امام مهدی علیه السلام

امام محمد بن الحسن العسکری علیه السلام، مشهور به «مهدی»، «قائم»، «منتظر»، «حجت»، «خلف صالح» و «صاحب الزمان»، دوازدهمین و آخرین پیشوای شیعیان و یازدهمین امام از نسل امام حسین علیه السلام است. ایشان در نیمه شعبان سال ۲۵۵ هجری قمری در شهر سامرا دیده به جهان گشودند و پس از شهادت پدر بزرگوارشان امام حسن عسکری علیه السلام در سال ۲۶۰ هجری، در حالی که تنها پنج سال داشتند، عهده‌دار امامت و رهبری معنوی جامعه شیعه شدند.

امام مهدی علیه‌السلام

نام	محمد بن الحسن
نسب	محمد بن الحسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن أبی‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم
کنیه	أبو القاسم (أبو جعفر)
لقب	المهدی، القائم، المنتظر، الحجّة، الخلف الصالح، صاحب الزمان
زادروز	نیمه شعبان سال ۲۵۵ هجری قمری (به قولی سال ۲۵۶ یا ۲۵۸) - شب جمعه (به قولی روز جمعه)
زادگاه	سامرا (سُرَّ مَنْ رَأَى)
شهادت	(غایب و زنده - به شهادت نرسیده است)
قاتل	ندارد (در غیبت به سر می‌برد)
محل دفن	(غایب - محل استقرار کنونی معلوم نیست)
طول عمر	در حال حاضر بیش از ۱۱۷۰ سال (غایب و زنده)
والدین	پدر: امام حسن عسکری علیه‌السلام، مادر: نرجس (ملیکه، صقیل، سوسن)
پس از	امام حسن عسکری علیه‌السلام
پیش از	(آخرین امام)
مدت امامت	از سال ۲۶۰ هجری تاکنون (بیش از ۱۱۶۰ سال)
نقش	امام دوازدهم و آخرین امام شیعیان
حوادث	غیبت صغری (با سفرای اربعه)، غیبت کبری، ظهور در آخرالزمان
مخالفان	سفیانی، کفار، ظالمان و مستکبران آخرالزمان
یاران برجسته	(عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح نوبختی، علی بن محمد سمری)، یاران ۳۱۳ نفره در زمان ظهور
حاکمان هم‌عصر	معتمد عباسی (در زمان ولادت)، سپس خلفای بعدی عباسی تا دوران غیبت
آثار مرتبط	کتاب کمال الدین و تمام النعمة (شیخ صدوق)، کتاب الغیبة (شیخ طوسی)، صحیفه مهدویه، دعاهای مربوط به غیبت و فرج، توقیعات مبارکه

شیخ مفید در الإرشاد می‌نویسد: امام پس از ابو محمد علیه السلام، فرزندش بود که به نام رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نامگذاری شد و به کنیه او کنیه داشت، و پدرش فرزندی جز او را چه آشکار و چه پنهان به جا نگذاشت.

لقب «مهدی» به معنای «هدایت‌یافته» یا «هدایت‌کننده» است و «قائم» به دلیل قیام به عدل و داد در آخرالزمان بر آن حضرت نهاده شده است. نام مبارک ایشان، همان نام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم یعنی «محمد» است و کنیه ایشان نیز «ابو القاسم» می‌باشد.

امام مهدی علیه السلام دارای دو غیبت است: «غیبت صغری» که از زمان ولادت تا پایان دوره سفارت (سال ۳۲۹ هجری) به طول انجامید و «غیبت کبری» که از آن زمان تاکنون ادامه دارد و تا زمان ظهور ایشان امتداد خواهد یافت.

ولادت و نسب

تاریخ و مکان ولادت

امام محمد بن الحسن المهدی علیه السلام در نیمه شعبان سال ۲۵۵ هجری قمری در شهر سامرا دیده به جهان گشودند.: «وَ كَانَ مَوْلِدُهُ علیه السلام لَيْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ سَنَةَ خَمْسٍ وَ خَمْسِينَ وَ مِائَتَيْنِ»؛ ولادت آن حضرت در شب نیمه شعبان سال ۲۵۵ هجری بود. این ولادت، پنج سال پیش از شهادت پدر بزرگوارشان امام حسن عسکری علیه السلام صورت گرفت. بنابر منابع مختلف، این روز، روز جمعه و برابر با ۱۲ مرداد سال ۲۴۸ خورشیدی بوده است.

