امیرالمؤمنین؛ برترین اوصیاء در خطبه غدیر
امیرالمؤمنین؛ برترین اوصیاء در خطبه غدیر به یکی از فرازهای خطبه غدیر اشاره دارد که در آن، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از برتری خود در میان پیامبران و جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام و فرزندان ایشان در میان اوصیاء سخن می‌گوید. عبارت خطبه چنین است: «نَبِيُّكُمْ خَيْرُ نَبِيٍّ وَوَصِيُّكُمْ خَيْرُ وَصِيٍّ وَبَنُوهُ خَيْرُ الْأَوْصِيَاءِ»؛ یعنی «پیامبر شما بهترین پیامبر، وصی شما بهترین وصی و فرزندان او بهترین اوصیاء هستند».[۱]
این فراز در اندیشه امامیه از مستندات روایی جایگاه ویژه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در وصایت و امامت و از شواهد برتری اوصیای پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله دانسته شده است.
در منابع حدیثی امامیه، تعبیرهایی مانند «خیر الوصیین» و «سید الوصیین» نیز درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده‌اند و با مضمون این فراز ارتباط دارند.
این عبارت سه موضوع را در کنار یکدیگر مطرح می‌کند: برتری پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله، برتری وصی ایشان و برتری اوصیای پس از امیرالمؤمنین علیه‌السلام.
متن فراز خطبه غدیر
در این بخش از خطبه، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، هُوَ نَاصِرُ دِينِ اللَّهِ وَالْمُجَادِلُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ، وَهُوَ التَّقِيُّ النَّقِيُّ الْهَادِي الْمَهْدِيُّ، نَبِيُّكُمْ خَيْرُ نَبِيٍّ وَوَصِيُّكُمْ خَيْرُ وَصِيٍّ وَبَنُوهُ خَيْرُ الْأَوْصِيَاءِ؛ ای مردم! او یاری‌کننده دین خدا و دفاع‌کننده از رسول خداست؛ او پرهیزکار، پاکیزه، هدایتگر و هدایت‌یافته است. پیامبر شما بهترین پیامبر، وصی شما بهترین وصی و فرزندان او بهترین اوصیاء هستند.[۲]
این عبارت در نقل خطبه غدیر در بحارالانوار نیز آمده است.[۳] در این فراز، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از بیان برخی فضائل اخلاقی و هدایتی امیرالمؤمنین علیه‌السلام، به جایگاه وصایت آن حضرت اشاره می‌کند.
قرارگرفتن تعبیر «خیر وصی» در ادامه اوصاف «تقی»، «نقی»، «هادی» و «مهدی» از نظر ساختار خطبه اهمیت دارد؛ زیرا ویژگی‌های شخصیتی و جایگاه جانشینی امیرالمؤمنین علیه‌السلام در کنار یکدیگر مطرح شده‌اند.
معنای سید اوصیاء
- «سید» در زبان عربی به معنای سرور، بزرگ و صاحب جایگاه برتر است.
- «اوصیاء» جمع «وصی» است. وصی در کاربرد عمومی به کسی گفته می‌شود که انجام کاری یا حفظ مسئولیتی به او سپرده شده باشد.
در اصطلاح کلامی امامیه، وصی پیامبر صلی الله علیه وآله شخصی است که به تعیین پیامبر صلی الله علیه وآله و به فرمان الهی، مسئولیت امامت و هدایت دینی امت را پس از ایشان بر عهده دارد. بنابراین، تعبیر «سید اوصیاء» درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام به معنای سرور و برترینِ جانشینان پیامبران در تفسیر امامیه است.
در متن این فراز از خطبه غدیر، عبارت «خَيْرُ وَصِيٍّ» به‌کار رفته است. عنوان «سید اوصیاء» بیان دیگری از همین جایگاه برتر است؛ هرچند این دو تعبیر از نظر لفظی یکسان نیستند.
تفاوت وصی و وصایت
- «وصی» به شخصی گفته می‌شود که مسئولیتی به او سپرده شده است.
- «وصایت» به اصل سپردن آن مسئولیت و جایگاه ناشی از آن اشاره دارد.
در مباحث کلامی، وصایت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با مسئله جانشینی ایشان ارتباط پیدا می‌کند. در اندیشه امامیه، وصایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام تنها به اجرای وصیت‌های شخصی پیامبر صلی الله علیه وآله محدود نیست، بلکه با هدایت دینی، تبیین قرآن و حفظ تعالیم اسلام ارتباط دارد.
