ذریه پیامبر از نسل امیرالمؤمنین در خطبه غدیر
ذریه پیامبر از نسل امیرالمؤمنین در خطبه غدیر به فرازی از خطبه غدیر اشاره دارد که در آن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، نسل خود را از صلب امیرالمؤمنین علیه‌السلام معرفی می‌کند. عبارت خطبه چنین است: «ذُرِّيَّةُ كُلِّ نَبِيٍّ مِنْ صُلْبِهِ، وَذُرِّيَّتِي مِنْ صُلْبِ عَلِيٍّ»؛ یعنی «نسل هر پیامبری از صلب اوست و نسل من از صلب علی است».[۱]
این فراز در اندیشه امامیه از گزارش‌های مرتبط با پیوند خانوادگی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و امیرالمؤمنین علیه‌السلام و استمرار نسل پیامبر از طریق حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها به‌شمار می‌رود.
در برخی منابع حدیثی و مناقب اهل‌سنت نیز روایاتی با مضمون قرارگرفتن ذریه پیامبر در صلب امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است.[۲][۳]
مقصود این گزارش‌ها از نظر نسب‌شناختی، انتساب فرزندان حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و امیرالمؤمنین علیه‌السلام به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است. در تفسیر امامیه، این پیوند افزون بر جنبه خانوادگی، با جایگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام و استمرار امامت در نسل آن حضرت نیز ارتباط داده شده است.
متن فراز خطبه غدیر
در این بخش از خطبه، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، ذُرِّيَّةُ كُلِّ نَبِيٍّ مِنْ صُلْبِهِ، وَذُرِّيَّتِي مِنْ صُلْبِ عَلِيٍّ.؛ ای مردم! نسل هر پیامبری از صلب خود اوست و نسل من از صلب علی است.[۴]
این عبارت در ادامه فرازی آمده است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، امیرالمؤمنین علیه‌السلام را «خیر وصی» و فرزندان آن حضرت را «خیر الأوصیاء» معرفی می‌کند.
قرارگرفتن این دو فراز در کنار یکدیگر از نظر ساختار خطبه اهمیت دارد؛ زیرا نخست جایگاه وصایت و سپس ارتباط نسل پیامبر صلی الله علیه وآله با خاندان امیرالمؤمنین علیه‌السلام مطرح شده است.
معنای ذریه و صلب
معنای ذریه
«ذریه» در زبان عربی به معنای فرزندان و نسل انسان است. این واژه در قرآن درباره فرزندان و نسل پیامبران و دیگر انسان‌ها به‌کار رفته است. ذریه می‌تواند نسل‌های بعدی یک شخص را نیز شامل شود و لزوماً به فرزندان بی‌واسطه محدود نیست. در موضوع این مدخل، مقصود از ذریه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، نسل منسوب به آن حضرت از طریق حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و امیرالمؤمنین علیه‌السلام است.
معنای صلب
«صلب» در کاربردهای نسبی زبان عربی با منشأ پدری و تبار انسان ارتباط دارد. در فراز خطبه غدیر، تعبیر «مِنْ صُلْبِ عَلِيٍّ» به انتساب نسل پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به امیرالمؤمنین علیه‌السلام اشاره می‌کند. از نظر نسب‌شناختی، این انتساب از طریق ازدواج امیرالمؤمنین علیه‌السلام با حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها تحقق یافته است.
بنابراین، عبارت خطبه نه به معنای حذف نقش حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها در استمرار نسل پیامبر صلی الله علیه وآله است و نه به معنای یکی‌بودن جسمانی پیامبر صلی الله علیه وآله و امیرالمؤمنین علیه السلام.
حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و استمرار نسل پیامبر صلی الله علیه وآله
حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها دختر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و همسر امیرالمؤمنین علیه‌السلام است. امام حسن و امام حسین علیهماالسلام از فرزندان این ازدواج‌اند و از طریق مادر، نوادگان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به‌شمار می‌روند. ازاین‌رو، انتساب نسل پیامبر صلی الله علیه وآله به امیرالمؤمنین علیه‌السلام از مسیر حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها تحقق یافته است.
در پژوهش‌های غدیری، این موضوع یکی از زمینه‌های اصلی توضیح عبارت «ذُرِّيَّتِي مِنْ صُلْبِ عَلِيٍّ» است.[۵]
نقش حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها در نسب سادات
در اصطلاح رایج نسب‌شناسی اسلامی، سادات به خاندان‌هایی گفته می‌شود که نسب آنان به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌رسد. بخش عمده خاندان‌های سادات شناخته‌شده، از طریق امام حسن یا امام حسین علیهماالسلام و در نتیجه از مسیر حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها به پیامبر منسوب می‌شوند. البته انتساب اشخاص و خاندان‌های مشخص به پیامبر، مسئله‌ای نسب‌شناختی است و نیازمند بررسی شجره‌نامه و مدارک معتبر همان خاندان است.