سید محسن امین در أعیان الشیعة می‌نویسد: «ولد المهدي علیه السلام ليلة النصف من شعبان سنة خمس و خمسين و مائتين بسر من رأى في أيام المعتمد»؛ یعنی مهدی علیه السلام شب نیمه شعبان سال ۲۵۵ هجری در سامرا در زمان معتمد متولد شد.

ولادت امام مهدی علیه السلام به دلیل شرایط دشوار سیاسی و جستجوی بی‌امان دستگاه خلافت عباسی برای یافتن فرزند امام عسکری علیه السلام، مخفیانه صورت گرفت. شیخ مفید در الإرشاد می‌نویسد: «وَ كَانَ قَدْ أَخْفَى مَوْلِدَهُ وَ سَتَرَ أَمْرَهُ لِصُعُوبَةِ الْوَقْتِ وَ شِدَّةِ طَلَبِ سُلْطَانِ الزَّمَانِ لَهُ»؛ ولادت او را مخفی کرد و امرش را پنهان داشت به خاطر دشواری وقت و شدت جستجوی سلطان زمان برای او.

پدر بزرگوار

پدر بزرگوار امام مهدی علیه السلام، امام حسن عسکری علیه السلام (یازدهمین پیشوای شیعیان) است که در سال ۲۶۰ هجری در سامرا به دستور معتمد عباسی مسموم شده و به شهادت رسیدند. امام مهدی علیه السلام در زمان شهادت پدر، تنها پنج سال داشتند و از آن زمان، مسئولیت سنگین امامت بر دوش ایشان نهاده شد.: «وَ كَانَ سِنُّهُ عِنْدَ وَفَاةِ أَبِي مُحَمَّدٍ خَمْسَ سِنِينَ»؛ یعنی سن او هنگام وفات ابو محمد علیه السلام پنج سال بود.

مادر بزرگوار

مادر گرامی امام مهدی علیه السلام، بانویی بزرگوار به نام «نرجس» (و به قولی «صقیل»، «سوسن» یا «حدیث») بود. درباره اصل و نسب ایشان، روایات متعددی وجود دارد. در مشهورترین روایت که شیخ صدوق در کمال الدین و تمام النعمة نقل کرده است، ایشان شاهزاده‌ای رومی به نام «ملیکه» (یا ملیکا) دختر یشوعا پسر قیصر روم بوده است که به اسارت مسلمانان درآمد و سرانجام به همسری امام عسکری علیه السلام درآمد.

سید محسن امین در أعیان الشیعة می‌نویسد: «أم ولد يقال لها نرجس كانت خير أمة (و في رواية) أن اسمها الأصلي مليكة»؛ مادرش کنیزی بود که به او نرجس می‌گفتند، بهترین کنیز بود و در روایتی نام اصلی او ملیکه است.

داستان ازدواج نرجس با امام عسکری علیه السلام در روایات با زیبایی تمام نقل شده است. بر اساس این روایت، نرجس (ملیکه) که نوه پادشاه روم بود، در خواب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و حضرت مسیح علیه السلام و امام عسکری علیه السلام را دید که او را به ازدواج با امام عسکری علیه السلام دعوت می‌کنند. پس از اسارت، سرانجام به خانه امام هادی علیه السلام راه یافت و به همسری امام عسکری علیه السلام درآمد.

نام، کنیه و القاب

نام مبارک امام دوازدهم، «محمد» است که به نام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نامگذاری شده است. کنیه ایشان «ابو القاسم» و همچنین «ابو جعفر» می‌باشد.

لقب‌های مشهور آن حضرت عبارت است از: «المهدی»، «القائم»، «المنتظر»، «الحجة»، «الخلف الصالح»، «صاحب الزمان» و «حجت بن الحسن». مشهورترین لقب ایشان «مهدی» است.

سید محسن امین در أعیان الشیعة می‌نویسد: «لقبه الحجة و المهدي و الخلف الصالح و القائم المنتظر و صاحب الزمان و أشهرها المهدي»؛ لقب او: حجت، مهدی، خلف صالح، قائم منتظر و صاحب الزمان است و مشهورترین آنها مهدی است.

درباره سبب تلقب به «مهدی»، باید گفت که این لقب به دلیل هدایتگری و رهبری ایشان در آخرالزمان بر آن حضرت نهاده شده است. همچنین لقب «قائم» به دلیل قیام به عدل و داد در پایان تاریخ، و «منتظر» به دلیل انتظار جهانیان برای ظهور ایشان می‌باشد.

