پروردگار عالمیان در خطبه غدیر
پروردگار عالمیان یا رَبُّ الْعَالَمِینَ از اوصاف خداوند در خطبه غدیر است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش حمد و ثنای الهی آن را به‌کار برده است. این تعبیر به ربوبیت فراگیر خداوند نسبت به همه آفریدگان، تدبیر جهان و پرورش موجودات بر اساس استعدادها و نیازهای آنان اشاره دارد.
در نقل مفصل خطبه غدیر، تعبیر «وَرَبُّ الْعَالَمِینَ» پس از اوصافی همچون «الْعَاصِمُ لِلصَّالِحِینَ»، الْمُوَفِّقُ لِلْمُفْلِحِینَ» و «مَوْلَی الْمُؤْمِنِینَ» آمده است. در این ساختار، خداوند هم پروردگار همه عوالم معرفی می‌شود و هم نسبت او با بندگان صالح، رستگاران و مؤمنان مورد توجه قرار می‌گیرد.
در شرح این عبارت، بر فراگیری ربوبیت خداوند نسبت به همه موجودات، متناسب‌بودن تربیت الهی با ویژگی‌های هر مخلوق و استمرار هدایت انسان از راه پیامبران و امامان الهی تأکید شده است.[۱]
متن فراز خطبه غدیر
در بخش آغازین و در ضمن توصیف صفات خداوند آمده است: الْعَاصِمُ لِلصَّالِحِينَ، وَالْمُوَفِّقُ لِلْمُفْلِحِينَ، وَمَوْلَى الْمُؤْمِنِينَ وَرَبُّ الْعَالَمِينَ، الَّذِي اسْتَحَقَّ مِنْ كُلِّ مَنْ خَلَقَ أَنْ يَشْكُرَهُ وَيَحْمَدَهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ؛ خداوند نگاه‌دارنده شایستگان، توفیق‌بخش رستگاران، سرپرست مؤمنان و پروردگار جهانیان است؛ همان کسی که سزاوار است همه آفریدگانش در هر حال او را سپاس و ستایش کنند.
این عبارت در سیاق بیان اوصاف الهی قرار گرفته و با جمله‌ای درباره استحقاق خداوند برای حمد و شکر پایان می‌یابد.
ازاین‌رو، برای فهم دقیق آن باید سه موضوع را در نظر گرفت:
- فراگیری ربوبیت الهی نسبت به همه موجودات؛
- ارتباط این ربوبیت با حمایت و هدایت ویژه مؤمنان؛
- پیوند پروردگاری خداوند با شایستگی او برای ستایش و سپاس.
معنای لغوی و اصطلاحی «رب»
واژه «رَبّ» در زبان عربی در معانی مرتبطی مانند مالک، صاحب‌اختیار، سرپرست، مدبر و پرورش‌دهنده به‌کار می‌رود. هنگامی که این واژه درباره خداوند استعمال می‌شود، بر مالکیت حقیقی و تدبیر مستقل او نسبت به آفریدگان دلالت دارد. در مباحث کلامی، ربوبیت الهی به اداره و تدبیر جهان از سوی خداوند اشاره می‌کند؛ به این معنا که آفریدگان نه‌تنها در اصل پیدایش، بلکه در بقا، بهره‌مندی از امکانات و تحقق استعدادهای خود نیز وابسته به او هستند.
تفاوت خالقیت و ربوبیت
«خالقیت» به آفرینندگی خداوند اشاره دارد؛ اما «ربوبیت» افزون بر اصل آفرینش، اداره، تدبیر و پرورش آفریدگان را نیز دربرمی‌گیرد. بر این اساس، خداوند تنها آفریننده جهان نیست، بلکه نظام هستی و استمرار آن نیز تحت ربوبیت او قرار دارد.
در قرآن کریم آمده است: 
أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ؛ آگاه باشید که آفرینش و فرمان از آنِ اوست؛ پربرکت است خداوند، پروردگار جهانیان
(اعراف:۵۴)
این آیه در کنار هم قرارگرفتن آفرینش، فرمان و ربوبیت را نشان می‌دهد.