برتری پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله
نخستین بخش عبارت خطبه چنین است: نَبِيُّكُمْ خَيْرُ نَبِيٍّ؛ پیامبر شما بهترین پیامبر است. در این عبارت، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله برتری خود را نسبت به دیگر پیامبران بیان می‌کند. در اندیشه امامیه، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله برترین پیامبر الهی دانسته می‌شود. این برتری در مباحث کلامی با موضوعاتی مانند خاتمیت، گستره رسالت، جایگاه معنوی و فضائل پیامبر ارتباط دارد.
خاتمیت پیامبر صلی الله علیه وآله
قرآن می‌فرماید: 
مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ؛ محمد پدر هیچ‌یک از مردان شما نیست، بلکه فرستاده خدا و خاتم پیامبران است.
(احزاب:۴۰).
این آیه از پایان‌یافتن سلسله نبوت با پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله سخن می‌گوید. خاتمیت از ویژگی‌های ممتاز رسالت پیامبر اسلام است؛ اما برای استدلال بر برتری ایشان بر تمام پیامبران، باید به مجموعه مبانی قرآنی و روایی و استدلال‌های کلامی توجه کرد. بنابراین، خاتمیت و افضلیت دو مفهوم مرتبط ولی متمایزند.
امیرالمؤمنین علیه‌السلام؛ خیر وصی
دومین بخش عبارت خطبه چنین است: وَوَصِيُّكُمْ خَيْرُ وَصِيٍّ؛ و وصی شما بهترین وصی است. در بافت خطبه غدیر، مقصود از «وصی شما» امیرالمؤمنین علیه‌السلام است؛ زیرا پیش و پس از این عبارت، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره شخصیت و جایگاه آن حضرت سخن می‌گوید. در تفسیر امامیه، این عبارت از جمله نصوصی است که بر برتری امیرالمؤمنین علیه‌السلام در میان اوصیای پیامبران دلالت دارد. تعبیر «خیر وصی» از نظر لفظی دارای معنای مقایسه‌ای است و بر جایگاه برتر وصی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله تأکید می‌کند.
نسبت خیر وصی با سید اوصیاء
«خیر وصی» به معنای بهترین جانشین و «سید اوصیاء» به معنای سرور جانشینان است. در ادبیات اعتقادی امامیه، هر دو تعبیر برای بیان منزلت ممتاز امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌کار رفته‌اند.
برتری اوصیای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله
سومین بخش عبارت خطبه چنین است: وَبَنُوهُ خَيْرُ الْأَوْصِيَاءِ؛ و فرزندان او بهترین اوصیاء هستند. در این عبارت، پس از معرفی امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌عنوان برترین وصی، از برتری فرزندان ایشان سخن گفته شده است. در تفسیر امامیه، این تعبیر ناظر به امامان معصوم علیهم‌السلام از نسل امیرالمؤمنین علیه‌السلام است.
به این ترتیب، این فراز افزون بر جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام، با موضوع استمرار امامت در خاندان آن حضرت ارتباط دارد.
مقصود از فرزندان امیرالمؤمنین علیه‌السلام
در عبارت: وَبَنُوهُ خَيْرُ الْأَوْصِيَاءِ، واژه «بَنُوهُ» به معنای فرزندان اوست. از آنجا که همه فرزندان امیرالمؤمنین علیه‌السلام در اندیشه امامیه دارای منصب امامت نیستند، مقصود از این تعبیر در تفسیر کلامی، فرزندانی از آن حضرت‌اند که دارای مقام وصایت و امامت معرفی شده‌اند. بر اساس اعتقاد امامیه دوازده‌امامی، این سلسله با امام حسن مجتبی علیه‌السلام و امام حسین علیه‌السلام ادامه می‌یابد و سپس در نسل امام حسین علیه‌السلام تا حضرت حجت بن الحسن عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف استمرار پیدا می‌کند.
بنابراین، تعبیر «بنوه خیر الأوصیاء» نباید به معنای برخورداری تمام فرزندان نسبی امیرالمؤمنین علیه‌السلام از منصب امامت دانسته شود.