دلایل امامت

ادله عقلی

امامت امام مهدی علیه السلام با دلایل عقلی و نقلی متعددی اثبات می‌شود. مهم‌ترین دلیل عقلی بر امامت ایشان، وجوب وجود امام معصوم در هر زمان است. شیخ مفید در الإرشاد می‌نویسد: «وَ مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى ذَلِكَ مَا يَقْتَضِيهِ الْعَقْلُ بِالاسْتِدْلَالِ الصَّحِيحِ مِنْ وُجُودِ إِمَامٍ مَعْصُومٍ كَامِلٍ غَنِيٍّ عَنْ رَعَايَاهُ فِي الْأَحْكَامِ وَ الْعُلُومِ فِي كُلِّ زَمَانٍ لِاسْتِحَالَةِ خُلُوِّ الْمُكَلَّفِينَ مِنْ سُلْطَانٍ يَكُونُونَ بِوُجُودِهِ أَقْرَبَ إِلَى الصَّلَاحِ وَ أَبْعَدَ مِنَ الْفَسَادِ»؛ از دلایل بر امامت قائم به حق، پسر حسن علیه السلام، آن چیزی است که عقل با استدلال صحیح اقتضا می‌کند از وجود امامی معصوم و کامل که در احکام و علوم از مردم بی‌نیاز است در هر زمان، به دلیل محال بودن خالی بودن مکلفان از سلطانی که با وجود او به صلاح نزدیک‌تر و از فساد دورتر باشند.

نصوص پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم

از مهم‌ترین نصوص بر امامت امام مهدی علیه السلام، احادیث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم درباره دوازده خلیفه و نیز ظهور مهدی در آخرالزمان است. طبرسی در إعلام الوری به نقل از صحیح مسلم می‌نویسد: «لَا يَزَالُ الدِّينُ قَائِماً حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ أَوْ يَكُونَ عَلَيْكُمُ اثْنَا عَشَرَ خَلِيفَةً كُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْشٍ»؛ دین پیوسته برپا خواهد بود تا قیامت فرا رسد یا اینکه دوازده خلیفه بر شما باشند که همه از قریش هستند.

همچنین در روایت دیگری از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است: «لَنْ تَنْقَضِيَ الْأَيَّامُ وَ اللَّيَالِي حَتَّى يَبْعَثَ اللَّهُ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ بَيْتِي يُوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِي يَمْلَؤُهَا عَدْلًا وَ قِسْطاً كَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً»؛ روزها و شب‌ها پایان نمی‌پذیرد تا اینکه خداوند مردی از خاندان مرا برانگیزد که نامش همنام من باشد و زمین را پر از عدل و داد کند چنانکه از ظلم و جور پر شده است.

نصوص امام حسن عسکری علیه السلام

شیخ کلینی در الکافی و شیخ مفید در الإرشاد نصوص متعددی از امام عسکری علیه السلام درباره امامت امام مهدی علیه السلام نقل کرده‌اند. از جمله:

• نص ابوهاشم جعفری: «قُلْتُ لِأَبِي مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ علیه السلام جَلَالَتُكَ تَمْنَعُنِي عَنْ مَسْأَلَتِكَ فَتَأْذَنُ لِي أَنْ أَسْأَلَكَ فَقَالَ سَلْ قُلْتُ يَا سَيِّدِي هَلْ لَكَ وَلَدٌ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ إِنْ حَدَثَ حَدَثٌ فَأَيْنَ أَسْأَلُ عَنْهُ قَالَ بِالْمَدِينَةِ»؛ به ابو محمد حسن بن علی علیه السلام گفتم: عظمت تو مرا از سؤال از تو باز می‌دارد، پس اجازه می‌دهی از تو بپرسم؟ فرمود: بپرس. گفتم: ای سرور من! آیا فرزندی داری؟ فرمود: آری. گفتم: اگر حادثه‌ای رخ دهد، از کجا درباره او بپرسم؟ فرمود: در مدینه.
• نص عمر اهوازی: «أَرَانِي أَبُو مُحَمَّدٍ ابْنَهُ علیه السلام وَ قَالَ هَذَا صَاحِبُكُمْ بَعْدِي»؛ ابو محمد علیه السلام فرزند خود را به من نشان داد و فرمود: این است صاحب شما پس از من.
• نص عثمان بن سعید عمروی: «مَضَى أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ خَلَّفَ وَلَداً لَهُ»؛ یعنی ابو محمد علیه السلام از دنیا رفت و فرزندی برای او به جا گذاشت.