معنای «عالمین»
واژه «عالَمین» جمع «عالَم» است. در کاربردهای قرآنی، این واژه با توجه به سیاق می‌تواند به جهان‌ها، گروه‌های گوناگون آفریدگان یا مجموعه‌ای گسترده از موجودات اشاره داشته باشد. در تعبیر «رَبُّ الْعَالَمِینَ»، مقصود بیان فراگیری ربوبیت خداوند است؛ یعنی هیچ موجودی از قلمرو قدرت و تدبیر او بیرون نیست.
قرآن کریم در آغاز سوره فاتحه می‌فرماید: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ؛ همه ستایش‌ها مخصوص خداوند، پروردگار جهانیان است (فاتحه:۲)
در آیات دیگری نیز همین عنوان برای خداوند به‌کار رفته است. برای نمونه، در گفت‌وگوی حضرت موسی علیه‌السلام با فرعون آمده است: قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ؛ فرعون گفت: پروردگار جهانیان چیست (شعراء:۲۳)
حضرت موسی علیه‌السلام پاسخ داد: قَالَ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ؛ گفت: پروردگار آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آنهاست، اگر اهل یقین باشید (شعراء:۲۴)
این پاسخ، گستره ربوبیت الهی را با اشاره به آسمان‌ها، زمین و موجودات میان آنها توضیح می‌دهد.
ربوبیت عمومی خداوند
یکی از مباحث مرتبط با عنوان «پروردگار عالمیان»، ربوبیت عمومی خداوند نسبت به همه موجودات است. بر اساس این اصل، خداوند پروردگار انسان‌ها، جنیان، فرشتگان، حیوانات و دیگر آفریدگان است و هیچ موجودی در اصل وجود و استمرار حیات خود از تدبیر او مستقل نیست. ربوبیت الهی به جهان محسوس و مادی محدود نمی‌شود، بلکه همه مراتب آفرینش را دربرمی‌گیرد.
در توضیح این معنا، شارحان خطبه غدیر تصریح کرده‌اند که خداوند خالق و سرپرست همه موجودات است و تربیت هر موجود را متناسب با نیاز و جایگاه آن انجام می‌دهد.[۲]
پرورش متناسب با هر موجود
موجودات از نظر ساختار، استعداد و نیاز یکسان نیستند. ازاین‌رو، پرورش آنها نیز صورت واحدی ندارد. در تبیین ربوبیت تکوینی می‌توان گفت که هر موجود در چارچوب ویژگی‌های آفرینشی خود از امکانات و اسبابی برخوردار می‌شود که در رشد یا تحقق ظرفیت‌های او نقش دارند. در قرآن کریم، حضرت موسی علیه‌السلام در پاسخ به پرسش فرعون درباره پروردگار می‌فرماید: قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى؛ گفت: پروردگار ما همان کسی است که به هر چیزی آفرینش ویژه‌اش را بخشید و سپس هدایت کرد (طه:۵۰)
این آیه از مستندات قرآنی بحث درباره پیوند آفرینش و هدایت تکوینی به‌شمار می‌رود. همچنین در سوره اعلی آمده است: الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّىٰ وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَىٰ؛ همان کسی که آفرید و سامان داد و همان کسی که اندازه‌گذاری کرد و هدایت نمود (اعلی:۲–۳)
این آیات، در تبیین قرآنی، آفرینش موجودات را همراه با اندازه‌گذاری و هدایت معرفی می‌کنند.
ربوبیت الهی و تدبیر جهان
در نگاه توحیدی، نظام جهان و رابطه میان موجودات از سلطه و تدبیر خداوند بیرون نیست. این اصل با وجود اسباب و عوامل طبیعی منافات ندارد. در تبیین کلامیِ توحید ربوبی، عوامل طبیعی و دیگر اسباب، مستقل از خداوند دانسته نمی‌شوند؛ بلکه در چارچوب نظام آفرینش و وابسته به اراده و تدبیر الهی عمل می‌کنند. بر این اساس، نسبت‌دادن پدیده‌ها به علت‌های طبیعی، در جای خود، نفی‌کننده ربوبیت خداوند نیست.
