مَقریزی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | تقیالدین ابوالعباس احمد بن علی بن عبدالقادر المقریزی |
| سرشناسی | مورخ |
| تولد | ۷۶۶ قمری، قاهره، مصر |
| وفات | ۱۶ رمضان ۸۴۵ قمری، قاهره، مصر |
| محل دفن | قاهره |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | عبدالرحمن بن خلدون، ابن صائغ حنفی (جد مادری) و شمار زیادی از عالمان عصر |
| تحصیلات | تاریخ، حدیث، فقه، ادبیات |
| مذهب | شافعی |
| اطلاعات فرهنگی | |
| علت شهرت | تألیف آثار مرجع درباره تاریخ مصر بهویژه کتابهای «المواعظ و الاعتبار» (خطط مقریزی) و «السلوک لمعرفة دول الملوک» |
تقیالدین احمد بن علی مقریزی، مورخ نامدار مصری در عصر ممالیک است که به دلیل آثار جامع و تحلیلیاش در تاریخ مصر و اسلام، به عنوان یکی از پایههای تاریخنگاری اسلامی شناخته میشود.
زندگینامه
وی در سال ۷۶۶ قمری در قاهره متولد شد. نسب او به محله مقاریز در بعلبک لبنان میرسد و در خانوادهای اهل علم پرورش یافت. زندگی او همزمان با دورههای پایانی حکومت ممالیک بحری و آغاز حکومت ممالیک برجی (چرکسی) در مصر و شام بود.
او تحت تربیت پدربزرگ مادری خود (ابن صائغ حنفی) قرآن را حفظ کرد. برای تحصیل علم به شهرهایی مانند مکه و دمشق سفر کرد و مدتی در مکه به تدریس و نقل حدیث پرداخت. از جمله مشهورترین استادان او میتوان به عبدالرحمن بن خلدون، بنیانگذار علم جامعهشناسی تاریخی، اشاره کرد. تعداد استادان او را تا ۶۰۰ نفر نیز ذکر کردهاند.[۱]
مقریزی مناصب مختلف دینی و دولتی از جمله قاضی، محتسب، مدرس و امامت جماعت را بر عهده داشت. وی در شانزدهم رمضان سال ۸۴۵ قمری در قاهره درگذشت.[۲]
تألیفات
آثار مقریزی را میتوان به شرح زیر دستهبندی کرد:
- «المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار (خطط مقریزی)»
- «السلوک لمعرفة دول الملوک» تاریخ مفصّل مصر در دوره ایوبیان و ممالیک.
- «اتعاظ الحنفاء بأخبار الأئمة الفاطمیین الخلفاء» تاریخ جامع و تحلیلی حکومت فاطمیان در مصر.
- «إغاثة الأمة بکشف الغمة» تحلیل قحطیها و بحرانهای اقتصادی.
- «النزاع و التخاصم فی ما بین بنی أمیة و بنی هاشم» بررسی رقابتهای سیاسی دو خاندان در صدر اسلام.
- «معرفة ما یجب لآل البیت النبوی» درباره حقوق و جایگاه خاندان پیامبرصلی الله علیه وآله.
