احمد بن عثمان اودی (ابوعبدالله)
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | أحمد بن عثمان بن حکیم بن ذبیان الأودی الکوفی |
| سرشناسی | محدث و راوی کتب صحاح سته، از طبقهٔ یازدهم رجال |
| تولد | حدود ۱۸۰–۱۹۰ هجری قمری |
| وفات | ۲۶۱ هجری قمری (به نقلی ۲۵۷ یا ۲۶۰ قمری) |
| محل دفن | کوفه (به احتمال قوی) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | جعفر بن عون، عبیدالله بن موسی، شریح بن مسلمه، عثمان بن سعید مَری، حسن بن بشر بجلی، خالد بن مخلد قطوانی و… |
| شاگردان | محمد بن اسماعیل بخاری، مسلم بن حجاج، نسائی، ابن ماجه، ابوحاتم رازی، ابن ابیحاتم رازی و… |
| مذهب | اهل سنت |
احمد بن عثمان بن حکیم بن ذبیان اودی کوفی، معروف به ابوعبدالله، از محدثان سدهٔ سوم هجری و از راویان کتب صحاح سته (بخاری، مسلم، نسائی و ابن ماجه) است. او که در طبقهٔ یازدهم رجال (به تقریب) جای میگیرد، با وجود اختلاف در تاریخ وفات، توثیق گستردهای از سوی بزرگان جرح و تعدیل دریافت کرده و به عنوان «حجة» از او یاد شده است.
جایگاه رجالی
نام کامل او احمد بن عثمان بن حکیم بن ذبیان است و کنیهاش ابوعبدالله میباشد. نسب او به قبیلهٔ «اَوْد» (از قبایل یمنی) و اهل کوفه است.[۱] او برادرزادهٔ علی بن حکیم اودی و نیز برادرزادهٔ ذبیان بن حکیم است.[۲] این خاندان در میان محدثان کوفه جایگاهی داشتند.
وفات
دربارهٔ سال وفات او اختلاف نظر وجود دارد:
- ابن قانع آن را سال ۲۵۷ هجری ثبت کرده است (ابن قانع، معجم الصحابه، به نقل از خطیب).
- ابن خلفون و مسلمه بن قاسم وفات او را در سال ۲۶۰ هجری دانستهاند.
- محمد بن عبدالله حضرمی و دیگران سال ۲۶۱ هجری و به ویژه روز عاشورای آن سال را ذکر کردهاند.[۳]
- در کتاب «الزهرة» وفات او سال ۲۲۴ هجری آمده که مغلطایی این قول را نادرست و بیسابقه خوانده است.[۴]
به نظر میرسد که قول ۲۶۱ هجری با گزارشهای متعدد و نیز طبقهٔ رجالی او (طبقهٔ یازدهم که عمدتاً در نیمهٔ دوم سدهٔ سوم میزیستهاند) هماهنگی بیشتری دارد.
اساتید
احمد بن عثمان از جمع کثیری از محدثان کوفه و دیگر شهرها روایت کرده است. از جملهٔ مشایخ او میتوان به این نامها اشاره کرد:[۵]
- جعفر بن عون بن جعفر بن عمرو بن حریث (محدث کوفی)
- عبیدالله بن موسی بن ابیالمختار عبسی کوفی
- شریح بن مسلمة تنوخی (از مشایخ بخاری)
- عثمان بن سعید بن مرّه مَرّی کوفی
- حسن بن بشر بجلی (محدث کوفی)
- خالد بن مخلد قطوانی
- بکر بن عبدالرحمن کوفی قاضی
- عمرو بن حماد بن طلحة قناد
- عموهایش: ذبیان بن حکیم و علی بن حکیم
- و نیز ابونعیم فضل بن دکین، مالک بن اسماعیل نَهْدی و محمد بن صلت اسدی.
شاگردان
به دلیل او در حدیث، بسیاری از بزرگان از او روایت کردهاند. مهمترین راویان او عبارتاند از:[۶]
- محمد بن اسماعیل بخاری – احمد بن عثمان از مشایخ بخاری در صحیح است.[۷]
- مسلم بن حجاج نیشابوری – در صحیح خود از او روایت کرده است.[۸]
- نسائی (ابوعبدالرحمن احمد بن شعیب) – در سنن خود از او حدیث نقل کرده و او را توثیق نموده است.[۹]
- ابن ماجه قزوینی – در سنن خود روایاتی از او دارد.[۱۰]
- همچنین ابوحاتم رازی، ابن ابیحاتم رازی، ابوبکر بن ابیداود، یحیی بن محمد بن صاعد، قاضی محاملی، محمد بن مخلد دوری، ابوجعفر مطینی، موسی بن اسحاق انصاری، و بسیاری از محدثان بغدادی و خراسانی از او روایت کردهاند.
ورود به بغداد
احمد بن عثمان به بغداد سفر کرد و در آنجا مجالس حدیث برپا نمود. راویانی چون یحیی بن محمد بن صاعد، ابوبکر بن ابیداود، احمد بن محمد بن یزید زعفرانی، قاضی محاملی و محمد بن مخلد دوری از او حدیث شنیدند.[۱۱] خطیب بغدادی دو نمونه از روایات او را که در بغداد نقل کرده، با سلسلهٔ اسناد کامل ذکر نموده است.[۱۲] یکی از آنها حدیثی است دربارهٔ آداب جنگ که از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده و شامل توصیههایی نظیر «به نام خدا بجنگید، خیانت نکنید، مثله نکنید و کودک و کارگر را نکشید» میباشد. این حدیث را او از عثمان بن سعید مَری، از اسرائیل، از ابیاسحاق، از ابوبرده، از ابوموسی اشعری نقل کرده است.