تعبیر «رَبُّ الْعَالَمِینَ» در خطبه غدیر نیز بر این حقیقت تأکید دارد که پروردگاری مستقل و فراگیر، مخصوص خداوند است.
ربوبیت عام و ربوبیت خاص
در شرح صفات الهی، گاه میان دو جنبه از ربوبیت تفاوت گذاشته می‌شود:
ربوبیت عام
ربوبیت عام، تدبیر و پرورش فراگیر خداوند نسبت به همه موجودات است. در این مرتبه، اصل وجود، امکانات طبیعی، روزی، استمرار حیات و نظام تکوینی آفرینش مورد توجه قرار می‌گیرد. این ربوبیت به ایمان یا کفر انسان‌ها وابسته نیست؛ زیرا همه آفریدگان در هستی و بقای خود نیازمند خداوند هستند.
ربوبیت خاص
ربوبیت خاص در اصطلاح برخی شارحان و متکلمان، به جلوه‌های ویژه هدایت، لطف و توفیق الهی نسبت به بندگان مؤمن و شایسته اشاره می‌کند. خداوند با وجود پروردگاری همه جهانیان، نسبت به مؤمنان سرپرستی و عنایت ویژه دارد.[۳] در فراز خطبه، کنار هم قرارگرفتن تعبیرهای «مَوْلَی الْمُؤْمِنِینَ» و «رَبُّ الْعَالَمِینَ» زمینه‌ای برای بررسی این دو جنبه فراهم می‌آورد.
خداوند، مولای مؤمنان و پروردگار عالمیان
در فراز مورد بحث آمده است: وَمَوْلَى الْمُؤْمِنِينَ وَرَبُّ الْعَالَمِينَ ترجمه: و سرپرست مؤمنان و پروردگار جهانیان است.
این دو وصف، با وجود ارتباط، بر دو جنبه متمایز دلالت دارند. «مَوْلَی الْمُؤْمِنِینَ» ناظر به نسبت ویژه خداوند با مؤمنان است؛ درحالی‌که «رَبُّ الْعَالَمِینَ» فراگیری ربوبیت او نسبت به همه آفرینش را بیان می‌کند. بنابراین، خاص‌بودن نسبت خداوند با مؤمنان به معنای خارج‌بودن دیگر موجودات از ربوبیت او نیست.
در تفسیر این فراز، می‌توان ربوبیت عمومی را زمینه‌ای فراگیر دانست که در آن، هدایت و عنایت ویژه الهی نسبت به مؤمنان نیز تحقق می‌یابد.
ربوبیت خداوند و هدایت انسان
انسان افزون بر نیازهای تکوینی، دارای زندگی اختیاری، مسئولیت اخلاقی و استعداد شناخت و انتخاب است. ازاین‌رو، در آموزه‌های دینی، بحث هدایت انسان تنها به رشد طبیعی و تکوینی محدود نمی‌شود. خداوند برای هدایت انسان، راه شناخت حق و باطل و تکالیف دینی را نیز بیان کرده است.
در اصطلاح کلامی، می‌توان میان دو گونه هدایت تفاوت گذاشت:
- هدایت تکوینی: هدایت مرتبط با نظام آفرینش و اقتضائات وجودی موجودات؛
- هدایت تشریعی: راهنمایی انسان به اعتقادات، ارزش‌ها و احکام الهی از راه وحی و پیام‌آوران دین.
این تقسیم در بررسی رابطه ربوبیت الهی با نبوت و امامت اهمیت دارد.
