یوشع بن نون علیه السلام

یوشع بن نون علیه السلام از پیامبران بزرگ بنی‌اسرائیل و وصی و جانشین بلافصل حضرت موسی علیه السلام بود. نام وی در قرآن مستقیماً ذکر نشده، اما در داستان‌های متعددی از جمله سفر موسی و خضر، از او با عنوان «فتا» (جوان) یاد شده است. روایات اسلامی او را وصی و خلیفه راستین حضرت موسی و پس از او پیامبری می‌دانند که بنی‌اسرائیل را پس از چهل سال سرگردانی در بیابان «تیه» به سرزمین موعود (فلسطین) رهبری کرد و شهر اریحا را فتح نمود.

یوشع در آیات و روایات

اگرچه نام یوشع در قرآن نیامده، اما در داستان موسی و خضر، آیه شریفه به ملازمی اشاره دارد که در منابع اسلامی و یهودی همان یوشع علیه السلام معرفی شده است:

• وَ إِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ: و (یاد کن) هنگامی را که موسی به جوان (همراه) خود گفت: دست بر نمی‌دارم تا به مجمع البحرین برسم.

برخی‌ها یوسف را همان ذو الکِفْل پسر خواهر موسی و شاگرد وی دانسته‌اند. نسب شریف یوشع به حضرت یوسف علیه السلام می‌رسد. منابع تاریخی نسب او را چنین ثبت کرده‌اند: «یوشع بن نون بن افرائیم بن یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم خلیل علیه السلام». بر اساس تورات و منابع اسلامی، وی در آغاز «هوشع» نام داشت؛ اما موسی علیه السلام او را «یوشع» (به معنای «یَهُوَه نجات می‌دهد») نامید.

یوشع، وصی و جانشین حضرت موسی علیه السلام

از مهم‌ترین ویژگی‌های یوشع، مقام وصایت و جانشینی پس از حضرت موسی علیه السلام است. همان‌گونه که در سنت الهی، هر پیامبری وصی‌ای داشته است، موسی نیز یوشع را به فرمان خداوند به عنوان جانشین خود برگزید. علامه مجلسی در این باره از امام باقر علیه السلام نقل می‌کند:

• «اوصی موسی بن عمران علیه السلام الی یوشع بن نون»: موسی بن عمران علیه السلام به یوشع بن نون وصیت کرد.

پس از رحلت موسی علیه السلام، یوشع نبی به مدت سی سال پیامبر و رهبر بنی‌اسرائیل بود و آنان را برای فتح سرزمین مقدس آماده ساخت. او بر اساس آیین نبوت، علاوه بر رهبری دینی، زمام امور سیاسی و نظامی قوم را نیز در دست داشت. در روایتی از امام صادق علیه السلام نیز، از یوشع به عنوان یکی از کسانی یاد شده که «علم منایا و بلایا» نزد آنان بوده است.

فتح «اریحا» به دست یوشع

یکی دیگر از حماسه‌های بزرگ یوشع، فتح شهر اریحا (در فلسطین کنونی) بود که در تورات به عنوان «شهر جباران» از آن یاد شده است. بر اساس منابع تاریخی، پس از درگذشت موسی، خداوند به یوشع فرمان داد که به سوی اریحا حرکت کند:

• «بعد از وفات حضرت موسی علیه السلام، خداوند یوشع بن نون را به پیامبری برانگیخت. آنگاه به او فرمان داد که به اریحا برود و آنجا را بگیرد.»

یوشع با رهبری خویش، بنی‌اسرائیل را به سوی سرزمین موعود رهسپار ساخت. بنابر گزارش تورات، دیوارهای عظیم اریحا به فرمان الهی با حرکت دورانی سپاهیان و با صدای شیپورها فرو ریخت و شهر فتح شد. این پیروزی نقطه عطفی در تاریخ بنی‌اسرائیل و تحقق وعده الهی به حضرت موسی بود.

