پیشگویی تبدیل امامت به سلطنت در خطبه غدیر
پیشگویی تبدیل امامت به سلطنت در خطبه غدیر به فرازی از خطبه غدیر اشاره دارد که در آن پیامبر صلیاللهعلیهوآله، بر اساس نقل مفصل خطبه، از تبدیل امامت به «مُلک» و «اغتصاب» پس از خود خبر میدهد و غاصبان و تصاحبکنندگان غاصبانه این جایگاه را نکوهش میکند. در ادامه فراز، به تعابیری از سوره الرحمن درباره حسابرسی الهی و ناتوانی از مقابله با عذاب اشاره شده است.[۱]
در تفسیر امامیه، این عبارت با مسئله جانشینی پیامبر صلی الله علیه وآله، غصب خلافت و تبدیل جایگاه امامت الهی به حکومت سیاسی و سلطنت مرتبط دانسته شده است. برخی شارحان خطبه، تحولات حکومت اسلامی در دوره بنیامیه و بنیعباس را از مصادیق تاریخی این هشدار معرفی کردهاند.[۲]
متن فراز خطبه غدیر
در نقل مفصل خطبه غدیر، پیامبر صلیاللهعلیهوآله میفرماید:
وَسَيَجْعَلُونَهَا مُلْكًا وَاغْتِصَابًا، أَلَا لَعَنَ اللَّهُ الْغَاصِبِينَ وَالْمُغْتَصِبِينَ، وَعِنْدَهَا سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلَانِ، فَيُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَنُحَاسٌ فَلَا تَنْتَصِرَانِ.؛ و بهزودی آن را به سلطنت و تصاحب غاصبانه تبدیل خواهند کرد. آگاه باشید! خداوند غاصبان و تصاحبکنندگان غاصبانه را از رحمت خود دور سازد. و در آن هنگام، ای دو گروه جن و انس، به حساب شما خواهیم پرداخت؛ پس شعلهای از آتش و دودِ گداخته بر شما فرستاده میشود و نمیتوانید یاری بجویید.[۳]
این فراز از نظر محتوا دارای سه بخش اصلی است:
- خبر از تبدیل امامت به سلطنت و تصاحب غاصبانه؛
- نکوهش غاصبان و کسانی که در این تصاحب نقش دارند؛
- هشدار اخروی با استفاده از تعابیر سوره الرحمن.
جایگاه فراز در ساختار خطبه غدیر
فراز پیشگویی تبدیل امامت به سلطنت، پس از بیان استمرار امامت در نسل پیامبر صلیاللهعلیهوآله و دستور انتقال پیام به آیندگان قرار گرفته است. در بخش پیشین، پیامبر صلیاللهعلیهوآله درباره باقیماندن امامت در نسل خود تا قیامت سخن میگوید.
سپس اعلام میکند که مأموریت الهی خویش را ابلاغ کرده و از حاضران میخواهد پیام را به غایبان و نسلهای بعد انتقال دهند. پس از این مطالب، هشدار مربوط به تبدیل امامت به سلطنت مطرح میشود.
این ترتیب در تفسیر امامیه اهمیت دارد؛ زیرا ابتدا جایگاه امامت و استمرار آن معرفی میشود و سپس از خطر تصاحب غاصبانه آن سخن به میان میآید. بنابراین، در این تفسیر، عبارت «وَسَيَجْعَلُونَهَا مُلْكًا وَاغْتِصَابًا» در ارتباط با بحث امامت فهمیده میشود.
معنای پیشگویی در این فراز
در آغاز عبارت آمده است: وَسَيَجْعَلُونَهَا؛ و بهزودی آن را تبدیل خواهند کرد.
- حرف «سَـ» در زبان عربی از نشانههای اشاره به آینده است.
- فعل «يَجْعَلُونَ» نیز درباره عملی سخن میگوید که گروهی آن را انجام خواهند داد.
ازاینرو، جمله از نظر ساختار زبانی دارای معنای خبری درباره آینده است. در تفسیر امامیه، این خبر از آینده، هشداری پیامبرانه درباره تحولات جانشینی و حکومت پس از رحلت پیامبر صلیاللهعلیهوآله دانسته میشود.
