آيه ۸۸ آل عمران و غدیر
آیه ۸۸ سوره آل‌عمران در ادامه آیاتی قرار دارد که از بازگشت از ایمان پس از شناخت حق سخن می‌گویند. در این آیه، استمرار کیفر کسانی که پس از ایمان کافر شده‌اند بیان شده و آمده است که عذاب آنان کاهش نمی‌یابد و به آنان مهلت داده نمی‌شود.
بخش پایانی این آیه در خطابه غدیر در ضمن عبارتی به‌کار رفته که در آن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از کامل‌شدن دین با امامت امیرالمؤمنین علیه‌السلام سخن گفته و نسبت به نپذیرفتن امامت او و جانشینانش هشدار داده است.[۱]
در برخی پژوهش‌های غدیری، این فراز از خطبه ترکیبی از مضمون آیه ۲۱۷ سوره بقره و آیه ۸۸ آل‌عمران دانسته شده است؛ به‌گونه‌ای که مسئله حبط اعمال و خلود در آتش از آیه بقره و تعبیر «کاهش‌نیافتن عذاب و مهلت‌داده‌نشدن» از آیه ۸۸ آل‌عمران در کلام پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.[۲]
متن و ترجمه آیه
خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ؛ در آن جاودانه‌اند؛ نه عذاب از آنان کاسته می‌شود و نه به آنان مهلت داده خواهد شد.
ضمیر فِيهَا در این آیه به «لعنت» مذکور در آیه پیشین بازمی‌گردد:
أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ؛ کیفر آنان این است که لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بر آنان است.
بنابراین، تعبیر صریح «در آتش جاودانه‌اند» در خود آیه ۸۸ آل‌عمران نیامده است؛ بلکه در عبارت خطبه غدیر، مضمون این آیه با تعبیر مربوط به آتش و خلود در آیه ۲۱۷ سوره بقره همراه شده است.
جایگاه آیه در قرآن
آیات ۸۶ تا ۸۹ سوره آل‌عمران درباره کسانی سخن می‌گویند که پس از ایمان و گواهی به حقانیت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و مشاهده دلایل روشن، راه کفر را در پیش گرفته‌اند.
آیه ۸۷ کیفر آنان را لعنت خدا، فرشتگان و مردم معرفی می‌کند و آیه ۸۸ استمرار این وضعیت و کاهش‌نیافتن عذاب را بیان می‌کند.
در آیه بعد نیز راه توبه استثنا شده است:
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ؛ مگر کسانی که پس از آن توبه کنند و به اصلاح پردازند؛ زیرا خداوند آمرزنده و مهربان است.
از این رو، بررسی آیه ۸۸ بدون توجه به آیات پیش و پس از آن می‌تواند موجب برداشت ناقص از سیاق آیات شود.[۳]
آیه‌ای در موضوع دشمنان غدیر
در برخی پژوهش‌های غدیری، آیه ۸۸ آل‌عمران در مجموعه آیاتی قرار گرفته که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش مربوط به مخالفان و دشمنان اهل‌بیت علیهم‌السلام از آنها استفاده کرده است.
در همین زمینه، از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است:
لَوْ لا أَنْتَ يا عَلِيُّ لَمْ يُعْرَفِ الْمُؤْمِنُونَ بَعْدي؛ ای علی، اگر تو نبودی، مؤمنان پس از من شناخته نمی‌شدند.[۴]
برخی نویسندگان غدیری مجموعه‌ای از آیات مورد استفاده در این بخش از خطبه را ناظر به اوصاف، عملکرد و سرانجام مخالفان اهل‌بیت علیهم‌السلام دانسته‌اند.[۵][۶][۷]
از جمله این آیات، آیه ۲۱۷ سوره بقره و آیه ۸۸ آل‌عمران است.