معجزه رد الشمس

یوشع بن نون علیه‌السلام از جمله پیامبرانی است که همچون حضرت داود علیه السلام، سلیمان علیه السلام و پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و امیرالمومنین علیه السلام از معجزه «رَدُّ الشَّمس» (بازگرداندن یا تأخیر افتادن خورشید) برخوردار بوده است. این معجزه برای یوشع هنگام فتح بیت‌المقدس رخ داد. فتح بیت‌المقدس در غروب روز جمعه اتفاق افتاد. بر پایه برخی گزارش‌ها، یوشع نگران بود که نبرد از جمعه به شب شنبه کشیده شود، زیرا در روز شنبه اجازه جنگیدن نداشت. به همین جهت از خداوند خواست تا غروب خورشید را به تأخیر اندازد تا آنان بتوانند عملیات فتح را به پایان برسانند. به فرمان الهی، غروب خورشید برای فتح بیت‌المقدس تأخیر افتاد.

بر اساس منابع تاریخی، معجزه رد الشمس تنها در دوره نبوت چند تن از پیامبران از جمله پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله رخ داده است. در برخی گزارش‌ها آمده که علت درخواست یوشع برای تأخیر غروب، ترس از شکست در برابر بازماندگان سپاه دشمن در صورت تاریکی هوا بود. برخی دیگر این ماجرا را درباره فتح شهر «بلقا» ذکر کرده‌اند. طبری نام شهری که یوشع فتح کرد را «اریحا» دانسته است. پس از فتح فلسطین و شامات، یوشع این مناطق را میان اسباط دوازده‌گانه بنی‌اسرائیل تقسیم کرد.

محل دفن و مقبره منسوب به یوشع علیه السلام

درباره مکان دفن حضرت یوشع، روایت‌های متعددی وجود دارد. برخی منابع او را در «جبل افرائیم» در شمال شرقی بیت‌المقدس مدفون دانسته‌اند. گروهی دیگر معتقدند که وی در زمان کوروش از اسارت بابل نجات یافت و به ایران مهاجرت کرد. بر این اساس، در گورستان تاریخی «تخت فولاد» اصفهان، در محلی به نام «لسان الارض»، مقبره‌ای منسوب به ایشان وجود دارد که مورد احترام مسلمانان و یهودیان است. همچنین در عراق، در قبرستان «شونیزیه» بغداد، بنایی به عنوان زیارتگاه یوشع پیامبر شناخته می‌شود.

رجعت پس از ظهور امام مهدی علیه السلام

بر اساس برخی روایات اسلامی یوشع در زمان ظهور امام مهدی علیه السلام، رجعت می‌کند و به همراه عیسی علیه السلام در کنار امام خواهد بود.

تقارن روز حضرت يوشع بن نون‏ عليه السلام با غدير

در آن روز از ايام سال كه مقارن با روز غدير بوده است وقايع بسيار مهمى در عالم خلقت و در تکوین جهان رخ داده، همان طور كه انبیاء نيز برنامه‏ هاى مهم خود را در اين روز انجام داده‏ اند.اين به خاطر ارزشى است كه صاحب اين روز يعنى امیرالمؤمنین‏ علیه السلام به آن داده است و حاكى از آن است كه واقعه‏ اى مهم‏ تر از آن در تاريخ عالم نبوده است كه سعى شده ساير وقايع با آن مقارن گردد و از مباركى اين روز طلب برکت و يُمن شود.البته بعضى از موارد انبياء عليهم السلام به صورت مبهم آمده و واقعه آن روز ذكر نشده به پيروى از متن حدیث است و احتمالاً مربوط به روز مبعوث شدن ايشان به نبوت يا منصوب شدنشان به وصایت باشد.يكى از روزهاى حساس از تاريخ انبياء عليهم السلام كه مقارن روز غدير بوده، روز حضرت يوشع بن نون وصى حضرت موسی‏ علیهما السلام است.