مرجع ضمیر «ها» در «وسیجعلونها»
در عبارت «وَسَيَجْعَلُونَهَا»، ضمیر «ها» به موضوعی اشاره میکند که در عبارتهای پیشین مطرح شده است. در بخش قبل از این فراز آمده است: إِنِّي أَدَعُهَا إِمَامَةً وَوِرَاثَةً فِي عَقِبِي إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ؛ من آن را بهصورت امامت و وراثت در نسل خود تا روز قیامت باقی میگذارم.[۴] بر اساس این پیوستگی، در شرحهای امامیه، ضمیر «ها» در عبارت مورد بحث به امامت و جایگاه جانشینی مربوط دانسته شده است. در این برداشت، مقصود آن است که گروهی در آینده، جایگاه امامت را به حکومت مبتنی بر تصاحب غاصبانه تبدیل خواهند کرد.
معنای «مُلک» در عبارت خطبه
در خطبه آمده است: مُلْكًا؛ سلطنت و فرمانروایی.
- واژه «مُلک» در عربی از واژههای چندمعنایی است و میتواند به فرمانروایی، قدرت سیاسی، پادشاهی و سلطنت اشاره داشته باشد.
- این واژه در قرآن نیز همیشه به معنای حکومت نامشروع نیست.
- برای نمونه، قرآن درباره حضرت داوود علیهالسلام از اعطای ملک و حکمت سخن گفته است.
- بنابراین، از نظر لغوی نمیتوان نتیجه گرفت که هر کاربرد واژه «مُلک» در متون اسلامی، بهخودیخود به معنای حکومت باطل است.
در فراز حاضر، قرارگرفتن «مُلک» در کنار «اغتصاب» و نکوهش غاصبان، نشان میدهد که تعبیر در بافتی انتقادی بهکار رفته است. در تفسیر امامیه، مقصود از این عبارت تبدیل جایگاه الهی امامت به قدرت سیاسیِ تصاحبشده برخلاف حق دانسته شده است.
معنای «اغتصاب»
در ادامه عبارت آمده است: وَاغْتِصَابًا؛ و تصاحب غاصبانه.
- «اغتصاب» از ریشه «غَصْب» است.
- در کاربرد لغوی و حقوقی، غصب به تصرف حق یا مال دیگری بدون مجوز و رضایت صاحب حق گفته میشود.
- در موضوع امامت، این تعبیر در تفسیر امامیه به تصاحب جایگاه جانشینی پیامبر صلیاللهعلیهوآله برخلاف تعیین الهی مربوط دانسته شده است.
بر این اساس، نویسندگان امامیه میان داشتن قدرت سیاسی در عمل و برخورداری از مشروعیت الهی برای امامت تفاوت میگذارند. بنابراین، «غصب امامت» در این بحث اصطلاحی کلامی است که بر مبنای اعتقاد امامیه به تعیین الهی جانشین پیامبر صلیاللهعلیهوآله معنا مییابد.
تفاوت امامت الهی و سلطنت سیاسی
در کلام امامیه، امامت منصبی الهی است که مشروعیت آن از تعیین امام به فرمان خداوند ناشی میشود. بر اساس این دیدگاه، تصرف قدرت سیاسی بهتنهایی برای احراز منصب امامت کافی نیست. در مقابل، سلطنت سیاسی ممکن است از راههای مختلف تاریخی مانند وراثت خانوادگی، انتخاب جانشین، بیعت یا غلبه نظامی شکل گرفته باشد.
از نظر تحلیلی، لازم است میان سه مفهوم تفاوت گذاشت:
| مفهوم | توضیح |
|---|---|
| امامت در کلام امامیه | منصب الهی هدایت و جانشینی پیامبر صلیاللهعلیهوآله |
| حکومت و سلطنت | ساختار اعمال قدرت و اداره جامعه |
| غصب امامت | تصاحب جایگاه امامت برخلاف حق و مشروعیت مورد اعتقاد امامیه |
مفهوم مشروعیت در مسئله خلافت
یکی از مباحث اصلی این فراز، تفاوت مشروعیت دینی و استقرار سیاسی حکومت است.
- در اندیشه امامیه، مشروعیت منصب امامت بر تعیین الهی استوار است و امیرالمؤمنین علیهالسلام جانشین منصوب پیامبر صلیاللهعلیهوآله دانسته میشود.
- در دیگر دیدگاههای کلامی اسلامی، درباره شیوه انعقاد خلافت و مبانی مشروعیت حکومت نظریههای متفاوتی مطرح شده است.
- برای نمونه، در سنتهای مختلف فقه سیاسی اسلامی، بیعت، شورا، تعیین جانشین و شرایط زمامدار مورد بحث قرار گرفتهاند.
- ازاینرو، ارزیابی مشروعیت حکومتهای تاریخی باید با روشنکردن مبنای کلامی یا فقهی مورد استفاده انجام شود.