- «درر العقود الفریدة فی تراجم الأعیان المفیدة» (زندگینامه)
- «الخبر عن البشر» (تاریخ عمومی)
- «إمتاع الأسماع» (در سیره نبوی)
اعتراف به مفاد حدیث غدیر[۳]
بسیاری از دانشمندان بزرگ اهل سنت به دلالت «حدیث غدیر» به امامت «امیرالمؤمنین علیه السلام» تصریح کرده، و آشکارا بر مطلوب شیعه تنصیص کردهاند! از جمله احمد بن علی بن عبدالقادر بن محمد مَقریزی، تقی الدین (ت ۷۶۹-م ۸۴۰ ق) است. تقی الدین مَقریزی مینویسد: ابن زولاق (م ۳۸۷) گوید:
در روز هجدهم ماه ذی حجه سال ۳۶۲ - یعنی روز غدیر - عده ای از مصریان و مغربیان و تابعانشان برای دعا جمع میشوند، چرا که این روز روزِ عید است، زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله در این روز به امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام وصیت کرد و او را به جانشینی برگزید. این کار ایشان، مُعِزّ[۴]را به شگفتی میآورد. این نخستین کاری بود که او در مصر انجام داد.[۵]
جلال الدین سُیوطی[۶]وی را توثیق کرده و ستوده است. از جمله تألیفات او است: «درر العقود الفریدة فی تراجم الاعیان المفیدة»، «المواعظ و الاعتبار بذکر الخُطط و الآثار»، «عِقد جواهر الاسفاط من اخبار مدینة فُسطاط»، «ایقاظ الحنفاء باخبار الفاطمیّین الخلفاء»، «السلوک بمعرفة دول الملوک» و «التاریخ الکبیر».
همچنین ابن زولاق (م ۳۸۷ق) - که مَقریزی سخنش را نقل کرده - از مورّخان نامدار و معتمَد است. ابن خَلِّکان و سُیوطی و ابن وردی و کاتب چَلَبی[۷]وی را ستودهاند. نام او ابومحمد حسن بن ابراهیم بن حسین بن حسین بن حسن بن علی بن خالد بن راشد بن عبدالله بن سلیمان بن زولاق است. از جمله تألیفات وی کتابی در احوال مصر و نیز «أخبار قضاة مصر» است.
روایت حدیث غدیر[۸]
یکی از علما و بزرگان اهل سنت که حدیث غدیر را نقل کرده احمد بن علی بن عبدالقادر مَقریزی است. مقریزی در «المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار» حدیث غدیر را با اشاره به ماجرای غدیر ذیل عنوان «عید غدیر» نقل کرده است.[۹]
نقلِ عید غدیر[۱۰]
مراسم جشن و سرور در ایام موفور السرور عید غدیر پیشینه ای بس دیرینه دارد. از جمله اهالی مصر و مراکش در سال ۳۶۲ ق به مدت ده روز «دهه غدیر» را جشن گرفتند.[۱۱] تقی الدین احمد بن علی مقریزی (م ۸۴۵ ق) در کتاب «الخطط المقریزیة» گزارش جامعی از مراسم دهه غدیر در دولت فاطمیان در قاهره ارائه داده است. مجموع این گزارشها را مرحوم محمد هادی امینی - فرزند مرحوم علامه امینی - در کتاب ارزشمندی گرد آورده، و ۱۲ نمونه از اشعار شعرای فاطمی در قرن چهارم تا ششم هجری را نقل کرده است. همچنین سه نمونه از خطبههای فاطمیان را در روز عید غدیر، مصر، یمن و شامات ثبت کرده است.[۱۲]
در اینجا فرازهایی از کتاب «الخطط مقریزیه» را میآوریم:
نخستین جشن رسمی غدیر به سال ۳۵۲ ق، در ایام معزّالدوله بوَیهی (ت ۳۰۳ - م ۳۵۶ ق) در عراق پایهگذاری شد. اساس این جشن روایت احمد بن حنبل است که در مسند کبیر خود از براء بن عازب روایت کرده که گفت: در یکی از سفرها در خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله بودیم که در غدیر خم فرود آمدیم.
