منافقان و آزار پیامبر صلی الله علیه و آله

آزار پیامبر از سوی منافقان در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	آزار زبانی پیامبر و نسبت «اُذُن» به آن حضرت
مفاهیم	منافقان؛ آزار پیامبر؛ نسبت اُذُن؛ همراهی امیرالمؤمنین؛ ابلاغ ولایت؛ مدارا
منابع و پیوندها
آیات	توبه: ۶۱؛ مائده: ۶۷
روایات	«وَکَثْرَةِ أَذاهُمْ لی غَیْرَ مَرَّةٍ حَتّیٰ سَمَّوْنی أُذُناً»

آزار پیامبر از سوی منافقان در خطبه غدیر به فرازی از خطبه غدیر اشاره دارد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از آزارهای مکرر مخالفان و نسبت‌دادن عنوان «اُذُن» به آن حضرت سخن می‌گوید. بر پایه نقل کتاب الاحتجاج، مخالفان به‌سبب همراهی فراوان امیرالمؤمنین علیه السلام با پیامبر و توجه ویژه پیامبر به آن حضرت، ایشان را «گوش» می‌نامیدند؛ تعبیری تحقیرآمیز که در این سیاق، برای نسبت‌دادن ساده‌باوری یا پذیرش بی‌بررسی سخن دیگران به پیامبر به‌کار رفته بود.

پیامبر در پاسخ به این طعنه، آیه وَمِنْهُمُ الَّذینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَیَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ؛ برخی از آنان پیامبر را آزار می‌دهند و می‌گویند: او گوش است(توبه:۶۱) را یادآوری می‌کند. قرآن در ادامه، پیامبر را «گوش خیر» معرفی و آزاردهندگان رسول خدا را به عذابی دردناک تهدید می‌کند.

متن و ترجمه فراز

عبارت اصلی فراز چنین است:

وَکَثْرَةِ أَذاهُمْ لی غَیْرَ مَرَّةٍ حَتّیٰ سَمَّوْنی أُذُناً، وَزَعَمُوا أَنّی کَذلِکَ لِکَثْرَةِ مُلازَمَتِهِ إِیّایَ وَإِقْبالی عَلَیْهِ؛ و [به‌سبب] آزار فراوان آنان نسبت به من در موارد متعدد؛ تا آنجا که مرا «گوش» نامیدند و پنداشتند چنین هستم، به‌سبب همراهی فراوان او با من و توجه من به او.

ضمیر «او» در عبارت لِکَثْرَةِ مُلازَمَتِهِ إِیّایَ؛ به‌سبب همراهی فراوان او با من به امیرالمؤمنین علیه السلام بازمی‌گردد. بنابراین، علت طعنه مخالفان، ارتباط نزدیک آن حضرت با پیامبر و توجه ویژه پیامبر به ایشان بوده است.

این فراز نمی‌گوید پیامبر بدون بررسی، سخنان دیگران را می‌پذیرفت؛ بلکه گزارش می‌کند مخالفان، رفتار رحمت‌آمیز و همراهی پیامبر با امیرالمؤمنین علیه السلام را دستاویز تمسخر قرار داده بودند.

معنای «اُذُن»

«اُذُن» در اصل به معنای «گوش» است. در زبان عربی، گاه نام یک عضو بدن برای مبالغه در صفت مربوط به آن عضو به‌کار می‌رود. به همین دلیل، اطلاق «اُذُن» بر یک شخص می‌تواند به معنای کسی باشد که بسیار می‌شنود یا هر سخنی را به‌آسانی می‌پذیرد.

منافقان با این تعبیر می‌خواستند چنین وانمود کنند که پیامبر تحت تأثیر سخنان اطرافیان، به‌ویژه امیرالمؤمنین علیه السلام، قرار می‌گیرد. قرآن این نسبت را رد کرده و شنیدن پیامبر را «گوش خیر» معرفی می‌کند.