استمرار وصایت در اهل‌بیت علیهم‌السلام
در اندیشه امامیه، امامت پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در امیرالمؤمنین علیه‌السلام و سپس در امامان معصوم علیهم‌السلام استمرار یافته است. یکی از مبانی این دیدگاه، مجموعه روایاتی است که جانشینی و مرجعیت اهل‌بیت علیهم‌السلام را بیان می‌کنند. در این چارچوب، عبارت «وَبَنُوهُ خَيْرُ الْأَوْصِيَاءِ» از شواهد جایگاه اوصیای پس از امیرالمؤمنین علیه‌السلام دانسته می‌شود.
این مضمون با فراز بعدی خطبه نیز ارتباط دارد که درباره نسل پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از طریق امیرالمؤمنین علیه‌السلام سخن می‌گوید.
وصایت و امامت در قرآن
واژه «وصی» به معنای اصطلاحی وصی پیامبر در آیات قرآن به‌صورت مستقیم درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیامده است. بااین‌حال، مباحثی مانند امامت، هدایت و اطاعت از صاحبان امر در قرآن مطرح شده‌اند و در کلام امامیه با مسئله جانشینی پیامبر ارتباط پیدا می‌کنند.
امامت در آیه ۱۲۴ بقره
خداوند درباره حضرت ابراهیم علیه‌السلام می‌فرماید: إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا؛ من تو را پیشوای مردم قرار می‌دهم. (بقره:۱۲۴). این آیه از اعطای مقام امامت به حضرت ابراهیم علیه‌السلام سخن می‌گوید. در کلام امامیه، آیه از مستندات بحث درباره الهی‌بودن مقام امامت به‌شمار می‌رود.
پیشوایان هدایتگر
قرآن می‌فرماید: وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا؛ و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کردند. (انبیاء:۷۳). این آیه جایگاه هدایتگری پیشوایان الهی را بیان می‌کند. در تفسیر امامیه، هدایت دینی از وظایف اصلی امام دانسته می‌شود و از این جهت، این آیه با مباحث مربوط به اوصیای پیامبر صلی الله علیه وآله ارتباط مفهومی دارد.
اطاعت از اولی‌الامر
خداوند می‌فرماید: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا اطاعت کنید و از پیامبر و صاحبان امر از میان خودتان فرمان برید. (نساء:۵۹). در تفسیر امامیه، «اولی‌الامر» بر امامان معصوم علیهم‌السلام تطبیق شده است. این برداشت در کنار دیگر آیات و روایات، یکی از مبانی کلامی بحث امامت و وصایت به‌شمار می‌رود.
امیرالمؤمنین علیه‌السلام و دیگر اوصیای پیامبران
در منابع حدیثی امامیه، برای پیامبران پیشین نیز اوصیاء و جانشینانی معرفی شده‌اند. در برخی گزارش‌ها، امیرالمؤمنین علیه‌السلام برترین وصی در میان آنان دانسته شده است. در منابعی مانند فرائد السمطین نیز روایاتی در فضائل وصایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است.[۴] همچنین در المناقب و کفایة الطالب گزارش‌هایی درباره جایگاه ممتاز آن حضرت آمده است.[۵][۶]
گزارش‌های روایی درباره برتری امیرالمؤمنین علیه‌السلام
در منابع شیعه و برخی منابع اهل‌سنت، گزارش‌هایی با مضامین نزدیک به برتری امیرالمؤمنین علیه‌السلام در وصایت نقل شده است.
نقل در فرائد السمطین
در فرائد السمطین گزارشی درباره برتری پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و وصی ایشان نقل شده است.[۷] این دسته روایات در آثار امامیه در کنار عبارت «خیر وصی» خطبه غدیر برای بیان جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
نقل در المناقب
در المناقب نیز گزارش‌هایی درباره منزلت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و جایگاه ایشان در وصایت آمده است.[۸]
نقل در ینابیع المودة
در ینابیع المودة نیز روایاتی درباره وصایت، فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام و جایگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام گزارش شده است.[۹][۱۰][۱۱]
رابطه پیامبر صلی الله علیه وآله و امیرالمؤمنین علیه السلام
در منابع امامیه، برای بیان پیوند معنوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و امیرالمؤمنین علیه‌السلام، به روایاتی درباره «نور واحد» استناد شده است. یکی از تعبیرهای نقل‌شده چنین است: أَنَا وَعَلِيٌّ مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ؛ من و علی از نوری یگانه هستیم. روایات هم‌مضمون این تعبیر در آثاری مانند معانی الأخبار و علل الشرایع گزارش شده‌اند.[۱۲][۱۳]
در برخی تفسیرهای کلامی امامیه، این روایات بر پیوند ویژه و منزلت معنوی پیامبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام حمل شده‌اند. بااین‌حال، این پیوند به معنای یکسان‌بودن تمام مقامات پیامبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام نیست. در اعتقاد امامیه، مقام نبوت و رسالت خاص پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است و امیرالمؤمنین علیه‌السلام پس از ایشان در جایگاه امامت و وصایت قرار دارد.