آیه در متن خطبه غدیر
آیه ۸۸ آل‌عمران در خطبه غدیر در ضمن این عبارت آمده است:
مَعاشِرَ النّاسِ، إِنَّما أَكْمَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ دينَكُمْ بِإِمامَتِهِ، فَمَنْ لَمْ يَأْتَمَّ بِهِ وَ بِمَنْ يَقُومُ مَقامَهُ مِنْ وُلْدي مِنْ صُلْبِهِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ الْعَرْضِ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأُولئِكَ الَّذينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ فِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ؛ ای مردم، خداوند عزوجل دین شما را با امامت او کامل کرد. پس هر کس به او و کسانی از فرزندان من از نسل او که جانشین او می‌شوند تا روز قیامت و عرضه بر خداوند عزوجل اقتدا نکند، آنان کسانی‌اند که اعمالشان در دنیا و آخرت تباه می‌شود و در آتش جاودانه خواهند بود؛ عذابشان کاهش نمی‌یابد و به آنان مهلت داده نمی‌شود.[۸]
این عبارت عین یک آیه واحد نیست، بلکه از چند تعبیر قرآنی تشکیل شده است. عبارت:
حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ
و مضمون:
أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ
با آیه ۲۱۷ سوره بقره ارتباط دارد؛ و عبارت:
لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ
از آیه ۸۸ آل‌عمران اقتباس شده است.[۹]
موقعیت تاریخی استفاده از آیه
بر اساس تحلیل برخی پژوهشگران، این فراز از خطبه پس از معرفی امیرالمؤمنین علیه‌السلام و اعلام ولایت او قرار دارد.
در این مرحله، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از بیان مسئله امامت، از کامل‌شدن دین با امامت امیرالمؤمنین علیه‌السلام سخن گفته و سپس درباره کسانی که به آن حضرت و امامان پس از او اقتدا نکنند هشدار داده است.[۱۰]
در این تحلیل، اقتباس از آیات مرتبط با بازگشت از ایمان و حبط اعمال برای بیان اهمیت پذیرش فرمان الهی درباره امامت به‌کار رفته است.
تحلیل اعتقادی آیه در ارتباط با غدیر
در برخی پژوهش‌های شیعی، استفاده از آیه ۸۸ آل‌عمران در این بخش از خطبه در سه محور تحلیل شده است:
اکمال دین با امامت
عبارت آغازین این فراز چنین است:
إِنَّما أَكْمَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ دينَكُمْ بِإِمامَتِهِ؛ خداوند عزوجل دین شما را با امامت او کامل کرده است.
در تحلیل غدیری، این جمله با آیه اکمال مرتبط دانسته شده است. بر اساس این برداشت، امامت امیرالمؤمنین علیه‌السلام در ساختار دین کامل جایگاهی اساسی دارد.[۱۱]
متن خطبه تنها از امامت امیرالمؤمنین علیه‌السلام سخن نمی‌گوید، بلکه عبارت:
وَ بِمَنْ يَقُومُ مَقامَهُ مِنْ وُلْدي مِنْ صُلْبِهِ؛ و کسانی از فرزندان من از نسل او که جانشین او می‌شوند.
را نیز در ادامه دارد.
برخی پژوهشگران این تعبیر را اشاره به استمرار امامت در امامان از نسل امیرالمؤمنین علیه‌السلام دانسته‌اند.[۱۲]
استمرار مسئله امامت تا قیامت
در ادامه فراز آمده است:
إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ الْعَرْضِ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ؛ تا روز قیامت و عرضه بر خداوند عزوجل.
در تحلیل ادبی این عبارت، دو احتمال مطرح شده است: این قید می‌تواند به استمرار جانشینان امیرالمؤمنین علیه‌السلام مربوط باشد یا به مسئولیت کسانی که از اقتدا به امامان سر باز می‌زنند.