غیبت صغری

مفهوم و مدت

امام مهدی علیه السلام دارای دو غیبت است: «غیبت صغری» (کوتاه) و «غیبت کبری» (بلند). شیخ مفید در الإرشاد می‌نویسد: «وَ لَهُ قَبْلَ قِيَامِهِ غَيْبَتَانِ إِحْدَاهُمَا أَطْوَلُ مِنَ الْأُخْرَى كَمَا جَاءَتْ بِذَلِكَ الْأَخْبَارُ فَأَمَّا الْقُصْرَى مِنْهُمَا فَمُنْذُ وَقْتِ مَوْلِدِهِ إِلَى انْقِطَاعِ السِّفَارَةِ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ شِيعَتِهِ وَ عَدَمِ السُّفَرَاءِ بِالْوَفَاةِ وَ أَمَّا الطُّولَى فَهِيَ بَعْدَ الْأُولَى وَ فِي آخِرِهَا يَقُومُ بِالسَّيْفِ»؛ پیش از قیام او دو غیبت است که یکی از دیگری طولانی‌تر است، چنانکه اخبار بدین مطلب آمده است. اما غیبت کوتاه‌تر از زمان ولادت او تا پایان سفارت میان او و شیعیانش و نبود سفرا به خاطر وفات است. و اما غیبت طولانی، پس از اولی است و در پایان آن با شمشیر قیام می‌کند.

بر اساس این گزارش، غیبت صغری از زمان ولادت امام (سال ۲۵۵ هجری) تا پایان دوره سفارت (سال ۳۲۹ هجری) به طول انجامید و حدود ۷۴ سال بود.

سفرای چهارگانه

در دوران غیبت صغری، امام مهدی علیه السلام از طریق چهار سفیر با شیعیان در ارتباط بود. این چهار نفر که به «نواب اربعه» معروف هستند، عبارتند از:

1. عثمان بن سعید عمروی (ابو عمرو): اولین سفیر امام مهدی علیه السلام که از سوی امام هادی علیه السلام و امام عسکری علیه السلام نیز به عنوان وکیل منصوب شده بود. شیخ طوسی در کتاب الغیبه درباره او می‌نویسد: «أَبِي عَمْرٍو عُثْمَانَ بْنِ سَعِيدٍ السَّمَّانِ ... وَ كَانُوا أَهْلَ عَقْلٍ وَ أَمَانَةٍ وَ ثِقَةٍ ظَاهِرَةٍ»؛ ابو عمرو عثمان بن سعید سمان... و آنان اهل عقل و امانت و وثاقت آشکار بودند.
2. محمد بن عثمان بن سعید (ابو جعفر): فرزند عثمان بن سعید که پس از پدر، عهده‌دار نیابت شد.
3. حسین بن روح نوبختی (ابو القاسم): سومین سفیر که توسط محمد بن عثمان به عنوان جانشین خود معرفی شد.
4. علی بن محمد سمری (ابو الحسن): چهارمین و آخرین سفیر امام مهدی علیه السلام.

غیبت کبری

آغاز غیبت کبری

غیبت کبری با وفات علی بن محمد سمری (آخرین سفیر) در نیمه شعبان سال ۳۲۹ هجری آغاز شد. شش روز پیش از وفات خود، توقیعی از سوی امام مهدی علیه السلام برای او صادر شد که در آن، ضمن اعلام زمان وفاتش، از انتخاب جانشین منع شده بود.

سید محسن امین در أعیان الشیعة به نقل از شیخ طوسی می‌نویسد: «يَا عَلِيُّ بْنَ مُحَمَّدٍ السَّمُرِيِّ أَعْظَمَ اللَّهُ أَجْرَ إِخْوَانِكَ فِيكَ فَأَنْتَ مَيِّتٌ مَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ سِتَّةِ أَيَّامٍ فَاجْمَعْ أَمْرَكَ وَ لَا تُوصِ إِلَى أَحَدٍ فَيَقُومَ مَقَامَكَ بَعْدَ وَفَاتِكَ فَقَدْ وَقَعَتِ الْغَيْبَةُ التَّامَّةُ فَلَا ظُهُورَ إِلَّا بَعْدَ إِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى»؛ یعنی ای علی بن محمد سمری! خداوند پاداش برادرانت را در (مصیبت) تو بزرگ گرداند. تو در میان شش روز خواهی مرد، پس کار خود را جمع کن و به کسی وصیت مکن که پس از تو جانشین تو شود، زیرا غیبت کامل (تامه) رخ داده است و ظهور نخواهد بود مگر پس از اذن خداوند متعال.)

