نخستین نمازگزار همراه پیامبر در خطبه غدیر

اولین نمازگزار از فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام است که در منابع روایی و تاریخی گزارش شده است. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در خطبه غدیر، هنگام بیان پیشگامی آن حضرت در ایمان و همراهی با خود، می‌فرماید که در آن دوران، از مردان کسی جز او همراه رسول خدا عبادت نمی‌کرد.

نخستین نمازگزار همراه پیامبر در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	پیشگامی امیرالمؤمنین علیه السلام در نماز و عبادت همراه پیامبر صلی الله علیه وآله
مفاهیم	اولین نمازگزار؛ سبقت در ایمان؛ عبادت؛ همراهی با پیامبر؛ صدیق اکبر
منابع و پیوندها
روایات	«أَنَا أَوَّلُ مَنْ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ»؛ «لَمْ يَسْبِقْنِي إِلَّا رَسُولُ اللَّهِ بِالصَّلَاةِ»

در سخنان امیرالمؤمنین علیه السلام و گزارش‌های مربوط به آغاز دعوت اسلامی نیز از سبقت ایشان در نماز و عبادت یاد شده است. قید «از مردان» در فراز خطبه، با گزارش حضور حضرت خدیجه سلام الله علیها در عبادت همراه پیامبر سازگار است.

متن فراز و ترجمه

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرماید:

ثُمَّ إِنَّهُ أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَهُوَ الَّذِي فَدى رَسُولَهُ بِنَفْسِهِ، وَهُوَ الَّذِي كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ، وَلَا أَحَدَ يَعْبُدُ اللَّهَ مَعَ رَسُولِهِ مِنَ الرِّجَالِ غَيْرُهُ.«او نخستین کسی است که به خدا و رسولش ایمان آورد؛ همان کسی است که جان خود را فدای رسول خدا کرد؛ و همان کسی است که با رسول خدا بود، در حالی که از مردان، هیچ‌کس جز او همراه رسول خدا عبادت نمی‌کرد».

این فراز، سبقت در ایمان، جان‌فشانی برای پیامبر و پیشگامی در عبادت همراه ایشان را در کنار یکدیگر بیان می‌کند.

گزارش‌های پیشگامی در نماز

نخستین نمازگزار همراه رسول خدا صلی الله علیه وآله

از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است که فرمود: أَنَا أَوَّلُ مَنْ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ.«من نخستین کسی هستم که همراه رسول خدا صلی الله علیه وآله نماز گزاردم».

روایت صدیق اکبر

در روایتی از امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است: أَنَا عَبْدُ اللَّهِ وَأَخُو رَسُولِهِ، وَأَنَا الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ، لَا يَقُولُهَا بَعْدِي إِلَّا كَذَّابٌ، صَلَّيْتُ قَبْلَ النَّاسِ بِسَبْعِ سِنِينَ.«من بندهٔ خدا و برادر رسول او هستم و من صدیق اکبرم؛ پس از من، جز دروغ‌گو کسی این سخن را نمی‌گوید. هفت سال پیش از مردم نماز گزاردم».

در «بحار الأنوار» نیز گزارشی دربارهٔ این مضمون نقل شده است.

سبقت در نماز در نهج البلاغه

امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبهٔ ۱۳۱ نهج البلاغه، پس از نکوهش پراکندگی مخاطبان و بیان هدف خود از حکومت، می‌فرماید: اللَّهُمَّ إِنِّي أَوَّلُ مَنْ أَنَابَ وَسَمِعَ وَأَجَابَ، لَمْ يَسْبِقْنِي إِلَّا رَسُولُ اللَّهِ بِالصَّلَاةِ.«خداوندا! من نخستین کسی هستم که به سوی تو بازگشت، شنید و پاسخ داد؛ در نماز، جز رسول خدا کسی بر من پیشی نگرفت».

در این خطبه، آن حضرت تأکید می‌کند که اقدام او برای رقابت بر سر قدرت یا دستیابی به بهره‌های دنیوی نبوده، بلکه برای بازگرداندن نشانه‌های دین، آشکارکردن اصلاح، تأمین امنیت مظلومان و اجرای حدود الهی بوده است.

پیشگامی در عبادت

نسائی از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل می‌کند: مَا أَعْرِفُ أَحَدًا مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ عَبَدَ اللَّهَ بَعْدَ نَبِيِّهَا غَيْرِي، عَبَدْتُ اللَّهَ قَبْلَ أَنْ يَعْبُدَهُ أَحَدٌ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ بِسَبْعِ سِنِينَ.«کسی از این امت را جز خود نمی‌شناسم که پس از پیامبر آن، خدا را عبادت کرده باشد؛ هفت سال پیش از آنکه کسی از این امت خدا را عبادت کند، او را عبادت کردم».

این نقل بر پیشگامی آن حضرت در عبادت تأکید دارد. مدت یادشده، مطابق عبارت عربی این روایت، «هفت سال» است.

گزارش عفیف کندی

عفیف کندی از مشاهدهٔ نماز پیامبر صلی الله علیه وآله، امیرالمؤمنین علیه السلام و حضرت خدیجه سلام الله علیها در آغاز دعوت اسلامی سخن گفته است. او می‌گوید در زمان جاهلیت برای تجارت به مکه آمد و نزد عباس بن عبدالمطلب، که از بازرگانان مکه بود، اقامت کرد. روزی در کنار عباس و در برابر کعبه نشسته بود که جوانی آمد، به آسمان نگریست، رو به کعبه ایستاد و نماز را آغاز کرد. سپس نوجوانی آمد و در سمت راست او ایستاد و زنی نیز پشت سر آن دو قرار گرفت. هر سه با یکدیگر رکوع و سجود کردند.