جرح و تعدیل
توثیق احمد بن عثمان در میان محدثان و رجالشناسان تقریباً اجماعی است و جرحی دربارهٔ او دیده نمیشود. در اینجا مهمترین اقوال آورده میشود:
- نسائی (احمد بن شعیب) دربارهٔ او گفت: «ثقة» (ثقه است).[۱۳]
- ابن خراش (عبدالرحمن بن یوسف) او را «ثقة عدلا» (ثقه و عادل) خوانده است.[۱۴]
- ابوحاتم رازی (محمد بن ادریس) او را «صدوق» دانسته و در جای دیگر «ثقة» گفته است.[۱۵]
- ابن حبان او را در زمرهٔ ثقات آورده است.[۱۶]
- عقیلی و بزار او را «ثقة» شمردهاند.[۱۷]
- ابن خلفون و مسلمه بن قاسم وفات او را سال ۲۶۰ ق ذکر کرده و به توثیق وی اشاره دارند.[۱۸]
- ذهبی در «الکاشف» او را «حجة» (مورد اعتماد کامل) معرفی کرده است.[۱۹]
- ابن حجر عسقلانی در «تقریب التهذیب» رتبهٔ او را «ثقة» آورده و او را در طبقهٔ یازدهم رجال قرار داده است.[۲۰]
ابن ابیحاتم نوشته که او و پدرش (ابوحاتم) از احمد بن عثمان حدیث نوشتهاند و این خود نشان از اعتماد عملی ایشان دارد.[۲۱]
راویان کتب صحاح
با توجه به اینکه بخاری، مسلم، نسائی و ابن ماجه از او روایت کردهاند و نیز ابن خزیمه، حاکم نیشابوری و ابن حبان احادیث او را در صحیحهای خود آوردهاند،[۲۲] جایگاه او در حدیث اهل سنت بسیار بلند است. او به عنوان یکی از حلقههای واسط میان نسل دوم و سوم محدثان، نقش مهمی در انتقال کتب حدیثی ایفا کرده است.
روایت حدیث غدیر[۲۳]
یکی از علما و بزرگان اهل سنت که حدیث غدیر را نقل کرده احمد بن عثمان بن حکیم اودی، ابوعبداللَّه (م ۲۶۱ یا ۲۶۲ ق) است. نسایی در «الخصائص» حدیث غدیر را در ماجرای احتجاج امیرالمؤمنین علیه السلام در رحبه کوفه از احمد بن عثمان بن حکیم نقل کرده است.[۲۴]
خطیب بغدادی و ذهبی و ابن حجر:[۲۵] بخاری، مسلم، نسایی، ابن ماجه، ابوحاتم رازی، ابوعبدالرحمن، محاملی، ابوعوانه، و دیگران از وی روایت کردهاند. نسایی و عبدالرحمن بن خراش او را توثیق کردهاند.
پانویس
- ↑ مزی، تهذیب الکمال، ج ۱، ص ۴۰۵
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج ۴، ص ۴۳۲
- ↑ خطیب، تاریخ بغداد، ج ۴، ص ۴۳۴؛ مزی، همان، ج ۱، ص ۴۰۶
- ↑ مغلطایی، اکمال تهذیب الکمال، ج ۱، ص ۸۶
- ↑ مزی، همان، ج ۱، ص ۴۰۴–۴۰۵؛ خطیب، همان، ج ۴، ص ۴۳۲
- ↑ خطیب، همان، ج ۴، ص ۴۳۳؛ مزی، همان، ج ۱، ص ۴۰۵–۴۰۶
- ↑ بخاری، صحیح، ج ۴، ص ۱۲۵
- ↑ مسلم، صحیح، ج ۲، ص ۴۵
- ↑ نسائی، سنن، ج ۱، ص ۲۰
- ↑ ابن ماجه، سنن، ج ۲، ص ۳۲۰
- ↑ خطیب، همان، ج ۴، ص ۴۳۳
- ↑ همان، ج ۴، ص ۴۳۳–۴۳۴
- ↑ نسائی، به نقل از مزی، تهذیب الکمال، ج ۱، ص ۴۰۴
- ↑ خطیب، همان، ج ۴، ص ۴۳۴
- ↑ ابن ابیحاتم، الجرح و التعدیل، ج ۲، ص ۶۳؛ مزی، همان، ج ۱، ص ۴۰۴
- ↑ ابن حبان، الثقات، ج ۸، ص ۶۴
- ↑ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج ۱، ص ۳۷
- ↑ مغلطایی، اکمال، ج ۱، ص ۸۶
- ↑ ذهبی، الکاشف، ج ۲، ص ۲۷
- ↑ ابن حجر، تقریب التهذیب، ج ۱، ص ۹۵
- ↑ ابن ابیحاتم، همان، ج ۲، ص ۶۳
- ↑ مغلطایی، اکمال، ج ۱، ص ۸۶
- ↑ چکیده عبقات الانوار (حدیث غدیر): ص ۲۴۰.
- ↑ الخصائص: ص ۹۵.
- ↑ تاریخ بغداد: ج ۴ ص ۲۹۶. الکاشف: ج ۱ ص ۶۵. تقریب التهذیب: ج ۱ ص ۲۱.