ویژگی‌های غیبت کبری

در دوران غیبت کبری، ارتباط مستقیم با امام مهدی علیه السلام از طریق سفراء قطع شده است و شیعیان برای حل مسائل شرعی و اعتقادی خود به مراجع تقلید و فقهای جامع‌الشرایط به عنوان راویان احادیث رجوع می‌کنند.

شیخ طوسی در کتاب الغیبه درباره غیبت کبری می‌نویسد: «فَأَمَّا بَعْدَ انْقِرَاضِ أَصْحَابِ أَبِيهِ فَقَدْ كَانَتْ مُدَّةٌ مِنَ الزَّمَانِ أَخْبَارُهُ وَاصِلَةٌ مِنْ جِهَةِ السُّفَرَاءِ الَّذِينَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ شِيعَتِهِ»؛ اما پس از پایان یافتن اصحاب پدرش، مدتی از زمان، اخبار او از طریق سفرایی که میان او و شیعیانش بودند، می‌رسید.

امام مهدی علیه السلام در دوران غیبت کبری، همچنان به اداره امور شیعیان از طریق نمایندگان و وکلای خود می‌پردازد و گاه با توقیعات و نامه‌های خود، آنان را راهنمایی می‌کند. با این حال، دیدار عمومی با ایشان ممکن نیست و هر کس ادعای مشاهده ایشان در این دوران کند، دروغگو است.

معجزات و کرامات

علم به غیب

از جمله معجزات امام مهدی علیه السلام، علم به غیب و آگاهی از امور پنهان است. در الإرشاد، داستان‌های متعددی از این دست نقل شده است. از جمله:

داستان محمد بن ابراهیم بن مهزیار: «شَكَكْتُ عِنْدَ مُضِيِّ أَبِي مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ علیه السلام وَ اجْتَمَعَ عِنْدَ أَبِي مَالٌ جَلِيلٌ... فَقُلْتُ فِي نَفْسِي لَمْ يَكُنْ أَبِي لِيُوصِيَ بِشَيْ‏ءٍ غَيْرِ صَحِيحٍ أَحْمِلُ هَذَا الْمَالَ إِلَى الْعِرَاقِ... فَإِنْ وَضَحَ لِي كَوُضُوحِهِ فِي أَيَّامِ أَبِي مُحَمَّدٍ أَنْفَذْتُهُ... فَقَدِمْتُ الْعِرَاقَ... فَإِذَا أَنَا بِرُقْعَةٍ مَعَ رَسُولٍ فِيهَا يَا مُحَمَّدُ مَعَكَ كَذَا وَ كَذَا حَتَّى قَصَّ عَلَيَّ جَمِيعَ مَا مَعِي»؛ پس از وفات ابو محمد حسن بن علی علیه السلام دچار تردید شدم و نزد پدرم مالی جمع شده بود... با خود گفتم: پدرم به چیزی که صحیح نباشد وصیت نمی‌کند. این مال را به عراق می‌برم... اگر برای من روشن شود چنانکه در زمان ابو محمد روشن بود، آن را می‌فرستم... به عراق آمدم... ناگهان نامه‌ای همراه با فرستاده‌ای برای من آمد که در آن نوشته بود: ای محمد! با تو فلان و فلان است... تا اینکه تمام آنچه با من بود را برایم شرح داد.

شفای بیماری

در الإرشاد، داستان شفای بیماری ناسور (فیستول) توسط امام مهدی علیه السلام نقل شده است: «خَرَجَ بِي نَاسُورٌ فَأَرَيْتُهُ الْأَطِبَّاءَ وَ أَنْفَقْتُ عَلَيْهِ مَالًا عَظِيماً فَلَمْ يَصْنَعِ الدَّوَاءُ فِيهِ شَيْئاً فَكَتَبْتُ رُقْعَةً أَسْأَلُ الدُّعَاءَ فَوَقَّعَ إِلَيَّ أَلْبَسَكَ اللَّهُ الْعَافِيَةَ وَ جَعَلَكَ مَعَنَا فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ فَمَا أَتَتْ عَلَيَّ جُمْعَةٌ حَتَّى عُوفِيتُ»؛ به بیماری ناسور مبتلا شدم و آن را به پزشکان نشان دادم و هزینه زیادی بر آن کردم، اما دارو هیچ تأثیری در آن نداشت. نامه‌ای نوشتم و درخواست دعا کردم. در پاسخ نوشته شد: «خداوند عافیت را بر تو بپوشاند و تو را در دنیا و آخرت با ما قرار دهد.» هنوز یک هفته نگذشته بود که بهبود یافتم.

