ویژگی های اولیاء خدا
ویژگی‌های اولیای خدا در خطبه غدیر به فرازی از بخش هفتم خطبه اشاره دارد که در آن، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از معرفی خود، امیرالمؤمنین علیه‌السلام و امامان به‌عنوان «صراط مستقیم»، آنان را «اولیای خدا» می‌خواند و پیروانشان را در حزب‌الله قرار می‌دهد.
این فراز با آیات ۶۲ سوره یونس و ۵۶ سوره مائده پیوند دارد. در آیه نخست، امنیت معنوی اولیای خدا بیان شده و در آیه دوم، پذیرندگان ولایت خدا، پیامبر و «الذین آمنوا» حزب‌الله و غالب معرفی شده‌اند.
متن فراز خطبه
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از تلاوت سوره حمد و تطبیق صراط مستقیم بر خود و امامان فرمود:
فِيَّ نَزَلَتْ وَفِيهِمْ وَاللَّهِ نَزَلَتْ، وَلَهُمْ عَمَّتْ وَإِيَّاهُمْ خَصَّتْ، أُولَئِكَ أَوْلِيَاءُ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ، أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ.
این سوره درباره من نازل شده و به خدا سوگند درباره آنان نیز نازل شده است؛ آنان را به‌طور عمومی دربرگرفته و ایشان را به‌طور ویژه منظور داشته است. آنان اولیای خدایند که نه ترسی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند. آگاه باشید که حزب خدا همان پیروزمندان‌اند.[۱]
در این عبارت، معرفی «صراط مستقیم»، «اولیای خدا» و «حزب‌الله» در یک سیاق آمده است. ازاین‌رو، موضوع فراز تنها بیان یک فضیلت نیست؛ بلکه رابطه‌ای میان پیشوایان هدایت، پیروان آنان و سرانجام این جریان ایمانی بیان می‌شود.
اولیای خدا؛ بی‌ترس و بی‌اندوه
قرآن درباره اولیای خدا می‌فرماید:
أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ؛ آگاه باشید که بر دوستان خدا نه ترسی است و نه آنان اندوهگین می‌شوند.
(یونس:۶۲)
آیه بعد، اولیای خدا را با دو ویژگی «ایمان» و «تقوا» می‌شناساند:
الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ؛ همان کسانی که ایمان آورده‌اند و همواره پرهیزگاری می‌کنند.(یونس:۶۳)
بنابراین، نبودن ترس و اندوه به معنای ندیدن دشواری‌های دنیا یا نداشتن عاطفه انسانی نیست؛ مقصود، امنیت نهایی در پرتو ایمان، تقوا و اتصال به هدایت الهی است. در تفسیر خطبه، امامان علیهم‌السلام مصداق‌های کامل این ولایت‌اند و مؤمنان پرهیزگار نیز به اندازه ایمان و پیروی خود، در دایره اولیای خدا قرار می‌گیرند.
پیوند اولیای خدا با صراط مستقیم
جمله أُولَئِكَ أَوْلِيَاءُ اللَّهِ بلافاصله پس از سخن درباره امامان آمده است. مرجع نزدیک اسم اشاره «اولئک»، امامانی هستند که پیامبر آنان را صراط مستقیم و هدایتگران به حق معرفی کرده است. بنابراین، تطبیق نخست عبارت بر امامان، با سیاق نزدیک خطبه سازگارتر است.[۲]
این تطبیق، عموم آیه یونس را نفی نمی‌کند. آیه ۶۳ یونس، ایمان و تقوا را معیار عمومی ولایت الهی می‌داند. بنابراین می‌توان امامان را مصداق‌های برتر و کامل اولیای خدا و پیروان باایمان و پرهیزگارشان را از مصداق‌های عمومی آن دانست.
ولایت و حزب‌الله
قرآن پس از بیان ولایت خدا، پیامبر و «الذین آمنوا» می‌فرماید:
وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ؛ و هرکس خدا و پیامبر او و کسانی را که ایمان آورده‌اند به ولایت بپذیرد، بی‌تردید حزب خدا همان پیروزمندان‌اند.(مائده:۵۶)
این آیه از نظر ساختار، نتیجه آیه پیش است:
إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ؛ ولیّ شما تنها خدا و پیامبر او و مؤمنانی هستند که نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند.(مائده:۵۵)
در روایات تفسیری شیعه و گروهی از گزارش‌های تفسیری اهل‌سنت، شأن نزول آیه ۵۵ مائده به صدقه‌دادن امیرالمؤمنین علیه‌السلام در حال رکوع تطبیق شده است. بر اساس این تفسیر، پذیرش ولایت امیرالمؤمنین در امتداد ولایت خدا و پیامبر، معیار قرارگرفتن در حزب‌الله است.[۳]
مقصود از «حزب» در اینجا، تشکل سیاسی به معنای امروزی نیست؛ بلکه جریانی ایمانی است که با ولایت الهی، اطاعت از پیامبر و پیروی از راه مؤمنان برگزیده شناخته می‌شود.