پاسخ قرآن به منافقان

آیه ۶۱ سوره توبه می‌فرماید:

وَمِنْهُمُ الَّذینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَیَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَیُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنینَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَالَّذینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ؛ برخی از آنان پیامبر را آزار می‌دهند و می‌گویند: او گوش است. بگو: گوش خیر برای شماست؛ به خدا ایمان دارد، مؤمنان را باور می‌کند و برای کسانی از شما که ایمان آورده‌اند رحمتی است؛ و کسانی که فرستاده خدا را آزار می‌دهند، عذابی دردناک دارند.(توبه:۶۱)

پاسخ قرآن چند بخش دارد:

• اصل رفتار منافقان «آزار پیامبر» معرفی شده است؛
• تعبیر تحقیرآمیز آنان با عنوان مثبت «گوش خیر» پاسخ داده می‌شود؛
• شنیدن و توجه پیامبر از سر رحمت و خیرخواهی معرفی می‌شود؛
• پیامبر به خدا ایمان دارد و مؤمنان راست‌گو را تصدیق می‌کند؛
• آزاردهندگان پیامبر به عذاب دردناک تهدید می‌شوند.

بنابراین، توجه پیامبر به سخنان مردم یا مدارا با آنان نشانه ساده‌باوری نبود، بلکه بخشی از روش رحمت‌آمیز آن حضرت در اداره جامعه اسلامی به‌شمار می‌رفت.

جایگاه فراز در خطبه غدیر

یادکرد آزار منافقان در ادامه فرازی آمده است که پیامبر علت دشواری ابلاغ ولایت را بیان می‌کند. در آن بخش، چهار عامل ذکر شده است:

1. کمی پرهیزگاران؛
2. فراوانی منافقان؛
3. فساد گناهکاران؛
4. نیرنگ مسخره‌کنندگان اسلام.

پس از این توضیح، پیامبر به آزارهای مکرر مخالفان و نسبت «اُذُن» اشاره می‌کند. در ادامه نیز از آگاهی خود نسبت به مخالفان و امکان معرفی آنان سخن می‌گوید، اما از نام‌بردن مستقیم آنان خودداری می‌کند.

سرانجام، آیه تبلیغ یادآوری و مأموریت اعلان ولایت اجرا می‌شود:

یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ؛ ای پیامبر، آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است ابلاغ کن؛ و اگر انجام ندهی، رسالت او را نرسانده‌ای، و خدا تو را از مردم نگاه می‌دارد.(مائده:۶۷)

ارتباط آزار با امیرالمؤمنین علیه السلام

متن خطبه علت نسبت «اُذُن» را همراهی امیرالمؤمنین علیه السلام با پیامبر و توجه پیامبر به آن حضرت معرفی می‌کند. بر این اساس، آزار یادشده تنها طعنه‌ای شخصی به پیامبر نبود، بلکه با اعتراض مخالفان به ارتباط ویژه پیامبر و امیرالمؤمنین علیه السلام پیوند داشت.

این ارتباط در چند تعبیر فراز دیده می‌شود:

تعبیر فراز	دلالت
کَثْرَةِ مُلازَمَتِهِ إِیّایَ	همراهی فراوان امیرالمؤمنین علیه السلام با پیامبر
إِقْبالی عَلَیْهِ	توجه ویژه پیامبر به امیرالمؤمنین علیه السلام
سَمَّوْنی أُذُناً	تبدیل این همراهی به دستاویز طعنه و آزار

برخی شارحان، این فراز را نشانه آن دانسته‌اند که مخالفت با جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام پیش از اعلان نهایی غدیر نیز وجود داشته و پیامبر از واکنش مخالفان آگاه بوده است.

خودداری پیامبر از معرفی مخالفان

در ادامه نقل خطبه، پیامبر می‌فرماید که اگر می‌خواست، می‌توانست گویندگان را با نام یا نشانه‌هایشان معرفی کند؛ اما درباره آنان بزرگواری کرده است:

وَلَوْ شِئْتُ أَنْ أُسَمِّیَ الْقائِلینَ بِأَسْمائِهِمْ لَسَمَّیْتُ، وَأَنْ أُومِئَ إِلَیْهِمْ بِأَعْیانِهِمْ لَأَوْمَأْتُ، وَأَنْ أَدُلَّ عَلَیْهِمْ لَدَلَلْتُ، وَلکِنّی وَاللَّهِ فی أُمُورِهِمْ قَدْ تَکَرَّمْتُ؛ اگر می‌خواستم گویندگان را با نام‌هایشان معرفی می‌کردم، اگر می‌خواستم به خود آنان اشاره می‌کردم و اگر می‌خواستم آنان را نشان می‌دادم؛ اما به خدا سوگند، درباره کار آنان بزرگواری کردم.