خبر از آینده

از دیگر معجزات امام مهدی علیه السلام، خبر دادن از آینده و راهنمایی شیعیان در امور است. در الإرشاد، داستان علی بن حسین یمانی نقل شده است که امام به او فرمود با کاروان یمانی‌ها خارج نشود و او نیز چنین کرد و آن کاروان به دست بنی‌حنظله غارت شد.

علائم ظهور

نشانه‌های حتمی و غیرحتمی

در منابع اسلامی، نشانه‌هایی برای ظهور امام مهدی علیه السلام ذکر شده است که برخی از آنها «حتمی» (قطعی) و برخی «غیرحتمی» (مشروط) هستند. شیخ مفید در الإرشاد به برخی از این نشانه‌ها اشاره کرده است: «قَدْ جَاءَتِ الْأَخْبَارُ بِذِكْرِ عَلَامَاتٍ لِزَمَانِ قِيَامِ الْقَائِمِ الْمَهْدِيِّ علیه السلام وَ حَوَادِثَ تَكُونُ أَمَامَ قِيَامِهِ وَ آيَاتٍ وَ دَلَالاتٍ فَمِنْهَا خُرُوجُ السُّفْيَانِيِّ وَ قَتْلُ الْحَسَنِيِّ وَ اخْتِلَافُ بَنِي الْعَبَّاسِ فِي الْمُلْكِ الدُّنْيَاوِيِّ وَ كُسُوفُ الشَّمْسِ فِي النِّصْفِ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ خُسُوفُ الْقَمَرِ فِي آخِرِهِ عَلَى خِلَافِ الْعَادَاتِ»؛ اخبار، نشانه‌هایی برای زمان قیام قائم مهدی علیه السلام و رویدادهایی که پیش از قیام او رخ می‌دهد، و آیات و نشانه‌هایی ذکر کرده است. از جمله آنها: خروج سفیانی، کشته شدن حسنی، اختلاف بنی‌عباس در پادشاهی دنیوی، خورشیدگرفتگی در نیمه ماه رمضان و ماه‌گرفتگی در پایان آن بر خلاف عادت.

پنج نشانه حتمی

بر اساس روایات، پنج نشانه حتمی ظهور عبارتند از:

1. خروج سفیانی: خروج فردی از نسل ابوسفیان در شام که با سپاهیان خود به جنگ با امام مهدی علیه السلام برمی‌خیزد.
2. صیحه آسمانی: ندایی از آسمان که به حقانیت امام مهدی علیه السلام گواهی می‌دهد و دل‌های مؤمنان را مهیای ظهور می‌سازد.
3. قیام یمانی: خروج فردی از یمن که از یاران امام مهدی علیه السلام است و مردم را به یاری ایشان فرا می‌خواند.
4. کشته شدن نفس زکیه: کشته شدن جوانی نیکوکار از نسل پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در میان رکن و مقام در مکه.
5. خسف بیداء: فرو رفتن زمین در منطقه بیداء (بین مکه و مدینه) که لشکر سفیانی در آن گرفتار می‌شوند.

ظهور و قیام

زمان ظهور

بر اساس روایات، ظهور امام مهدی علیه السلام در آخرالزمان و پس از تحقق نشانه‌های آن رخ می‌دهد. زمان دقیق ظهور، تنها نزد خداوند متعال است و هیچ‌کس از آن آگاهی ندارد. با این حال، روایات به برخی از ویژگی‌های زمان ظهور اشاره کرده‌اند:

مکان ظهور

بر اساس روایات، امام مهدی علیه السلام قیام خود را از مسجد الحرام در مکه آغاز می‌کند و پس از بیعت با ایشان در کنار کعبه، به همراه یاران خود به سمت کوفه حرکت می‌کند و این شهر را به عنوان مرکز حکومت خود برمی‌گزیند.

یاران امام

بر اساس روایات، یاران امام مهدی علیه السلام در هنگام ظهور، ۳۱۳ نفر هستند که به تعداد یاران جنگ بدر می‌باشند. همچنین نقل شده است که ایشان را سه هزار فرشته یاری می‌کنند که جبرئیل علیه السلام در پیشاپیش آنان و میکائیل علیه السلام در پشت سر آنان قرار دارد.

