نظام الدین قمی
نظامالدین حسن بن محمد بن حسین خراسانی نیشابوری، معروف به نظام اعرج (نظام قمی)، از دانشمندان سده هشتم هجری در علوم تفسیر، ریاضیات، قرائات و حدیث است. وی پس از سال ۷۲۸ هجری قمری درگذشت. هر چند خاندان او اصالتاً از دیار قم بودند، اما خودش در نیشابور زاده شد و در همانجا پرورش یافت. فضل، ادب، تحقیق، تبحّر، دقت نظر و جودت قریحه او در میان متأخران شهرت داشت. وی در علوم عقلی صاحبنظر بود و در فنون زبان و ادبیات عرب دستی توانا داشت. به گفته منابع، او بسیار پرهیزکار و پارسا بود و به تصوف گرایش داشت، اما برخی او را به تشیع منتسب دانستهاند.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | نظامالدین حسن بن محمد بن حسین خراسانی نیشابوری |
| سرشناسی | مفسر، ریاضیدان، حافظ و قاری قرآن |
| تولد | (احتمالاً اواخر سده هفتم هجری) / نیشابور |
| وفات | پس از ۷۲۸ هجری قمری (تا ۷۳۰ق زنده بوده) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | قطبالدین محمود شیرازی |
| مذهب | شافعی (فقه)، اشعری (عقاید)، با گرایش صوفیانه |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | تفسیر، علوم قرآنی، ریاضیات، نجوم، صرف، ترجمه قرآن |
| علت شهرت | تألیف «غرائب القرآن و رغائب الفرقان»، «شرح شافیه» (شرح نظام) |
جایگاه رجالی
نظامالدین بر پایه مقدمه تفسیرش، در فقه پیرو مذهب شافعی و در عقاید پیرو مسلک اشعری بود و تمایلات صوفیانه داشت. گویا او گرایشی به تشیع نداشت و بر استدلالهای شیعیان در تفسیر آیات ایراد وارد میکرد. از اساتید وی، تنها قطبالدین محمود شیرازی (متوفی ۷۱۰ق) در منابع تراجم ذکر شده است. او با مهمترین متأخران اهل سنت مانند سید شریف جرجانی، جلالالدین دوانی و ابن حجر عسقلانی معاصر بود و در زمان خود از شهرت کافی برخوردار داشت.
آثار
نظامالدین نیشابوری آثاری در تفسیر، علوم قرآنی، ریاضیات، هیئت، صرف و ترجمه قرآن از خود بر جای گذاشت:
- غرائب القرآن و رغائب الفرقان (تفسیر مشهور وی)
- اوقاف القرآن
- البصائر فی مختصر تنقیح المناظر
- تفسیر التحریر (شرح تحریر مجسطی خواجه نصیر طوسی)
- لب التأویل (در تفسیر قرآن)
- توضیح التذکرة (شرح تذکره خواجه نصیر طوسی در علم هیئت)
- رسالهای در حساب – به گمان برخی، «خلاصة الحساب» شیخ بهایی از همین رساله اخذ شده است
- شرح شافیه ابن حاجب در علم صرف (معروف به شرح نظام)
در برخی نسخ تفسیر، عبارتی از مفسر نقل شده که اتمام آن را در اوایل صفر سال ۷۳۰ هجری قمری در دولتآباد هند نشان میدهد، بنابراین دستکم تا آن سال زنده بوده است.
معناى اولى براى مولى[۱]
در كتاب «عوالم العلوم» فهرستى از راويان حدیث و شعرا و اهل لغت عامه كه معنى «اولى» را معناى اصلى كلمه مولى دانسته اند آورده است[۲]، كه يكى از آنها نظام الدين قمى (م ۷۲۸ ق) است.