی شوکانی (قاضی)
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد بن علی بن محمد بن عبدالله شوکانی |
| سرشناسی | فقیه، محدث، مجتهد و قاضی یمنی |
| تولد | ۱۱۷۳ هجری قمری |
| وفات | ۱۲۵۰ هجری قمری |
| محل دفن | صنعا، یمن |
| خویشان سرشناس | علی بن محمد شوکانی (پدر، عالم و قاضی) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | حسن بن ابراهیم مغربی، عبدالقادر بن احمد کوکبانی، یحیی بن محمد حوثی، عبدالرحمن بن حسن اکوع |
| شاگردان | محمد بن محمد بن زیاره، محمد بن احمد سودی، احمد بن عبدالله ضمدی، احمد بن محمد شوکانی (فرزند) |
| مذهب | زیدیه (در ابتدا)، سپس گرایش به سلفیه |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | فقه، حدیث، تفسیر، قضاوت |
| علت شهرت | احیای اجتهاد سلفی، مخالفت با تقلید، تألیفات گسترده |
محمد بن علی شوکانی (۱۱۷۳-۱۲۵۰ق)، ملقب به بدرالدین، فقیه، محدث و مجتهد نامدار یمنی است که در آغاز از پیشوایان مذهب زیدیه بود، سپس با گرایش به اجتهاد و بازگشت به کتاب و سنت، از تقليد روی گردانید و به آرای سلفی گرایش یافت. وی در سی و شش سالگی به منصب قضاوت صنعا رسید و بیش از صد اثر در علوم تفسیر، حدیث، فقه و اصول دارد.
زندگینامه[۱]
محمد بن علی بن محمد بن عبدالله شوکانی، ملقب به بدرالدین، در ۲۸ ذیقعده سال ۱۱۷۳ هجری قمری در منطقه «هجرۀ شوکان» یمن دیده به جهان گشود. پدر وی، علی بن محمد شوکانی، از عالمان و قاضیان آن دیار و به صلاح و پاکی نفس مشهور بود. شوکانی در دامان پدر و در شهر صنعا پرورش یافت و با فراهم بودن زمینههای علمی و معیشتی، از کودکی به فراگیری علوم دینی روی آورد.
اساتید
شوکانی دوران تحصیل را با حفظ قرآن کریم نزد استادان فن آغاز کرد و قرائت را نزد حسن بن عبدالله هبل به اتمام رساند. سپس به حفظ متون مهم در علوم گوناگون پرداخت و از محضر جمعی از عالمان برجسته بهره برد. وی همزمان با تحصیل، به تدریس نیز اشتغال ورزید و مجالس درس روزانهاش به بیش از ده جلسه در رشتههای تفسیر، حدیث، اصول فقه، معانی، بیان و منطق میرسید.
شوکانی در بیستسالگی به مرحله افتاء نائل آمد و این امر بدون هیچگونه اعتراضی از سوی استادانش صورت پذیرفت. هوش سرشار و استعداد کمنظیر او، وی را در زمره برجستهترین محدثان و مفسران عصر خود قرار داد. از آنجا که پدر و مادرش با سفرهای علمی مخالف بودند، تمام مراحل تحصیل و تدریس او منحصر به شهر صنعا و مناطق یمن بود و هیچگاه به سفرهای علمی به دیگر سرزمینهای اسلامی نپرداخت.
روش فکری
شوکانی برخلاف بسیاری از معاصران خود که رویکردی نقلی و حاشیهنویسانه داشتند، به تحقیق، اجتهاد و نگاه تحلیلی به ادله شرعی گرایش داشت و همواره بر بازگشت به کتاب و سنت تأکید میورزید. این رویکرد، او را در صف مقدم مجتهدان تجددخواه قرار داد، اما همزمان موجبات حسادت حسودان و نقد مقلدان را نیز فراهم آورد.