فرمان اجتماع برای نماز اعلام شد. زیر دو درخت برای رسول خدا صلی الله علیه و آله جارو زده شد و نماز ظهر را خواندیم. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود: آیا میدانید که من برای مؤمنان از خودشان صاحب اختیارتر (اولی به نفس) هستم؟ همه گفتند: آری. فرمود: مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ. اللهم وال من والاه و عاد من عاداه. عمر بن خطاب او را ملاقات کرد و گفت: گوارایت باد ای پسر ابوطالب! مولای من و هر مؤمن و مؤمنه گشتی.[۱۳]
آنگاه مقریزی شرح مختصری در مورد سرزمین غدیر خم مینویسد:
غدیر خم در سه میلی جحفه در سمت چپ راه میباشد. چشمه ای در آن برکه میریزد. درختان فراوانی در اطراف آن هست، و از سنت آنها (شیعیان) است که همواره در این روز روز ۱۸ ذی حجة عید برگزار میشود. احیاء شب عید با عبادت میباشد، نزدیک زوال نیز دو رکعت نماز میخوانند، جامههای نو میپوشند، بردهها خریده و آزاد میکنند، قربانی میکشند و کارهای خیر فراوان انجام میدهند.[۱۴] سپس میافزاید: هنگامی که شیعیان در عراق این عید را جشن گرفتند، عوام سنیها خواستند خود را به آنها تشبیه کنند و زهرچشمی بگیرند.
پس در سال ۳۸۹ ق هشت روز پس از غدیر، جشن مفصلی گرفته و اظهار شادمانی کرده و کارهای لهو انجام دادند و گفتند: امروز روز ورود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با ابوبکر صدیق در غار میباشد. در آن روز خود را آرایش کرده و چادرها نصب کردند و آتشافروزی کردند و کارهایی انجام دادند که در تاریخ بغداد یاد شده است.[۱۵]
جالب توجه است که: اولاً: هجرت در شب اول ربیع الاول آغاز شده و دخول پیامبر صلی الله علیه و آله به غار بدون تردید در اول ربیع بوده است، نه ۲۶ ذی حجة الحرام! ثانیاً: بر اساس تحقیق، ابوبکر در غار نبود، بلکه شخص دیگری به نام: عبدالله بن اریقط به عنوان راهنما در غار بود.[۱۶]
مقریزی در ادامه میگوید: در روز ۱۸ ذی حجة الحرام ۳۶۲ ق، برای نخستین بار جشن مفصلی در مصر و مغرب (مراکش) برگزار شد، و جمعیت انبوهی برای دعا و عبادت گرد آمدند. آن روز روز عید بود، زیرا در آن روز پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، علی علیه السلام را به عنوان خلیفه برگزیده و پیمان خلافت بسته بود. در آن روز اجتماع با شکوهی در مسجد جامع قاهره برگزار شد. قاریان قرآن تلاوت کردند، شعرا شعر انشاء کردند، فقها گرد آمدند و مراسم تا ظهر ادامه یافت. آنگاه به قصر رفتند و از دست خلیفه جایزه دریافت کردند.[۱۷]
سپس مقریزی مینویسد: در دهه میانی ذی حجة، همه امرا و درجهداران خود را مهیای حضور در مراسم عید غدیر میکنند. روز هجدهم ذی حجة، خلیفه بدون سایبان و بدون تشخّص برای حضور در مراسم قرائت خطبه حاضر میشود. در آن روز، طبق روال وزیر داخل قصر میشود. خلیفه حرکت میکند تا برای جلوس روی تخت مهیا شود، و وزیر با خدم و حشم خلیفه را همراهی میکند. تخت خلیفه را در مقابل درب کاخ میگذارند. بیش از ۵۰۰۰ نفر نظامی سواره و در حدود ۱۰۰۰ نفر تیرانداز پیاده و در حدود ۷۰۰۰ نفر پرچم به دست، از اصناف مختلف و در صفهای منظم در اطراف خلیفه حرکت میکنند تا به مقام رأس الحسین علیه السلام مشرف میشوند. خلیفه در جایگاه قرار میگیرد، و خطیب به منبر رفته و متن خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را - که در روز غدیر ایراد فرموده بود - قرائت میکند.