عفیف از دیدن این صحنه شگفت‌زده شد و به عباس گفت: این امر بزرگی است! عباس نیز سخن او را تأیید کرد و پرسید: آیا آنان را می‌شناسی؟ عفیف پاسخ داد: نه.

عباس توضیح داد که شخص نخست، برادرزاده‌اش محمد بن عبدالله صلی الله علیه وآله؛ نوجوان، برادرزادهٔ دیگرش علی بن ابی‌طالب علیه السلام؛ و آن زن، خدیجه سلام الله علیها، همسر پیامبر است. او افزود که محمد صلی الله علیه وآله می‌گوید دینش از جانب خداست و در آن هنگام، جز این سه نفر کسی را پیرو این دین نمی‌شناسد.

این گزارش، حضور امیرالمؤمنین علیه السلام در کنار پیامبر و حضرت خدیجه سلام الله علیها در نمازِ آغاز دعوت اسلامی را بازگو می‌کند.

همراهی در آغاز دعوت در خطبهٔ قاصعه

امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبهٔ قاصعه نیز از همراهی خود با پیامبر صلی الله علیه وآله و جایگاهش در آغاز دعوت سخن می‌گوید: وَلَمْ يَجْمَعْ بَيْتٌ وَاحِدٌ يَوْمَئِذٍ فِي الْإِسْلَامِ غَيْرَ رَسُولِ اللَّهِ وَخَدِيجَةَ وَأَنَا ثَالِثُهُمَا، أَرَى نُورَ الْوَحْيِ وَالرِّسَالَةِ، وَأَشُمُّ رِيحَ النُّبُوَّةِ.«در آن روز، هیچ خانه‌ای در اسلام جز خانه‌ای که رسول خدا و خدیجه در آن بودند وجود نداشت و من سومین آنان بودم؛ نور وحی و رسالت را می‌دیدم و بوی نبوت را استشمام می‌کردم».

این سخن، همراهی نزدیک آن حضرت با پیامبر و حضور او در نخستین جمع مسلمانان را بیان می‌کند.

سبقت در ایمان و لقب صدیق اکبر

در کنار گزارش‌های پیشگامی در نماز، روایاتی نیز دربارهٔ سبقت امیرالمؤمنین علیه السلام در ایمان و لقب‌های «صدیق اکبر» و «فاروق» نقل شده است. از ابن‌عباس نقل شده است که در هنگام وقوع فتنه، به کتاب خدا و علی بن ابی‌طالب علیه السلام تمسک کنید؛ زیرا از پیامبر صلی الله علیه وآله شنیده است که در حالی که دست علی علیه السلام را گرفته بود، فرمود: «این نخستین کسی است که به من ایمان آورد و نخستین کسی است که با من مصافحه می‌کند. او فاروق این امت است که میان حق و باطل جدایی می‌افکند؛ سرور مؤمنان است و مال، سرور ستمگران. او صدیق اکبر، درگاهی است که از آن به من راه می‌یابند و جانشین من پس از من است».

این گزارش با موضوع سبقت در ایمان ارتباط دارد؛ گزارش‌های پیشین، پیشگامی در نماز و عبادت را به‌طور مستقیم بیان می‌کنند.

ارتباط گزارش‌ها با فراز خطبهٔ غدیر

در فراز خطبهٔ غدیر، پیامبر صلی الله علیه وآله از عبادت امیرالمؤمنین علیه السلام همراه خود، در زمانی که مرد دیگری با ایشان عبادت نمی‌کرد، سخن می‌گوید. روایات نخستین نمازگزار بودن آن حضرت و گزارش نماز پیامبر، امیرالمؤمنین و حضرت خدیجه، موضوع این فراز را توضیح می‌دهند.

بنابراین، عنوان «اولین نمازگزار» در این مقاله ناظر به پیشگامی امیرالمؤمنین علیه السلام در نماز همراه پیامبر و در میان مردان است؛ حضور حضرت خدیجه سلام الله علیها نیز در گزارش‌های آغاز دعوت تصریح شده است.

جستارهای وابسته

 •  خطبه غدیر  •  اولین مؤمن  •  امیرالمومنین همراه پیامبر  •  لیلة المبیت

منابع

• الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
• بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب رضی الله عنه؛ احمد بن شعیب نسائی، تحقیق دانی بن منیر آل زهوی، بیروت: المکتبة العصریة، ۱۴۲۴ق.
• السنن الکبری؛ احمد بن شعیب نسائی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
• سنن ابن ماجه؛ محمد بن یزید ابن‌ماجه قزوینی.
• شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار؛ نعمان بن محمد، قاضی نعمان مغربی، تحقیق محمد حسینی جلالی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۹ق.
• شرح نهج البلاغة؛ عبدالحمید بن هبةالله، ابن ابی‌الحدید، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، بی‌تا.
• معانی الأخبار؛ محمد بن علی بن بابویه، شیخ صدوق، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۱ش.
• مناقب الإمام أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام؛ محمد بن سلیمان کوفی، تحقیق محمدباقر محمودی، قم: مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة، ۱۴۲۳ق.
• نهج البلاغه؛ گردآوری محمد بن حسین، شریف رضی، تحقیق عزیزالله عطاردی، تهران: بنیاد نهج البلاغه، ۱۴۱۳ق.
• تاریخ مدینة دمشق؛ علی بن حسن، ابن عساکر.