وی در آغاز، فقه را بر اساس مذهب زیدیه فراگرفت و از مفتیان و پیشوایان این مذهب به شمار میرفت، اما پس از تعمق در علوم حدیث، تقليد را کنار نهاد و به اجتهاد دست یافت. تألیف کتاب «الجرار المتدقق على حدائق الأزهار» گواهی بر این تحول فکری اوست. مخالفت با تقليد، موجب رنجش بسیاری از هممذهبانش گردید، اما شوکانی با استناد به احادیثی از آل بیت پیامبر علیهم السلام، تقلید را امری مذموم و حرام دانست و رساله «القول المفید فی حکم التقلید» را در این زمینه نگاشت.
شوکانی در عقیده، گرایشهای سلفی داشت و به شدت از آرای ابن تیمیه و شاگردش ابن قیم متأثر بود. وی در کتاب «التحف بمذهب السلف» به تبیین دیدگاههای خود در این زمینه پرداخت. همچنین در همین راستا، آثاری چون «قطر الولىّ على حديث الولىّ» را تألیف کرد.
شوکانی با وجود پرهیز از پذیرش مناصب دنیوی، در سیوششسالگی به منصب قضاوت صنعا برگزیده شد. سپس وزارت را نیز عهدهدار گشت و متولی امور داخلی و خارجی یمن گردید. وی در این مسئولیتها، رفتار نیکویی با مردم داشت و به خوبی از عهده انجام وظایف برآمد.
اساتید و شاگردان
شوکانی در کتاب «الإعلام بالمشايخ الأعلام و التلاميذ الكرام» به معرفی استادان و شاگردان خود پرداخته و شرح حال شماری از آنان را در «البدر الطالع» آورده است.
از برجستهترین استادان وی میتوان به این افراد اشاره کرد:
- حسن بن ابراهیم مغربی (متوفی ۱۲۰۸ق)
- امام عبدالقادر بن احمد کوکبانی (متوفی ۱۲۰۷ق)
- یحیی بن محمد حوثی (متوفی ۱۲۴۷ق)
- قاضی عبدالرحمن بن حسن اکوع (متوفی ۱۲۰۶ق)
و از مشهورترین شاگردان او:
- محمد بن محمد بن زیاره (متوفی ۱۳۸۱ق)
- محمد بن احمد سودی (متوفی ۱۲۲۶ق)
- محمد بن احمد مشحم صعدی (متوفی ۱۲۲۳ق)
- احمد بن عبدالله ضمدی (متوفی ۱۲۲۲ق)
- فرزندش احمد بن محمد شوکانی (متوفی ۱۲۸۱ق)
آثار
تألیفات چاپی وی بالغ بر پانزده عنوان در زمینههای تفسیر، فقه، حدیث، رجال، اصول و قضا است. افزون بر این، بر اساس گزارش شاگردان و دیگر عالمان، تعداد آثار خطی او به ۱۱۴ عنوان میرسد که نشان از وسعت دانش و پویایی فکری وی دارد. از جمله اثار می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- «فتح القدیر»
- «البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع»
- «العقد الثمين في إثبات وصاية أمير المؤمنين»
- «القول المفيد في أدلة الاجتهاد والتقليد»
- «إرشاد الثقات إلی اتفاق الشرائع علی التوحيد و المعاد و النبوات»
- «التحف في مذاهب السلف»
- «السیل الجرار المتدفق علی حدائق الأزهار»
- «الدراري المضیة»
- «الدراري المضية شرح الدرر البهية»
- «الدرر البهية في المسائل الفقهية»
- «الأدلة الرضینة لمتن الدرر البهية في المسائل الفقهية»
- «الفتح الرباني من فتاوى الإمام الشوكاني»
وفات
شوکانی سرانجام در ۲۶ جمادیالثانی سال ۱۲۵۰ هجری قمری درگذشت و پیکر او در شهر صنعا به خاک سپرده شد.
روايت حديث غدير[۲]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده محمد بن على بن محمد شوكانى، قاضى (م ۱۲۵۰ ق) است. شوكانى نزول آیه تبلیغ در رخداد غدير را از شمارى از حافظان و پيشوايان اهل تسنّن روايت كرده است. شوكانى شرح حال خود را به طور كامل نوشته است.[۳]