نظام الدین قمی
نظامالدین حسن بن محمد بن حسین خراسانی نیشابوری، معروف به نظام اعرج (نظام قمی)، از دانشمندان سده هشتم هجری در علوم تفسیر، ریاضیات، قرائات و حدیث است. وی پس از سال ۷۲۸ هجری قمری درگذشت. هر چند خاندان او اصالتاً از دیار قم بودند، اما خودش در نیشابور زاده شد و در همانجا پرورش یافت. فضل، ادب، تحقیق، تبحّر، دقت نظر و جودت قریحه او در میان متأخران شهرت داشت. وی در علوم عقلی صاحبنظر بود و در فنون زبان و ادبیات عرب دستی توانا داشت. به گفته منابع، او بسیار پرهیزکار و پارسا بود و به تصوف گرایش داشت، اما برخی او را به تشیع منتسب دانستهاند.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | نظامالدین حسن بن محمد بن حسین خراسانی نیشابوری |
| سرشناسی | مفسر، ریاضیدان، حافظ و قاری قرآن |
| تولد | (احتمالاً اواخر سده هفتم هجری) / نیشابور |
| وفات | پس از ۷۲۸ هجری قمری (تا ۷۳۰ق زنده بوده) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | قطبالدین محمود شیرازی |
| مذهب | شافعی (فقه)، اشعری (عقاید)، با گرایش صوفیانه |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | تفسیر، علوم قرآنی، ریاضیات، نجوم، صرف، ترجمه قرآن |
| علت شهرت | تألیف «غرائب القرآن و رغائب الفرقان»، «شرح شافیه» (شرح نظام) |
جایگاه رجالی
نظامالدین بر پایه مقدمه تفسیرش، در فقه پیرو مذهب شافعی و در عقاید پیرو مسلک اشعری بود و تمایلات صوفیانه داشت. گویا او گرایشی به تشیع نداشت و بر استدلالهای شیعیان در تفسیر آیات ایراد وارد میکرد. از اساتید وی، تنها قطبالدین محمود شیرازی (متوفی ۷۱۰ق) در منابع تراجم ذکر شده است. او با مهمترین متأخران اهل سنت مانند سید شریف جرجانی، جلالالدین دوانی و ابن حجر عسقلانی معاصر بود و در زمان خود از شهرت کافی برخوردار داشت.
آثار
نظامالدین نیشابوری آثاری در تفسیر، علوم قرآنی، ریاضیات، هیئت، صرف و ترجمه قرآن از خود بر جای گذاشت:
- غرائب القرآن و رغائب الفرقان (تفسیر مشهور وی)
- اوقاف القرآن
- البصائر فی مختصر تنقیح المناظر
- تفسیر التحریر (شرح تحریر مجسطی خواجه نصیر طوسی)
- لب التأویل (در تفسیر قرآن)
- توضیح التذکرة (شرح تذکره خواجه نصیر طوسی در علم هیئت)
- رسالهای در حساب – به گمان برخی، «خلاصة الحساب» شیخ بهایی از همین رساله اخذ شده است
- شرح شافیه ابن حاجب در علم صرف (معروف به شرح نظام)
در برخی نسخ تفسیر، عبارتی از مفسر نقل شده که اتمام آن را در اوایل صفر سال ۷۳۰ هجری قمری در دولتآباد هند نشان میدهد، بنابراین دستکم تا آن سال زنده بوده است.
معناى اولى براى مولى[۱]
در كتاب «عوالم العلوم» فهرستى از راويان حدیث و شعرا و اهل لغت عامه كه معنى «اولى» را معناى اصلى كلمه مولى دانسته اند آورده است[۲]، كه يكى از آنها نظام الدين قمى (م ۷۲۸ ق) است.
نقل نزول آيه تبليغ در غدير[۳]
نيشابورى در تفسير خود نزول آيه تبليغ در واقعه غدير خم را در تفسيرش «غرائب القرآن و رغائب الفرقان» از ابن عباس و براء بن عازب و امام باقر علیه السلام نقل كرده است.[۴] البته او در مورد نزول آيه تبليغ بعد از بيان نزول آن در غدير نُه وجه ديگر هم ذكر كرده است. ولى نيشابورى از ميان اقوال، اولين سبب نزول آيه تبليغ را واقعه غدير بيان كرده و قول به نزول آن در فضيلت اميرالمومنين عليه السلام را صحيح دانسته است.
وى اين قول را پيش از ساير اقوال آورده و آن را به چند صحابى و امام باقر عليه السلام نسبت داده است، و اقوال ديگر را با «قيل» يعنى «گفته شده» نقل كرده است. همانگونه كه رشيدالدين دهلوى در «ايضاح لطافة المقال» در موضوعى، سخنى را از نَسَفى نقل كرده و از ميان دو قول موجود در آن موضوع قول نخست را به نَسَفى نسبت داده، چون نَسَفى آن قول را نخست آورده است.
نيشابورى در ابتداى تفسيرش و خطبه كتاب تاكيد كرده كه پس از فحص فراوان و مراجعه به همه تفاسير و اقوال، صحيح ترين ها را در تفسيرش گرد آورده است. كاتب چَلَبى و مولوى حسام الدين سهارنپورى[۵]تفسير نيشابورى به نام «غرائب القرآن و رغائب الفرقان» را معرفى و توثيق و تعريف كرده اند. همچنين اهل سنت و از جمله دهلوى در «تحفه اثنى عشريه» و مولوى حيدر على فيض آبادى در «منتهى الكلام» به سخنان نيشابورى اعتماد كامل داشته و در برابر شيعه و براى ردّ استدلال هاى آنان به گفتارهاى او استناد كرده اند.