- در تفسیر امامیه از عبارت خطبه غدیر، تصرف جایگاه امامت برخلاف نصب الهی، مصداق غصب دانسته میشود.
نکوهش غاصبان و تصاحبکنندگان
در ادامه فراز آمده است: أَلَا لَعَنَ اللَّهُ الْغَاصِبِينَ وَالْمُغْتَصِبِينَ؛ آگاه باشید! خداوند غاصبان و تصاحبکنندگان غاصبانه را از رحمت خود دور سازد.
- «لعن» در کاربرد دینی به معنای دوری از رحمت الهی است.
- در این جمله، غاصبان و کسانی که در تصاحب غاصبانه نقش دارند، نکوهش شدهاند.
- دو واژه «الغاصبین» و «المغتصبین» از نظر ریشه و معنا به یکدیگر نزدیکاند.
برخی شارحان، از ذکر هر دو عنوان، نکوهش اصل تصاحب نامشروع و مشارکت در آن را برداشت کردهاند.[۵]
یاریرساندن به ستم و مسئولیت همراهان
در برخی شرحهای این فراز، میان تصاحب غاصبانه حکومت و حمایت آگاهانه از آن ارتباط برقرار شده است. در این تحلیل، کمک به وقوع ظلم یا استمرار آن نیز میتواند موجب مسئولیت اخلاقی و دینی شود.[۶]
تطبیق پیشگویی بر تاریخ خلافت
در مقاله پیشین، مهمترین تطبیق تاریخی این فراز، تبدیل خلافت به سلطنت در دوره امویان و استمرار شیوههای موروثی انتقال حکومت معرفی شده است.[۷] در تاریخ اسلام، شکل انتقال قدرت در دورههای مختلف یکسان نبود. پس از دوره نخست خلافت، تحولات سیاسی و نظامی گوناگونی رخ داد و با استقرار حکومت اموی، انتقال قدرت در چارچوب خاندان حاکم اهمیت بیشتری یافت. ازاینرو، برخی پژوهشگران و شارحان خطبه غدیر این تحول را با عبارت «وَسَيَجْعَلُونَهَا مُلْكًا وَاغْتِصَابًا» مرتبط دانستهاند.
تبدیل خلافت به حکومت موروثی در دوره اموی
یکی از تحولات مهم تاریخ خلافت، تثبیت حکومت اموی به رهبری معاویه بن ابوسفیان بود. در دوره معاویه، تعیین یزید بن معاویه بهعنوان جانشین، از رخدادهای مهم در تحول شیوه انتقال خلافت بهشمار میرود. این اقدام با مسئله ولایتعهدی و انتقال قدرت در خاندان حاکم ارتباط داشت. در تاریخنگاری اسلامی، این تحول از موضوعات مهم بررسی تبدیل خلافت به حکومت دودمانی است. برخی شارحان خطبه غدیر، این رخداد را نمونهای از تبدیل امامت و خلافت به سلطنت دانستهاند.[۸]
حکومت بنیامیه و بنیمروان
پس از معاویه و یزید، حکومت اموی با تحولات و بحرانهای سیاسی همراه شد. در ادامه، شاخه مروانی خاندان اموی به قدرت رسید و حکومت در میان شماری از اعضای این خاندان انتقال یافت. در این دوره، تعیین ولیعهد و حفظ قدرت در چارچوب خانواده حاکم از سازوکارهای مهم انتقال حکومت بود. بااینحال، انتقال قدرت همیشه بهصورت جانشینی مستقیم پدر به پسر انجام نشد. در برخی موارد، حکومت میان برادران، خویشاوندان یا شاخههای مختلف خاندان جابهجا شد.
- در تفسیر برخی شارحان امامیه، ساختار دودمانی این حکومت نمونهای از سلطنتیشدن خلافت دانسته شده است.
حکومت بنیعباس
بنیعباس نیز پس از سقوط حکومت امویان قدرت را به دست گرفتند. خلافت عباسی در بخش عمده تاریخ خود ساختاری دودمانی داشت. در این دوره، انتقال قدرت میان اعضای خاندان عباسی از شیوههای اصلی تعیین جانشین بود. بااینحال، همانند دوره اموی، مناسبات سیاسی و جانشینی در همه دورهها یکسان نبود. قدرت فرماندهان نظامی، رقابتهای درونخاندانی و تحولات منطقهای نیز بر جایگاه خلیفه و شیوه انتقال قدرت تأثیر داشت.