امامان و شیعیان در حزب‌الله
از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:
وَشِيعَتُنَا حِزْبُ اللَّهِ، وَحِزْبُ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ.
و شیعیان ما حزب خدایند و حزب خدا همان پیروزمندان‌اند.[۴]
این روایت، میان امامان و پیروان آنان پیوند برقرار می‌کند: امامان، پیشوایان و مصداق‌های کامل ولایت الهی‌اند و شیعیان با ایمان، تقوا و پیروی عملی از آنان، به این جریان می‌پیوندند. در نتیجه، انتساب اسمی به تشیع بدون ایمان، تقوا، اطاعت و عمل به هدایت امام، برای تحقق این مقام کافی نیست.
معنای غلبه حزب‌الله
تعبیر فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ؛ بی‌تردید حزب خدا همان پیروزمندان‌اند.(مائده:۵۶) لزوماً به معنای پیروزی سیاسی فوری در همه مقاطع تاریخ نیست. امامان علیهم‌السلام با ظلم، غصب حق و شهادت روبه‌رو شدند؛ بنابراین مفهوم غلبه را باید گسترده‌تر فهمید.
مهم‌ترین جلوه‌های این غلبه عبارت‌اند از:
- غلبه حجت و حقانیت: ولایت الهی، معیار حق باقی می‌ماند، اگرچه پیروان آن در مقطعی از تاریخ از قدرت ظاهری محروم باشند.
- غلبه در ماندگاری هدایت: معارف قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام با وجود فشارهای تاریخی باقی مانده و انتقال یافته است.
- غلبه اخلاقی و معنوی: ایمان، تقوا، عدالت و پایبندی به حق، انسان را از غلبه هوای نفس و جریان‌های باطل رها می‌سازد.
- غلبه نهایی: در فرهنگ مهدوی، تحقق گسترده حکومت حق در ظهور امام مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف، جلوه کامل غلبه حزب‌الله دانسته می‌شود.
در گزارشی از امام صادق علیه‌السلام، پس از یادکرد گواهان بسیار غدیر و مظلومیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام، بر غالب‌بودن حزب‌الله درباره آن حضرت تأکید شده است. این تعبیر نشان می‌دهد که شکست ظاهری در یک مقطع، با غلبه نهایی حق منافات ندارد.[۵][۶][۷]
ویژگی‌های اولیای خدا در این فراز
از مجموع آیات و عبارات این فراز، ویژگی‌های زیر برای اولیای خدا به دست می‌آید:
- ایمان به خدا: مبنای ولایت الهی، ایمان است.
- تقوا: آیه ۶۳ یونس، پرهیزگاری مستمر را نشانه اولیای خدا می‌داند.
- پیروی از ولایت الهی: حزب‌الله از کسانی تشکیل می‌شود که ولایت خدا، پیامبر و ولیّ الهی را می‌پذیرند.
- اطاعت و پیروی عملی: ولایت در منطق خطبه، تنها دوستی عاطفی نیست و با اطاعت از هدایت امام تحقق می‌یابد.
- امنیت نهایی: اولیای خدا به سبب اتصال به هدایت الهی، از ترس آینده و اندوه نهایی ایمن‌اند.
- غلبه نهایی: حقانیت، حجت و سرانجام این جریان الهی، پیروزی است؛ هرچند در مسیر تاریخ با مظلومیت همراه شود.
جمع‌بندی
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در این فراز از خطبه غدیر، امامان علیهم‌السلام را مصداق‌های برتر اولیای خدا معرفی می‌کند و با آیه ۵۶ مائده، پذیرندگان ولایت الهی را حزب‌الله و پیروزمند می‌خواند.
از مجموع آیات و روایات برمی‌آید که اولیای خدا با ایمان، تقوا، پذیرش ولایت و پیروی عملی شناخته می‌شوند. اطمینان و غلبه آنان نیز تنها در قدرت ظاهری خلاصه نمی‌شود، بلکه شامل حقانیت، ماندگاری هدایت و پیروزی نهایی جریان حق است.
جستارهای وابسته
• سوره حمد در خطبه غدیر • صراط مستقیم در خطبه غدیر • آیه ولایت • معرفی دشمنان در خطبه غدیر • غلبه امام زمان بر همه ادیان
پانویس
منابع
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، چاپ نخست، ۱۴۰۳ق.
- بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- تفسیر العیاشی، محمد بن مسعود عیاشی، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، تهران، مکتبة العلمیة الإسلامیة، ۱۳۸۰ق.
- عوالم العلوم والمعارف والأحوال، عبدالله بن نورالله بحرانی اصفهانی، با مستدرکات محمدباقر موحد ابطحی، قم، مؤسسة الإمام المهدی، چاپ دوم، ۱۳۸۲ش.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر، محمدباقر انصاری، قم، انتشارات دلیل ما.