محمد بن عمر اصفهانی (ابوموسی، مدینی)
محمد بن ابیبکر عمر بن احمد بن عمر بن محمد اصفهانی (۵۰۱-۵۸۱ ق)، محدث شافعی مذهب. وی به سبب انتساب به «مدینه اصفهان» (جی یا شهرستان کهن) مدینی خوانده شد و در معرفت حدیث و علل و رجال آن تبحر داشت. او را امام عصر خود و شیخالاسلام لقب دادند و از پرکارترین محدثان در تألیف کتب حدیثی به شمار میرود.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد بن ابیبکر عمر بن احمد بن عمر بن محمد اصفهانی |
| سرشناسی | محدث و فقیه شافعی |
| تولد | ۵۰۱ ق |
| وفات | ۵۸۱ ق |
| خویشان سرشناس | پدرش ابوبکر عمر بن احمد (از عالمان اصفهان) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | پدرش ابوبکر عمر بن احمد، ابوعلی حداد، ابوالقاسم غانم برجی، ابومنصور بن مندویه و... |
| شاگردان | ابوسعد سمعانی، ابوبکر محمد بن موسی حازمی، ابومحمد عبدالغنی مقدسی و... |
| تحصیلات | فقه شافعی، حدیث، نحو، لغت، قرائات دهگانه |
| مذهب | شافعی |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، رجال، فقه |
| علت شهرت | تبحر در معرفت حدیث و علل و رجال آن، تألیفات متعدد |
زندگی نامه[۱]
ابو موسی محمد بن ابیبکر عمر بن احمد بن عمر بن محمد اصفهانی (۵۰۱-۵۸۱ ق)، خاندان وی از خاندانهای علمی اصفهان بودند و پدرش نیز از عالمان روزگار خود به شمار میرفت. شهرت او به «مدینی» از آن روست که به «مدینه اصفهان» منسوب میشد؛ منطقهای که در روزگار یاقوت حموی با نام «شهرستان» شناخته میشد و همان «جی» باستانی بود.
اساتید
ابو موسی در کودکی تحت تربیت علمی پدر قرار گرفت و از محضر استادان بسیاری بهره برد. در همان سالهای نخستین، از مشایخی چون ابوسعد محمد بن علی بن محمد کاتب، ابوعلی حداد، ابوالقاسم غانم بن محمد برجی و ابومنصور محمد بن عبدالله بن مندویه حدیث شنید و از این رهگذر، شماری از اصحاب ابونعیم اصفهانی (متوفی ۴۳۰ ق) را درک کرد.
او در دوران کودکی قرآن آموخت و سپس فقه شافعی را نزد ابوعبدالله حسن بن عباس رستمی فراگرفت. همزمان در دانشهای نحو و لغت نیز مهارت یافت. شوق فراگیری حدیث، او را به سفرهای علمی برانگیخت؛ از این رو از اصفهان خارج شد و به شهرهای ناحیه جبال از جمله همدان سفر کرد.
در شوال ۵۲۴ قمری به بغداد وارد شد و در همان سال راهی سفر حج گردید. پس از بازگشت به بغداد، از محضر استادانی چون ابوالقاسم ابن حصین، ابوبکر محمد بن عبدالباقی انصاری و ابوالعز ابن کادش بهرهمند گشت. تاریخ دقیق بازگشت او به اصفهان روشن نیست، اما میدانیم که بار دیگر در سال ۵۳۴ قمری به حج مشرف شد.
گویند ابوموسی از حدود سیصد تن از مشایخ دانش آموخت. افزون بر کسانی که نام برده شد، باید از ابوالقاسم اسماعیل بن محمد تیمی، ابوالفتح محمد بن عبدالله خِرَقی، محمد بن ابی نصر لفتوانی، ابوالمحاسن مسعود بن محمد بن غانم هروی، ابوطاهر عبدالکریم بن ابیالفتح حسنآبادی، ابوالفضل محمد بن طاهر مقدسی معروف به ابن قیسرانی و ابومنصور عبدالرحمن بن محمد قزاز یاد کرد. وی همچنین قرائات دهگانه را نزد محمد بن حسین مزرقی فراگرفت. گفته شده که از شیخ منتجبالدین رازی، عالم امامی همعصر خویش، نیز حدیث شنیده است.
شاگردان
شاگردان بسیاری از او بهره بردند که از آن میان میتوان ابوسعد سمعانی، ابوبکر محمد بن موسی حازمی، ابومحمد عبدالغنی بن عبدالواحد مقدسی و ابومحمد عبدالقادر بن عبدالله رهاوی را نام برد.
جایگاه علمی
ابوموسی در معرفت حدیث، شناخت علل آن و دانش رجال، چیرگی و تبحر داشت و او را «امام عصر» و «شیخالاسلام» خواندهاند. درباره او آثار متعددی نوشته شد که از جمله ابنقاضی شهبه شرح حال وی را فراهم آورده بود. ذهبى و اِسنَوى و ابن قاضى شُهبه[۲]: او را در حفظ احاديث و شناخت رجال و تقوی ستوده و كتب او را تعريف كرده است. ابن دبيثى و ابوسعد سمعانى او را توثيق كرده و ستوده اند، و سمعانى از وى حدیث شنيده و نوشته است.
تألیفات
ابوموسی از جمله محدثانی است که به کثرت تألیف شهرت یافت. به گفته ذهبی، ابن تیمیه وی را به سبب تصنیفاتش از ابن عساکر برتر میدانست.
- «خصائص المسند»
- «زیادات علی کتاب الانساب»
- «المجموع المغیث فی غریبی القرآن و الحدیث»
- «نزهة الحفاظ»
- «تتمة معرفة الصحابة»
- «فضائل البتول سلام الله علیها»
روايت حديث غدير[۳]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده محمد بن عمر بن احمد (محمد) مدينى اصفهانى، ابوموسى (ت ۵۰۱ - م ۵۸۱ ق) است. حافظ سَمهودى در «جواهر العقدين» و ابن اثیر جَزَری در «اسد الغابة» حديث غدير را با نقل نسبتاً مفصل ماجراى غدير از كتاب «الصحابة» ابوموسى مدينى نقل كرده اند.[۴]