- برخی شارحان غدیر حکومت عباسی را نیز در چارچوب نقد تبدیل خلافت به سلطنت بررسی کردهاند.[۹]
آیه ۳۱ سوره الرحمن و هشدار درباره حسابرسی
در ادامه فراز خطبه غدیر، تعبیری از آیه ۳۱ سوره الرحمن آمده است: سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلَانِ؛ ای دو گروه جن و انس! بهزودی به حساب شما خواهیم پرداخت. (الرحمن:۳۱)
- این آیه در بافت سوره الرحمن، بخشی از هشدارهای مربوط به قدرت و حسابرسی الهی است.
- در آیه، «الثقلان» به دو گروه جن و انس اشاره دارد.
- در نقل خطبه غدیر، این تعبیر پس از نکوهش غاصبان آمده است.
برخی شارحان، این پیوند را هشداری درباره حسابرسی الهی از کسانی دانستهاند که به حقوق دیگران تجاوز میکنند.[۱۰]
معنای «سنفرغ لکم»
تعبیر «سَنَفْرُغُ لَكُمْ» از نظر ظاهری درباره توجه به حسابرسی و رسیدگی سخن میگوید. در تفسیر این آیه، باید توجه داشت که خداوند مانند انسانها گرفتار اشتغال، فراغت زمانی یا محدودیت توانایی نیست. ازاینرو، مفسران این تعبیر را در چارچوب تهدید، حسابرسی و بیان قدرت الهی توضیح دادهاند. در خطبه غدیر نیز استفاده از این عبارت در کنار نکوهش غاصبان، جنبه هشدار اخروی را برجسته میکند.
آیه ۳۵ سوره الرحمن و ناتوانی از مقابله با عذاب
در سوره الرحمن آمده است: يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَنُحَاسٌ فَلَا تَنْتَصِرَانِ؛ بر شما دو گروه، شعلهای از آتش و دود گداخته فرستاده میشود و نمیتوانید در برابر آن یاری بجویید. (الرحمن:۳۵)
- این آیه از ناتوانی جن و انس در مقابله با کیفر الهی سخن میگوید.
- در نقل خطبه غدیر، این عبارت در ادامه هشدار درباره تصاحب غاصبانه امامت آمده است.
- در تفسیر امامیه، قرارگرفتن آن پس از نکوهش غاصبان، تأکیدی بر مسئولیت اخروی و ناتوانی از فرار از حسابرسی الهی دانسته شده است.
معنای «شُواظ» و «نُحاس»
«شُواظ» در زبان عربی به شعله و زبانه آتش اشاره دارد. درباره «نُحاس» در تفسیر آیه ۳۵ سوره الرحمن، توضیحهای لغوی و تفسیری متفاوتی ارائه شده است. در برخی تفاسیر، این واژه به دود یا ماده گداخته تفسیر شده است. ازاینرو، در ترجمه آیه باید به اختلاف دیدگاههای لغوی توجه داشت. مقصود اصلی آیه، بیان عذاب و ناتوانی مخاطبان از مقابله با آن است.
- در تفسیر خطبه غدیر نیز این تصویر قرآنی برای نشاندادن شدت هشدار نسبت به رفتارهای نکوهیده بهکار رفته است.
ارتباط دو آیه سوره الرحمن با پیشگویی خطبه
در عبارت خطبه، تعابیر برگرفته از آیات ۳۱ و ۳۵ سوره الرحمن پس از سخن درباره تصاحب غاصبانه امامت آمدهاند. این پیوند از نظر محتوایی، میان رفتار انسانها در دنیا و مسئولیت آنان در آخرت ارتباط برقرار میکند. در تفسیر برخی شارحان امامیه، نکوهش غاصبان با یادآوری حسابرسی الهی تکمیل میشود.
آیه ۱۲۴ سوره بقره و مشروعیت امامت
از آیات مرتبط با مبنای کلامی امامت، آیه ۱۲۴ سوره بقره است: وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ؛ و هنگامی که پروردگار ابراهیم او را با فرمانهایی آزمود و او آنها را به انجام رساند، فرمود: من تو را پیشوای مردم قرار میدهم. ابراهیم گفت: و از نسل من نیز؟ فرمود: عهد من به ستمگران نمیرسد. (بقره:۱۲۴)
- در کلام امامیه، این آیه از مستندات الهیبودن منصب امامت و ضرورت شایستگی امام دانسته شده است.
- در بررسی فراز پیشگویی خطبه غدیر، ارتباط این آیه با موضوع مشروعیت امامت مطرح میشود.