هدایت تشریعی از راه پیامبران
در آموزه‌های اسلامی، یکی از جلوه‌های هدایت تشریعی خداوند، بعثت پیامبران و نزول کتاب‌های آسمانی است. پیامبران مردم را به توحید، عبادت خداوند، عدالت و پرهیز از گمراهی دعوت کرده‌اند. قرآن کریم درباره کارکرد هدایتی خود می‌فرماید: إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ؛ بی‌گمان این قرآن به استوارترین راه هدایت می‌کند (اسراء:۹)
بنابراین، در کنار ربوبیت تکوینی، هدایت انسان از راه وحی و تعلیم دینی نیز از مباحث مرتبط با تدبیر الهی است.
پیوند ربوبیت الهی و امامت در تفسیر امامیه
در کلام امامیه، امامت از موضوعات مرتبط با استمرار هدایت دینی پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است. بر اساس این دیدگاه، امیرالمؤمنین علیه‌السلام و امامان اهل‌بیت علیهم‌السلام در جایگاه امامان منصوب الهی، عهده‌دار تبیین معارف دین و هدایت امت هستند.
در شرح موجود این فراز از خطبه غدیر نیز هدایت انسان‌ها از راه بعثت پیامبران، ارسال کتاب‌های آسمانی و استمرار حجت الهی مطرح شده است. در ادامه، هدایت و تربیت دینی انسان‌ها در دوره پس از پیامبر به امامان اهل‌بیت علیهم‌السلام و در عصر حاضر، به حضرت بقیةالله الاعظم عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف مرتبط دانسته شده است.[۴]
هدایت امامان به امر الهی
یکی از آیات مورد استناد در بحث هدایت امامان، آیه ۲۴ سوره سجده است: وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ؛ و از میان آنان پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کردند؛ زیرا شکیبایی ورزیدند و به آیات ما یقین داشتند (سجده:۲۴)
این آیه در سیاق خود درباره پیشوایانی از بنی‌اسرائیل است؛ بااین‌حال، در مباحث تفسیری و کلامی برای بررسی اصل هدایت به امر الهی نیز مورد توجه قرار گرفته است. در تفسیر امامیه، هدایت امامان اهل‌بیت علیهم‌السلام در امتداد مأموریت هدایت دینی، با اراده و اذن خداوند تبیین می‌شود. ازاین‌رو، جایگاه هدایتی امام در این نگرش، مستقل از ربوبیت الهی نیست؛ بلکه وابسته به اذن و اراده خداوند دانسته می‌شود.
تفاوت ربوبیت الهی و ولایت امامان
در بررسی پیوند این فراز با مباحث امامت، تفکیک میان دو مفهوم ضروری است.
- ربوبیت الهی به مالکیت حقیقی، تدبیر مستقل و پروردگاری خداوند نسبت به همه هستی اشاره دارد.
- ولایت و امامت در اندیشه امامیه، ناظر به جایگاه الهی امامان در هدایت دینی و سرپرستی امت بر اساس اذن و نصب الهی است.
بر این اساس، ولایت امامان به معنای ربوبیت مستقل آنان نیست. در الهیات توحیدی، هیچ مخلوقی در عرض خداوند، پروردگار مستقل جهان به‌شمار نمی‌رود. این تفکیک برای جلوگیری از خلط میان مفاهیم توحید ربوبی و ولایت دینی اهمیت دارد.
پروردگار عالمیان و حمد الهی
در ادامه فراز خطبه غدیر آمده است: الَّذِي اسْتَحَقَّ مِنْ كُلِّ مَنْ خَلَقَ أَنْ يَشْكُرَهُ وَيَحْمَدَهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ ترجمه: همان کسی که سزاوار است همه آفریدگانش در هر حال او را سپاس و ستایش کنند.
این جمله، وصف «پروردگار عالمیان» را به موضوع حمد و شکر خداوند پیوند می‌دهد. در منطق این فراز، خداوند به دلیل آفرینندگی، تدبیر و نعمت‌بخشی، شایسته سپاس و ستایش معرفی می‌شود. در قرآن نیز تعبیر الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ در آغاز سوره فاتحه، حمد الهی را با ربوبیت او همراه کرده است. بدین ترتیب، ارتباط دو مفهوم «حمد» و «ربوبیت» از مضامین مشترک قرآن و بخش آغازین خطبه غدیر است.