آیا امیرالمؤمنین علیه‌السلام در همه مقامات با پیامبر برابر است؟
از نظر کلام امامیه، امیرالمؤمنین علیه‌السلام دارای فضائل و مقامات برجسته‌ای است؛ اما این مسئله به معنای یکسان‌بودن تمام شئون ایشان با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نیست.
- مقام نبوت و رسالت از ویژگی‌های اختصاصی پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله است.
بنابراین، روایاتی مانند «أنا وعلی من نور واحد» در چارچوب تفسیر کلامی امامیه، بیانگر پیوند معنوی و منزلت خاص امیرالمؤمنین علیه‌السلام هستند و نباید آنها را به معنای اشتراک در مقام نبوت دانست.
جایگاه اوصیای پیامبر صلی الله علیه وآله در هدایت امت
در اندیشه امامیه، جانشینان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله وظیفه تبیین و حفظ تعالیم دینی را بر عهده دارند.
از مهم‌ترین ابعاد این مسئولیت می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- تبیین و تفسیر قرآن؛
- بیان معارف و احکام دینی؛
- هدایت و راهنمایی امت؛
- پاسخ‌گویی به پرسش‌های اعتقادی؛
- و حفظ تعالیم پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله.
در منابع حدیثی امامیه، جایگاه علمی و هدایتی اهل‌بیت علیهم‌السلام در روایات متعددی مورد توجه قرار گرفته است. در این چارچوب، عبارت «وَبَنُوهُ خَيْرُ الْأَوْصِيَاءِ» با موضوع استمرار مرجعیت دینی در امامان معصوم علیهم‌السلام ارتباط دارد.
روایت «بِنَا عُرِفَ اللَّهُ»
در برخی منابع حدیثی امامیه، روایاتی درباره نقش اهل‌بیت علیهم‌السلام در شناخت خداوند نقل شده است. از جمله تعبیر: بِنَا عُرِفَ اللَّهُ وَبِنَا عُبِدَ اللَّهُ؛ به‌وسیله ما خداوند شناخته شد و به‌وسیله ما عبادت شد.
در منابعی مانند بصائر الدرجات، روایات مرتبط با جایگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام در معرفت و هدایت گزارش شده‌اند.[۱۴] در تفسیر امامیه، این دسته روایات بر نقش اهل‌بیت علیهم‌السلام در هدایت صحیح دینی تأکید دارند.
تفاوت وصایت با نبوت
در اندیشه امامیه، نبوت و وصایت دو مقام متمایزند.
- نبوت به دریافت وحی تشریعی و ابلاغ رسالت الهی از سوی پیامبر مربوط است.
- وصایت در موضوع این مقاله به جانشینی پیامبر و مسئولیت حفظ و تبیین تعالیم ایشان اشاره دارد.
بر این اساس، امیرالمؤمنین علیه‌السلام در مقام وصایت و امامت، جانشین پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله دانسته می‌شود، نه پیامبری پس از ایشان. این تفکیک با اعتقاد به خاتمیت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله سازگار است.
آیا برتری اوصیاء به معنای برتری آنان بر همه پیامبران است؟
در کلام امامیه، درباره مقایسه مقامات امامان علیهم‌السلام و پیامبران پیشین، مباحث و دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است. برخی عالمان امامیه برای امامان علیهم‌السلام، پس از پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله، مقامی برتر از پیامبران پیشین قائل شده‌اند. این دیدگاه در مباحث افضلیت امامان مورد استدلال قرار گرفته است.