آیه ۵۸ سوره نساء و امانتداری در حکومت
خداوند میفرماید: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا؛ خداوند به شما فرمان میدهد امانتها را به صاحبانشان بازگردانید و هنگامی که میان مردم داوری میکنید، به عدالت داوری کنید. خداوند چه نیکو شما را اندرز میدهد؛ خداوند شنوا و بیناست. (نساء:۵۸)
- این آیه درباره امانتداری و عدالت در داوری است.
- در مباحث سیاسی و اخلاقی اسلام، از آن برای توضیح ضرورت رعایت حقوق و عدالت در اداره جامعه استفاده شده است.
- در تفسیر امامیه، موضوع امامت و حق پیشوایی نیز با مفهوم امانت الهی ارتباط داده شده است.
دیدگاه شارحان خطبه غدیر
- در کتاب شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، فراز «وَسَيَجْعَلُونَهَا مُلْكًا وَاغْتِصَابًا» با تحولات خلافت پس از رحلت پیامبر صلیاللهعلیهوآله مرتبط دانسته شده است.
- در شرح خطابه غدیر، تبدیل خلافت به سلطنت در دوره معاویه و استمرار حکومتهای دودمانی اموی و عباسی از مصادیق تاریخی هشدار پیامبر معرفی شدهاند.[۱۱] نویسنده همچنین عبارت «لَعَنَ اللَّهُ الْغَاصِبِينَ وَالْمُغْتَصِبِينَ» را در چارچوب نقد تصرف نامشروع حق امامت توضیح داده است. در ادامه، آیات ۳۱ و ۳۵ سوره الرحمن نیز بهعنوان هشدار درباره سرانجام چنین رفتارهایی بررسی شدهاند.
نقد حکومتهای نامشروع در تفسیر امامیه
- در تفسیر امامیه، مشروعیت حکومت با حق امامت و فرمان الهی ارتباط دارد.
- بر این اساس، تصاحب جایگاه امام منصوب الهی، حتی در صورت دستیابی عملی به قدرت، مشروعیت منصب امامت را ایجاد نمیکند.
- در برخی آثار کلامی امامیه، حکومتهایی که برخلاف این مبنا شکل گرفتهاند، با عنوان غصب خلافت مورد نقد قرار گرفتهاند.
بررسی دلالت فراز
دلالت لفظی
- عبارت «وَسَيَجْعَلُونَهَا» دارای معنای خبری درباره آینده است.
- «مُلْكًا وَاغْتِصَابًا» از تبدیل جایگاه مورد بحث به سلطنت و تصاحب غاصبانه سخن میگوید.
- «لَعَنَ اللَّهُ الْغَاصِبِينَ وَالْمُغْتَصِبِينَ» نکوهش تصاحبکنندگان غاصبانه را بیان میکند.
دلالت درونمتنی
- در نقل مفصل خطبه، این فراز پس از بیان استمرار امامت در نسل پیامبر و دستور انتقال پیام غدیر آمده است.
- در تفسیر امامیه، این پیوستگی نشاندهنده ارتباط پیشگویی با موضوع جانشینی پیامبر است.
دلالت قرآنی
- در ادامه عبارت، از تعابیر سوره الرحمن درباره حسابرسی و ناتوانی از مقابله با عذاب الهی استفاده شده است.
- این تعابیر جنبه هشدار اخروی فراز را برجسته میکنند.
دلالت کلامی
- در اندیشه امامیه، این فراز با مسئله غصب امامت و تفاوت میان حق جانشینی الهی و دستیابی عملی به قدرت سیاسی مرتبط است.
دلالت تاریخی
- برخی شارحان امامیه، حکومت امویان و عباسیان را از مصادیق تبدیل خلافت به سلطنت معرفی کردهاند. این تطبیق بر تحلیل تاریخی و مبانی کلامی آنان استوار است و نام این حکومتها در عبارت مستقیم خطبه ذکر نشده است.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، خطبه غدیر.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، ص۳۹۵–۳۹۸.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، خطبه غدیر.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، خطبه غدیر.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، ص۳۹۶–۳۹۷.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، ص۳۹۷.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، ص۳۹۵–۳۹۸.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، ص۳۹۵–۳۹۶.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، ص۳۹۵–۳۹۸.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، ص۳۹۷–۳۹۸.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، ص۳۹۵–۳۹۸.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.
- شرح خطابه غدیر؛ محمد رضا شریفی، انتشارات نور الحیات.
