احاطه، غلبه، قوت و قدرت خداوند بر اشیاء در خطبه غدیر
احاطه، غلبه، قوت و قدرت خداوند بر اشیاء در خطبه غدیر به فرازهایی از بخش آغازین خطبه غدیر اشاره دارد که در آنها پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از احاطه، غلبه، قوت و قدرت خداوند بر همه اشیاء سخن گفته است.
در این بخش از خطبه، خداوند موجودی دانسته شده است که همه چیز در قلمرو علم و قدرت او قرار دارد و هیچ چیز از سلطه و تدبیر او بیرون نیست. در شرح این فرازها، شارحان خطبه غدیر از چهار محور اصلی سخن گفتهاند: احاطه خداوند بر اشیاء، غلبه او بر همه موجودات، قوت الهی در تدبیر عالم و قدرت او بر ایجاد، ابقا و تغییر همه چیز.[۱]
معنای کلی فراز
مقصود از این فرازها آن است که خداوند:
- بر همه اشیاء احاطه دارد؛
- هیچ موجودی بیرون از سلطه او نیست؛
- در قدرت و قوت، مغلوب و ناتوان نمیشود؛
- و نظام جهان با اراده و تدبیر او اداره میشود.
ازاینرو، احاطه و قدرت الهی در این مدخل فقط به یک بعد محدود نیست؛ بلکه علم، سلطه، قاهریت و توان مطلق خداوند را دربرمیگیرد.
احاطه خداوند بر اشیاء
یکی از مفاهیم اصلی این مدخل، احاطه خداوند بر همه موجودات است. احاطه در اینجا به معنای فراگیری و شمول است؛ یعنی همه موجودات در قلمرو علم، قدرت و تدبیر خداوند قرار دارند. قرآن کریم میفرماید: 
أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحيطٌ؛ آگاه باشید که او بر هر چیزی احاطه دارد.
(فصلت:۵۴) همچنین آمده است: وَ كانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحيطاً؛ و خداوند همواره بر هر چیزی احاطه دارد.(نساء:۱۲۶)
برخی شارحان خطبه غدیر، احاطه الهی را ناظر به احاطه علمی، تکوینی و تدبیری دانستهاند؛ یعنی خداوند هم به همه چیز علم دارد و هم همه چیز تحت قدرت و اداره اوست.[۲]
غلبه خداوند بر اشیاء
غلبه خداوند به این معناست که هیچ موجودی در برابر اراده او استقلالی ندارد و هیچ قدرتی در عرض قدرت او قرار نمیگیرد. در بیان کلامی، غلبه الهی به معنای چیرگی و قاهریت خداوند بر همه موجودات است. این غلبه نه از سنخ زور جسمانی، بلکه از سنخ سلطه وجودی و تکوینی است؛ زیرا هستی موجودات، بقای آنان و آثارشان وابسته به خداوند دانسته میشود. این معنا با مفاهیمی مانند «قهر» و «سلطه» در قرآن نیز ارتباط دارد. برای نمونه در برخی آیات، خداوند با اوصافی معرفی شده است که بر اقتدار و برتری او دلالت دارند.
قوت خداوند
قوت در وصف خداوند، به معنای نیرومندی مطلق و فقدان هرگونه ضعف و ناتوانی است. خداوند در انجام افعال خود نیازمند یاری دیگری نیست و هیچ مانعی نمیتواند او را از اجرای ارادهاش بازدارد. از این جهت، برخی متکلمان میان «قدرت» و «قوت» تفاوت گذاشتهاند و گفتهاند:
- قدرت بیشتر بر توانایی انجام فعل دلالت دارد؛
- قوت بر استحکام، نیرومندی و نبود ضعف در تحقق فعل. در توصیف الهی، این دو مفهوم در کنار یکدیگر، کمال توانایی خداوند را نشان میدهند.
قدرت خداوند بر همه چیز
قدرت خداوند از بنیادیترین مفاهیم الهیات اسلامی است. در قرآن، بارها بر قدرت مطلق الهی تأکید شده است:
- إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَديرٌ؛ همانا خداوند بر هر چیزی تواناست.(بقره:۲۰)
- لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَديرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً؛ تا بدانید که خداوند بر هر چیزی تواناست و اینکه خداوند از روی علم بر هر چیزی احاطه دارد.(طلاق:۱۲) این آیه از مهمترین شواهد برای پیوند میان قدرت و احاطه علمی خداوند است.
- إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ؛ فرمان او چنین است که چون چیزی را اراده کند، فقط به آن میگوید: باش، پس موجود میشود.(یس:۸۲) برخی شارحان خطبه غدیر این آیات را در توضیح قدرت فراگیر خداوند بر ایجاد و تدبیر موجودات یاد کردهاند.[۳]
پیوند احاطه، غلبه و قدرت
در این مدخل، احاطه، غلبه، قوت و قدرت، مفاهیمی جدا از هم اما مرتبطاند:
- احاطه بر فراگیری علم و سلطه خداوند دلالت دارد؛
- غلبه بر چیرگی و قاهریت او نسبت به موجودات اشاره میکند؛
- قوت بر نیرومندی و نبود ضعف در ذات و فعل الهی دلالت دارد؛
- قدرت بر توانایی مطلق او در آفرینش و تدبیر همه چیز دلالت میکند.
ازاینرو، این فرازها مجموعهای از اوصاف الهی را تشکیل میدهند که در کنار هم عظمت، اقتدار و تدبیر خداوند را نشان میدهند.
احاطه علمی و احاطه تکوینی
در برخی شرحها میان دو نوع احاطه تفکیک شده است:
احاطه علمی
خداوند به ظاهر و باطن اشیاء، آغاز و انجام آنها و آنچه بر آنها میگذرد علم دارد. این بعد از احاطه، بیشتر به آگاهی مطلق الهی مربوط میشود.
احاطه تکوینی
همه موجودات در اصل وجود و بقا به خداوند وابستهاند و از حوزه قدرت و اراده او بیرون نیستند. این بعد از احاطه، به سلطه و تدبیر الهی مربوط است. آیه ۱۲ سوره طلاق هر دو بعد را در کنار هم آورده است: هم قدرت خداوند و هم احاطه علمی او.
دلیل احاطه خداوند
برخی محققان برای اثبات این صفت خداوند در خطبه غدیر دو دسته دلایل نقلی و عقلی ارائه کردهاند:
دلایل نقلی
- … ألا إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحیط؛ آگاه باش! که یقیناً او به همه چیز [با قدرت و دانش بینهایتش] احاطه دارد.(فصلت:۵۴)؛
- … وَ کانَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحیطا؛ و خدا همواره بر هر چیزی احاطه دارد(نساء:۱۲۶)؛
- ... وَ أنَّ اللَّهَ قَدْ أحاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً؛ و اینکه یقیناً علم خدا به همه چیز احاطه دارد(طلاق:۱۲)؛
- ... وَ اللَّهُ غالِبٌ عَلی أمْرِهِ وَ لکِنَّ أکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُون؛ و خدا بر کار خود چیره و غالب است، ولی بیشتر مردم نمیدانند.(یوسف:۲۱)؛
- کَتَبَ اللَّهُ لَأغْلِبَنَّ أنَا وَ رُسُلی ...؛ همانا خدا نیرومند و توانای شکستناپذیر است(مجادله:۲۱)؛
- ... وَ لَوْ یَرَی الَّذینَ ظَلَمُوا إِذْ یَرَوْنَ الْعَذابَ أنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمیعاً…؛ و اگر کسانی که [با انتخاب معبودهای باطل] ستم روا داشتند، هنگامی که عذاب را ببینند، بیتردید بفهمند که همه قدرت ویژه خداست.(بقره:۱۶۵)؛
- إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتین؛ بیتردید خدا خود روزیدهنده و صاحب قدرتِ استوار است(ذاریات:۵۸)؛
- … أ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدیر؛ آیا ندانستهای که خدا بر هر کاری تواناست؟(بقره:۱۰۶)؛
- ... وَ یَعْلَمُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأرْضِ وَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدیر؛ و نیز آنچه را در آسمانها و آنچه را در زمین است، میداند و خدا بر هر چیز تواناست.(آل عمران:۲۹)؛
- ... لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ وَ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیر؛ هیچ چیزی مانند او نیست و او شنوا و بیناست(شورا:۱۱).
دلیل عقلی
در برخی منابع دلیل عقلی اقامهشده برای اثبات احاطه و غلبه و قوه و قدرت خداوند بر اشیا چنین صورتبندی شده است: اگر خداوند بر اشیاء غلبه نداشته باشد، باید گفت که خدای سبحان ناتوان است و هر ناتوانی ناقص است؛ پس خدا ناقص است. چون هر موجود ناقصی مخلوق است، لازم میآید خداوند مخلوق باشد و هر مخلوقی ممکن الوجود است.
مفروض این است که خدا واجب الوجود است به دلایل متعددی ثابت شده که واجب الوجود بالذات، واجب الوجود از جمیع جهات است و از تمامی نقایص منزه و مبری است. پس قدرت، علم، قوت و تمام صفات او همچون ذاتش نامتناهی است و محدود بهحدی نیست.[۴]
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.