جایگاه این فراز در ساختار خطبه غدیر
فراز «خیر وصی» در بخشی از خطبه قرار دارد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از معرفی فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام به مسئله وصایت و استمرار آن اشاره می‌کند. نَبِيُّكُمْ خَيْرُ نَبِيٍّ وَوَصِيُّكُمْ خَيْرُ وَصِيٍّ وَبَنُوهُ خَيْرُ الْأَوْصِيَاءِ؛ پیامبر شما بهترین پیامبر، وصی شما بهترین وصی و فرزندان او بهترین اوصیاء هستند.[۱۵] بلافاصله پس از این عبارت، خطبه ادامه می‌یابد: مَعَاشِرَ النَّاسِ، ذُرِّيَّةُ كُلِّ نَبِيٍّ مِنْ صُلْبِهِ، وَذُرِّيَّتِي مِنْ صُلْبِ عَلِيٍّ؛ ای مردم! نسل هر پیامبری از صلب خود اوست و نسل من از صلب علی است.[۱۶]
بنابراین، ترتیب این بخش از خطبه چنین است:
- بیان ویژگی‌های اخلاقی و هدایتی امیرالمؤمنین علیه‌السلام؛
- معرفی آن حضرت به‌عنوان برترین وصی؛
- معرفی فرزندان ایشان به‌عنوان بهترین اوصیاء؛
- و بیان ارتباط نسل پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با امیرالمؤمنین علیه‌السلام.
این ترتیب در تفسیر امامیه با موضوع استمرار امامت در اهل‌بیت علیهم‌السلام ارتباط داده شده است.
نسبت سید اوصیاء با غدیر
غدیر در اندیشه امامیه از مهم‌ترین مستندات امامت و ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام است. در خطبه مفصل غدیر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله افزون بر اعلام ولایت آن حضرت، اوصاف و فضائل گوناگونی را بیان می‌کند. فراز «وَوَصِيُّكُمْ خَيْرُ وَصِيٍّ» در همین چارچوب قرار دارد. در تفسیر امامیه، این عبارت بر جایگاه برتر امیرالمؤمنین علیه‌السلام در وصایت دلالت دارد و عبارت «وَبَنُوهُ خَيْرُ الْأَوْصِيَاءِ» نیز با استمرار امامت در نسل ایشان ارتباط پیدا می‌کند.
این مضمون از نظر موضوعی با حدیث غدیر، حدیث منزلت و حدیث یوم‌الدار ارتباط دارد؛ هرچند هر یک از این روایات دارای متن، طرق نقل و دلالت ویژه خود هستند.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۷.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۷.
- ↑ بحارالانوار، ج۳۷، ص۲۱۲.
- ↑ فرائد السمطین، ج۱، ص۳۱۴.
- ↑ المناقب، ص۳۱۲–۳۱۳، ح۳۱۳.
- ↑ کفایة الطالب، ص۲۵۵.
- ↑ فرائد السمطین، ج۱، ص۳۱۴.
- ↑ المناقب، ص۳۱۲–۳۱۳، ح۳۱۳.
- ↑ ینابیع المودة، ج۱، ص۳۴۳.
- ↑ ینابیع المودة، ج۲، ص۳۱۶.
- ↑ ینابیع المودة، ج۳، ص۲۹۱.
- ↑ معانی الأخبار، ص۵۶.
- ↑ علل الشرایع، ج۱، ص۱۳۴.
- ↑ بصائر الدرجات، ص۶۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۷.
- ↑ بحارالانوار، ج۳۷، ص۲۱۲.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
- بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی‌الله‌علیهم؛ محمد بن حسن صفار قمی، تحقیق محمد بن عباسعلی کوچه‌باغی، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
- فرائد السمطین فی فضائل المرتضی والبتول والسبطین والأئمة من ذریتهم؛ ابراهیم بن محمد حموی جوینی، تحقیق محمدباقر محمودی، بیروت: مؤسسة المحمودی، ۱۳۹۸ق.
- کفایة الطالب فی مناقب علی بن أبی‌طالب؛ محمد بن یوسف گنجی شافعی، تحقیق محمدهادی امینی، تهران: دار إحیاء تراث أهل‌البیت، ۱۴۰۴ق.
- المناقب؛ موفق بن احمد خوارزمی، تحقیق مالک محمودی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۱ق.
- معانی الأخبار؛ محمد بن علی شیخ صدوق، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۱ش.
- علل الشرایع؛ محمد بن علی شیخ صدوق، قم: کتابفروشی داوری، بی‌تا.
- ینابیع المودة لذوی القربی؛ سلیمان بن ابراهیم قندوزی، قم: دار الأسوة للطباعة والنشر، ۱۴۲۲ق.