ویژگی‌های حکومت جهانی

حکومت امام مهدی علیه السلام، حکومتی جهانی بر پایه عدل و داد خواهد بود. ایشان زمین را پر از عدل و قسط می‌کنند چنانکه از ظلم و جور پر شده باشد. در دوران حکومت ایشان، زمین برکات خود را آشکار می‌سازد و امنیت و آرامش در سراسر جهان برقرار می‌شود.

سید محسن امین در أعیان الشیعة در وصف حکومت امام مهدی علیه السلام می‌نویسد: «يَمْلِكُ شَرْقَ الْأَرْضِ وَ غَرْبَهَا فَيَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً»؛ شرق و غرب زمین را در اختیار می‌گیرد و زمین را پر از عدل و داد می‌کند چنانکه از ظلم و جور پر شده باشد.

انتظار فرج

مفهوم انتظار

«انتظار فرج» یکی از آموزه‌های اصلی فرهنگ شیعه است که به معنای امید به گشایش سختی‌ها و رسیدن آینده‌ای روشن با ظهور امام زمان علیه السلام می‌باشد. این مفهوم در روایات شیعه با واژگانی مانند «المنتظر لأمرنا»، «منتظر لهذا الأمر»، «انتظار قائمنا»، «توقع الفرج»، «المنتظرين لظهوره»، «منتظرون لدولة الحق» و «المنتظر للثاني عشر» یاد شده است.

فضیلت انتظار

در روایات، پاداش و فضائل بسیاری برای منتظران ظهور امام مهدی علیه السلام بیان شده است. آنان از «اولیاءالله» و برترین مردم به شمار می‌آیند که همچون یاران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در جنگ بدر هستند.

امام صادق علیه السلام در این باره می‌فرمایند: «مَنْ مَاتَ مِنْكُمْ وَ هُوَ مُنْتَظِرٌ لِهَذَا الْأَمْرِ كَمَنْ كَانَ مَعَ الْقَائِمِ فِي فُسْطَاطِهِ»؛ هر کس از شما در حال انتظار این امر بمیرد، مانند کسی است که با قائم در خیمه او بوده است.

اماکن منسوب به امام زمان علیه السلام

سرداب غیبت

سرداب غیبت، زیرزمین خانه امام حسن عسکری علیه السلام در سامرا است که محل عبادت امام هادی علیه السلام، امام عسکری علیه السلام و امام زمان علیه السلام بوده است.

مسجد جمکران

مسجد جمکران در نزدیکی شهر قم، به دستور امام زمان علیه السلام توسط حسن بن مثله جمکرانی ساخته شده است. این مسجد یکی از مهم‌ترین مکان‌های منسوب به امام زمان علیه السلام است.

مسجد سهله

در مسجد سهله (نزدیک کوفه)، مقامی منسوب به امام زمان علیه السلام وجود دارد که در قسمت میانی مسجد و در بین مقام امام سجاد علیه السلام و مقام حضرت یونس علیه السلام قرار دارد. برخی روایات، محل زندگی امام زمان علیه السلام را پس از ظهور، این مکان معرفی کرده‌اند.

امام مهدی علیه السلام و غدیر

جریان غدیر و خطبه با عظمت آن فقط یک قصّه تاریخی خاص نیست که زمان آن گذشته و هیچ نقشی در امروز و فردای جامعه اسلامی نداشته باشد، و همین‌طور یک حادثه شخصی نیست که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فقط امیر مؤمنان علی علیه السلام را به عنوان وصی خود معرّفی نموده باشد و در نتیجه تاریخ مصرف و مبحث آن گذشته باشد؛ بلکه در غدیر خم و خطبه غدیریه، توسط پیامبر دوراندیش و آینده نگر اسلام، تاریخ کلّ بشریت رقم خورد؛ چرا که امامت تمامی امامان دوازده‌گانه در طول تاریخ مطرح و تبیین شد؛ حقیقتی که از امیر مؤمنان علیه السلام آغاز می‌شود و به مهدی صاحب الزمان علیه السلام منتهی می‌گردد.

بیشتر بخوانید: "امام مهدی علیه السلام در آیینه خطبه غدیر"

سید باقر رضوی هندی (م ۱۳۲۹ ق) می‌گوید:

در شب عید غدیر امام زمان علیه السلام را در خواب دیدم در حالی که محزون بود و گریه می‌کرد. خدمت حضرت رفتم و سلام کردم و دستشان را بوسیدم، ولی دیدم گویا حضرت متفکر است. عرض کردم: آقای من، این روزها ایام خوشحالی و سرور عید غدیر است ولی شما را محزون و گریان می‌بینم؟ فرمود: به یاد مادرم زهرا علیها السلام و حزن او افتادم.