پس از القای خطبه، قاضی القضاة آمده و دو رکعت نماز عید را با مردم میخواند. در نزد آنها عید غدیر بیش از عید قربان اهمیت دارد، و در آن بیش از عید قربان قربانی ذبح میشود. سپس قاضی بر عرشه منبر قرار میگیرد و اشعار نغز و پرمغزی پیرامون غدیر خم میخواند. در سال ۵۱۶ ق در مراسم جشن غدیر، هزاران تن از اشراف و اعیان و فقرا و مساکین گرد آمده و جایزه دریافت کردند. همگان؛ از عالی و دانی، ثروتمند و مستمند منتظر جایزه غدیر هستند. کسانی که دختر دم بخت دارند یا قصد داماد کردن پسر دارند، منتظر میشوند که دهه غدیر فرا رسد و از جایزه خلیفه به اهداف خود برسند. شعرا شعر میخوانند و صله مخصوص دریافت میکنند:
۷۹۰ دینار به درجه داران تقدیم میشود، ۱۴۴ قطعه لباس فاخر تقسیم میشود، ۲۵۸ دینار از سوی وزیر جایزه داده میشود. موقع اذان بانگ تکبیر همه جا طنین انداز میشود و نماز ظهر به امامت قاضی القضاة ادا میگردد. خلیفه به قصر میرود تا نزدیکان و خاندانش را دیدار نماید، و پسرش به جای او با مردم دیدار میکند و جایزه میدهد. مسئول بیت المال با صندوقی که در آن ۵۰۰۰ دینار است میآید و آن را تقسیم میکند. مسئول خزانه لباس میآید و لباسهای فاخر بین مردم تقسیم میکند.
وزیر دستور میدهد کتابهایی برای مطالعه به نزد خلیفه ببرند. به هر کدام از برادران و خویشاوندان خلیفه ۱۰۰۰ دینار میدهند. آنچه باقی بماند به نماینده دولت میدهند تا در میان مهمانان و درجه داران و مستخدمان تقسیم کند.[۱۸]
این بود اشاره ای کوتاه به آمار و ارقام مربوط به دهه غدیر در ایام دولت فاطمیان، که نزدیک به یک هزار سال پیش در دهه غدیر توسط فاطمیون نثار میشد.
پانویس
- ↑ آداب اللغة ج ۳ ص ۱۷۵ - کشف الظنون ج ۱ ص ۷۱۶
- ↑ عبقات الأنوار فی إمامة الأئمة الأطهار، ج ۷، ص۱۴۲
- ↑ چکیده عبقات الانوار (حدیث غدیر): ص۶۴۳، ۶۴۴.
- ↑ مقصود «المُعِزّ لدین اللَّه» خلیفه فاطمی است که سرزمینهای مصر را تصرّف کرد. وی به سال ۳۶۵ هجری درگذشته است. شَذَرات الذهب: ج ۴ ص ۳۴۷ (مترجم).
- ↑ المواعظ و الاعتبار بذکر الخُطط و الآثار: ج ۲ ص ۲۲۰.
- ↑ حسن المحاضرة: ج ۱ ص ۵۵۷.
- ↑ وَفَیات الأعیان: ج ۱ ص ۳۷۰. حسن المحاضرة: ج ۱ ص ۵۵۳. تتمّة المختصر: حوادث سنة ۳۸۷. کشف الظنون.
- ↑ چکیده عبقات الانوار (حدیث غدیر): ص ۲۸۰.
- ↑ المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار: ج ۱ ص ۳۸۸. برای شرح حال مقریزی ر.ک. الضوء اللامع: ج ۲ ص ۲۱.
- ↑ غدیر در گذر زمان (مهدی پور): ص۱۹–۲۷.
- ↑ الخطط المقریزیّه: ج ۲ ص ۱۱۷.
- ↑ عید الغدیر فی عهد الفاطمیین، چاپ تهران ۱۴۱۷ ق.
- ↑ الخطط المقریزیه: ج ۲ ص ۱۱۶.
- ↑ الخطط المقریزیه: ج ۲ ص ۱۱۷.
- ↑ الخطط المقریزیه: ج ۲ ص ۱۱۷.
- ↑ صاحب الغار ابوبکر ام رجل آخر (نجاح الطائی): ص ۶۲.
- ↑ الخطط المقریزیه: ج ۲ ص ۱۱۷.
- ↑ الخطط المقریزیه: ج ۲ ص۱۱۷–۱۲۱.