برای بررسی تفصیلی این پیوند، نوشتار حمد و شکر خدا در همه حال قابل مراجعه است.
نسبت پروردگاری خداوند با اختیار انسان
ربوبیت خداوند نسبت به انسان با وجود اختیار و مسئولیت اخلاقی او منافات ندارد. در الهیات اسلامی، انسان در عین وابستگی به خداوند، موجودی مکلف و برخوردار از قدرت انتخاب معرفی می‌شود. ازاین‌رو، نباید هدایت تکوینی موجودات را با انتخاب آگاهانه انسان در پذیرش یا رد هدایت تشریعی یکسان دانست. در تفسیر این موضوع، نقش پیامبران و امامان در تعلیم و راهنمایی انسان، به معنای سلب اختیار از مخاطبان نیست.
این تمایز، در فهم رابطه ربوبیت الهی، هدایت دینی و مسئولیت انسان اهمیت دارد.
جایگاه تعبیر «رب العالمین» در ساختار خطبه غدیر
بخش آغازین خطبه غدیر مشتمل بر مجموعه‌ای از اوصاف و افعال الهی است. در این بخش، بر توحید، قدرت، علم، آفرینندگی، تدبیر، رحمت و دیگر صفات خداوند تأکید شده است. تعبیر «وَرَبُّ الْعَالَمِینَ» در میان این اوصاف، بر فراگیری پروردگاری خداوند دلالت دارد.
از نظر ساختاری، این تعبیر در کنار سه وصف دیگر قرار گرفته است:
- «الْعَاصِمُ لِلصَّالِحِینَ»: نگاه‌دارنده شایستگان؛
- «الْمُوَفِّقُ لِلْمُفْلِحِینَ»: توفیق‌بخش رستگاران؛
- «مَوْلَی الْمُؤْمِنِینَ»: سرپرست مؤمنان؛
- «رَبُّ الْعَالَمِینَ»: پروردگار جهانیان.
قرارگرفتن این تعابیر در کنار یکدیگر، زمینه‌ای برای توجه به دو سویه ربوبیت فراگیر و عنایت ویژه الهی به بندگان فراهم می‌کند. در ادامه نیز با طرح استحقاق خداوند برای حمد و شکر، این مجموعه اوصاف به وظیفه سپاسگزاری از پروردگار پیوند می‌یابد.
جمع‌بندی
تعبیر «وَرَبُّ الْعَالَمِینَ» در خطبه غدیر، بیانگر ربوبیت فراگیر و مستقل خداوند نسبت به همه عوالم و آفریدگان است. در شرح این عبارت، افزون بر خالقیت و تدبیر جهان، بر تربیت موجودات متناسب با استعدادها و نیازهای آنان تأکید شده است. در تفسیر کلامی امامیه، هدایت انسان‌ها از راه پیامبران و امامان نیز در ارتباط با تدبیر و هدایت الهی بررسی می‌شود؛ با این توضیح که ربوبیت مستقل مخصوص خداوند است و مقام هدایت دینی پیامبران و امامان در چارچوب اذن و اراده او تبیین می‌شود.
سیاق فراز نشان می‌دهد که این وصف در کنار سرپرستی مؤمنان و توفیق‌بخشی رستگاران قرار گرفته و در نهایت به شایستگی خداوند برای حمد و شکر پیوند خورده است.
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- قرآن کریم؛ آیات مورد استناد: فاتحه: ۲؛ اعراف: ۵۴؛ شعراء: ۲۳–۲۴؛ طه: ۵۰؛ اعلی: ۲–۳؛ اسراء: ۹؛ سجده: ۲۴.
- متن کامل خطبه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در روز غدیر خم همراه با ترجمه؛ دانشگاه مجازی المصطفی، متن عربی و ترجمه فارسی خطبه.