در هر دو صورت، برخی محققان از این عبارت استمرار مسئله امامت و مسئولیت در برابر آن را در طول زمان برداشت کرده‌اند.[۱۳]
سرانجام روی‌گردانی از امامت
در بخش پایانی فراز، چند مضمون قرآنی در کنار یکدیگر قرار گرفته است:
- حبط اعمال در دنیا و آخرت؛
- خلود در آتش؛
- کاهش‌نیافتن عذاب؛
- مهلت‌داده‌نشدن.
دو مضمون نخست با آیه ۲۱۷ سوره بقره و دو مضمون پایانی با آیه ۸۸ آل‌عمران ارتباط دارند.
برخی پژوهشگران شیعی این ترکیب را هشداری شدید نسبت به روی‌گردانی آگاهانه از فرمان الهی درباره امامت دانسته‌اند.[۱۴]
با این حال، از نظر دانشنامه‌ای باید میان **مضمون مستقیم آیه ۸۸** و **تطبیق اعتقادی آن در خطبه و پژوهش‌های شیعی** تمایز گذاشت. خود آیه ۸۸ در سیاق قرآنی درباره کسانی است که پس از ایمان و مشاهده بینات کافر شده‌اند؛ تطبیق این مضمون بر منکران امامت، تفسیری است که در چارچوب نقل خطبه و منابع غدیری مطرح شده است.
ارتباط آیه ۸۸ آل‌عمران با آیه ۲۱۷ بقره
یکی از نکات مهم در فهم این فراز، ترکیب دو آیه در کلام پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است.
آیه ۲۱۷ سوره بقره می‌فرماید:
وَ مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ؛ هر کس از شما از دین خود بازگردد و در حال کفر بمیرد، اعمال آنان در دنیا و آخرت تباه می‌شود و آنان اهل آتش‌اند و در آن جاودانه خواهند بود.
آیه ۸۸ آل‌عمران نیز می‌فرماید:
خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ؛ در آن جاودانه‌اند؛ عذاب از آنان کاسته نمی‌شود و به آنان مهلت داده نمی‌شود.
در عبارت خطبه، عناصر این دو آیه به‌صورت پیوسته به‌کار رفته‌اند. از این رو، بهتر است از تعبیر **«اقتباس ترکیبی از آیات ۲۱۷ بقره و ۸۸ آل‌عمران»** استفاده شود، نه اینکه تمام عبارت به آیه ۸۸ نسبت داده شود.[۱۵]
جمع‌بندی
آیه ۸۸ آل‌عمران در سیاق آیاتی قرار دارد که درباره بازگشت از ایمان پس از شناخت حق سخن می‌گویند. این آیه از استمرار کیفر، کاهش‌نیافتن عذاب و مهلت‌داده‌نشدن به چنین افرادی سخن می‌گوید.
در خطبه غدیر، بخشی از این آیه همراه با مضامین آیه ۲۱۷ سوره بقره در فرازی درباره امامت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و جانشینان او به‌کار رفته است.
در پژوهش‌های غدیری، این فراز به‌عنوان هشداری نسبت به روی‌گردانی از امامت و ولایت تحلیل شده است. با این حال، برای دقت تفسیری باید میان معنای مستقیم آیه در سیاق سوره آل‌عمران و تطبیق آن بر مسئله امامت در نقل خطبه غدیر تفکیک کرد.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ اسرار غدیر، ص۱۴۶، بخش۵.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۳۸۳.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۳۸۴.
- ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۲۰۶.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۳۶۱.
- ↑ سخنرانی استثنائی غدیر، ص۱۷۹–۱۸۶.
- ↑ واقعه قرآنی غدیر، ص۹۱.
- ↑ اسرار غدیر، ص۱۴۶، بخش۵.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۳۸۳.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۳۸۳–۳۸۴.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۳۸۴–۳۸۵.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۳۸۴–۳۸۵.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۳۸۵–۳۸۶.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۳۸۴–۳۸۶.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۳۸۳.
منابع
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
- سخنرانی استثنائی غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
- واقعه قرآنی غدیر: گزارش سفر یک‌ماهه پیامبر برای اعلان ولایت در سایه آیات قرآنی؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.