این عبارت نشان می‌دهد که:

• پیامبر از هویت مخالفان آگاه بود؛
• خودداری از معرفی آنان به معنای ناشناخته‌بودنشان نبود؛
• پیامبر در همان مجلس، سیاست افشاگری کامل و نام‌بردن عمومی را برنگزید؛
• مدارا با مخالفان به معنای تأیید رفتار آنان نبود.

شرح علم پیامبر به هویت این افراد باید در مدخل علم پیامبر به نام‌های منافقان در روز غدیر پیگیری شود.

شیوه برخورد پیامبر با منافقان

رفتار پیامبر با منافقان بر دو اصل استوار بود:

شناخت رفتار مخالفان

پیامبر رفتار و گفتار مخالفان را می‌شناخت و در خطبه نیز بخشی از ویژگی‌های آنان را بیان کرد. این شناخت مانع از آن بود که نیرنگ و سخنان آنان بر تصمیم پیامبر در اجرای فرمان الهی اثر بگذارد.

مدارا در برخورد علنی

پیامبر با وجود آگاهی از مخالفان، در این فراز از نام‌بردن آنان خودداری کرد. این رفتار را می‌توان در چارچوب حفظ مصالح جامعه اسلامی و جلوگیری از تبدیل اجتماع غدیر به درگیری مستقیم تحلیل کرد.

مدارا در اینجا به معنای تأیید نفاق یا آزار نیست؛ زیرا خود خطبه رفتار آنان را نکوهش می‌کند و قرآن برای آزاردهندگان پیامبر عذاب دردناک در نظر می‌گیرد.

متن فراز و مصادیق تاریخی

در متن این بخش از خطبه، نام هیچ شخصی به‌عنوان گوینده نسبت «اُذُن» یا آزاردهنده پیامبر ذکر نشده است. بنابراین، نباید اشخاص معین را بدون ذکر روایت و مأخذ، مستقیماً مصداق این فراز معرفی کرد.

برخی منابع روایی و شرح‌های خطبه، گزارش‌هایی درباره مخالفت با اجتماع غدیر، سخنان پس از اعلان ولایت و رفتارهای پس از رحلت پیامبر نقل کرده‌اند. این گزارش‌ها باید:

• با ذکر دقیق مأخذ ارائه شوند؛
• از متن مستقیم خطبه تفکیک گردند؛
• از نظر سند و دلالت جداگانه بررسی شوند؛
• در مدخل‌های اختصاصی خود قرار گیرند.

موضوعاتی مانند حدیث دوات و قلم، سقیفه، فدک و حوادث پس از رحلت پیامبر، اجزای مستقیم فراز «سَمَّوْنی أُذُناً» نیستند و آوردن تفصیلی آنها در این مدخل، موجب خروج مقاله از موضوع می‌شود.

ارتباط با ابلاغ ولایت

یادکرد آزار منافقان در خطبه، زمینه دشواری ابلاغ ولایت را روشن می‌کند. ساختار مطالب چنین است:

• پیامبر از وجود منافقان و مخالفان سخن می‌گوید؛
• آزارهای پیشین و نسبت «اُذُن» را یادآوری می‌کند؛
• از آگاهی خود نسبت به هویت مخالفان خبر می‌دهد؛
• از نام‌بردن آنان خودداری می‌کند؛
• فرمان قطعی الهی را ابلاغ می‌کند؛
• ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام را اعلام می‌دارد.

بنابراین، آزارها و نگرانی از واکنش مخالفان، مانع انجام مأموریت نشد.

پیام‌های فراز

• پیامبر در مسیر ابلاغ ولایت با آزار زبانی مخالفان روبه‌رو بود.
• علت طعنه منافقان، ارتباط نزدیک پیامبر و امیرالمؤمنین علیه السلام بود.
• قرآن، نسبت «اُذُن» را به «گوش خیر» تبدیل و از پیامبر دفاع کرد.
• شنیدن پیامبر نشانه رحمت و خیرخواهی بود، نه ساده‌باوری.
• پیامبر مخالفان را می‌شناخت، اما در خطبه از نام‌بردن آنان خودداری کرد.
• نگرانی از مخالفان مانع ابلاغ فرمان الهی نشد.
• تعیین اشخاص به‌عنوان مصداق منافقان، به دلیل و مأخذ مستقل نیاز دارد.

جستارهای وابسته

 • آیه ۶۱ توبه و غدیر • آیه تبلیغ در خطبه غدیر • کوتاهی‌نکردن پیامبر در تبلیغ • خطبه غدیر

منابع

• قرآن کریم.
• الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق سید محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
• شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.