سپس حضرت این شعر را خواندند:

لا ترانی اتّخذتُ لا وعُلاها

بعد بیت الأحزان بیت سرور!

بیشتر بخوانید: "شعر حضرت مهدی علیه السلام در عید غدیر"

دعا برای امام زمان علیه‌السلام، از مؤکدترین آموزه‌های شیعی در عصر غیبت و از بارزترین مصادیق انتظار فرج است. تأکید معصومین علیهم‌السلام بر این دعا، گویای نقش محوری آن در پیوند معنوی با امام غایب و فراهم‌سازی زمینه‌های ظهور است. ادعیه مأثوری چون «اللهم کن لولیک»، دعای عهد و دعای فرج، هر یک با مضامین بلندی، راه را برای دعاکنندگان هموار می‌سازند و آنان را به جرگه یاوران آن حضرت نزدیک می‌کنند.

بیشتر بخوانید: "دعا برای حضرت مهدی علیه السلام در عید غدیر"

امام زمان علیه السلام در خطبه غدیر

• امام زمان برگزیده خداوند
• امام زمان حجت خداوند
• مقام نورانیت امام زمان
• امام زمان دریاری بیکران
• امام زمان رشید و استوار
• بشارت پیامبران به امام زمان
• امام زمان میراث دار امامان
• همراهی حق با امام زمان
• انتقام امام زمان از ستمگران
• غلبه امام زمان بر مشرکان
• امام زمان امانت دار خداوند
• تفویض امور مردم به امام زمان
• غلبه امام زمان بر همه ادیان
• امام زمان ویران کننده قلعه های ستمگران
• یاری شدن امام زمان از جانب خداوند

منابع

• الإرشاد، شیخ مفید (محمد بن محمد بن نعمان)، انتشارات کنگره شیخ مفید، قم، 1413 هجری قمری
• إعلام الورى بأعلام الهدى، فضل بن حسن طبرسی، انتشارات آل البیت، قم، 1417 هجری قمری
• أعيان الشيعة، سید محسن امین عاملی، دار التعارف، بیروت، 1403 هجری قمری
• الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، دار الکتب الإسلامیة، تهران، 1407 هجری قمری
• الغیبة، شیخ طوسی، مؤسسة المعارف الإسلامیة، قم، 1411 هجری قمری
• کمال الدین و تمام النعمة، شیخ صدوق (محمد بن علی بن بابویه)، انتشارات اسلامی، تهران، 1395 هجری قمری
• بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمد باقر مجلسی، مؤسسة الوفاء، بیروت، 1403 هجری قمری
• مناقب آل أبی طالب، ابن شهرآشوب (محمد بن علی)، انتشارات علامه، قم، 1379 هجری قمری
• کشف الغمة فی معرفة الأئمة، علی بن عیسی اربلی، بنی هاشمی، تبریز، 1381 هجری قمری
• الأئمة الإثنا عشر، ابن طولون، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1420 هجری قمری
• الإتحاف بحب الأشراف، شبراوی، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1423 هجری قمری
• تاریخ أهل البیت، ابن ابی الثلج، مؤسسة آل البیت، قم، 1405 هجری قمری
• الفصول المهمة فی معرفة الأئمة، ابن صباغ مالکی، دار الهدی، قم، 1422 هجری قمری
• فرق الشیعة، حسن بن موسی نوبختی، انتشارات دانشگاه تهران، 1355 هجری شمسی
• تاریخ الغیبة الصغرى، سید محمد صدر، دار التعارف، بیروت، 1412 هجری قمری
• تاریخ الغیبة الکبرى، سید محمد صدر، دار التعارف، بیروت، 1412 هجری قمری
• دانشنامه امام مهدی بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، محمد محمدی ری شهری، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، قم، 1393 هجری شمسی
• فرهنگ‌نامه مهدویت، سلیمیان، انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود، قم، 1388 هجری شمسی
• حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، رسول جعفریان، انتشارات انصاریان، قم، 1381 هجری شمسی
• سیره معصومان، سید محسن امین (ترجمه)، انتشارات سروش، تهران، 1376 هجری شمسی
• نوید امن و امان، لطف الله صافی گلپایگانی، انتشارات مسجد جمکران، قم، 1386 هجری شمسی
• صحیح مسلم، مسلم بن حجاج، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1415 هجری قمری