بنابراین، عبارت خطبه غدیر اصل ارتباط نسل پیامبر با امیرالمؤمنین علیه‌السلام را بیان می‌کند، اما به‌تنهایی نسب همه اشخاصی را که در دوره‌های بعد سید شناخته شده‌اند اثبات نمی‌کند.
امام حسن و امام حسین علیهماالسلام؛ فرزندان پیامبر صلی الله علیه وآله
در منابع اسلامی، امام حسن و امام حسین علیهماالسلام فرزندان حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و نوادگان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله معرفی شده‌اند. در بسیاری از گزارش‌های حدیثی، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله آن دو را با عنوان فرزندان خود یاد کرده است. این کاربرد، با مفهوم قرآنی ذریه و انتساب نوادگان از طریق دختر سازگار است. در بررسی این موضوع، آیات مباهله و آیات مربوط به ذریه پیامبران اهمیت ویژه‌ای دارند.
آیه مباهله و فرزندان پیامبر صلی الله علیه وآله
یکی از مهم‌ترین آیات مرتبط با این موضوع، آیه مباهله است.
خداوند می‌فرماید: 
فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ؛ بگو بیایید فرزندان خود و فرزندان شما، زنان خود و زنان شما، و جان‌های خود و جان‌های شما را فراخوانیم.
(آل عمران:۶۱)
در گزارش مشهور واقعه مباهله، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، امیرالمؤمنین علیه‌السلام، حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها، امام حسن و امام حسین علیهماالسلام را همراه خود برد. بر اساس این گزارش، امام حسن و امام حسین علیهماالسلام از مصادیق «أَبْنَاءَنَا» در آیه مباهله دانسته شده‌اند. این موضوع در تفسیر امامیه از مستندات قرآنی انتساب امام حسن و امام حسین علیهماالسلام به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به‌شمار می‌رود. ازاین‌رو، آیه مباهله یکی از شواهد مهم در تبیین معنای «ذریتی من صلب علی» است.
ذریه پیامبران در قرآن
قرآن در آیات مختلفی از ذریه پیامبران سخن گفته است.
در سوره انعام، پس از معرفی گروهی از پیامبران، آمده است: وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ؛ و زکریا و یحیی و عیسی و الیاس را نیز؛ که همگی از شایستگان بودند.(انعام:۸۵). این آیه در ادامه آیه ۸۴ قرار دارد که از اعطای ذریه به حضرت ابراهیم علیه‌السلام و هدایت پیامبران سخن می‌گوید.
ذکر حضرت عیسی علیه‌السلام در این مجموعه، با توجه به اینکه نسب ایشان از طریق حضرت مریم سلام‌الله‌علیها شناخته می‌شود، در مباحث تفسیری مربوط به انتساب فرزند از طریق مادر مورد توجه قرار گرفته است. در استدلال برخی عالمان امامیه نیز از این آیات برای اثبات امکان انتساب نسل از طریق دختر استفاده شده است. بنابراین، از نظر کاربرد قرآنی، انتساب ذریه تنها به مسیر پدری محدود نمی‌شود.
فرزندان امیرالمؤمنین علیه‌السلام در خطبه غدیر
در بخش دیگری از خطبه غدیر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به استمرار امامت در نسل امیرالمؤمنین علیه‌السلام اشاره می‌کند. در یکی از فرازها آمده است: فَمَنْ لَمْ يَأْتَمَّ بِهِ وَبِمَنْ يَقُومُ مَقَامَهُ مِنْ وُلْدِي مِنْ صُلْبِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ؛ پس هر کس به او و کسانی که پس از او از فرزندان من و نسل او در جایگاهش قرار می‌گیرند، تا روز قیامت اقتدا نکند...[۶]
این عبارت نیز در تفسیر امامیه از گزارش‌های مرتبط با استمرار امامت در نسل امیرالمؤمنین علیه‌السلام دانسته شده است. در این فراز، دو تعبیر «مِنْ وُلْدِي» و «مِنْ صُلْبِهِ» در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. این ترکیب نشان می‌دهد که در بیان خطبه، فرزندان منسوب به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از نسل امیرالمؤمنین علیه‌السلام معرفی می‌شوند.
روایت ذریه پیامبر صلی الله علیه وآله در منابع اهل‌سنت
مضمون قرارگرفتن نسل پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در صلب امیرالمؤمنین علیه‌السلام در شماری از منابع حدیثی و مناقب اهل‌سنت نیز گزارش شده است. یکی از صورت‌های نقل‌شده چنین است: إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ ذُرِّيَّةَ كُلِّ نَبِيٍّ مِنْ صُلْبِهِ، وَجَعَلَ ذُرِّيَّتِي مِنْ صُلْبِ عَلِيٍّ؛ خداوند نسل هر پیامبری را از صلب او قرار داد و نسل مرا از صلب علی قرار داد. این مضمون در آثاری مانند المعجم الکبیر، ذخائر العقبی و الریاض النضرة گزارش شده است.[۷][۸][۹] همچنین گزارش‌هایی با این مضمون یا مضمون نزدیک در دیگر منابع آمده است.
المعجم الکبیر
در المعجم الکبیر روایتی در ارتباط با قرارگرفتن ذریه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در نسل امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است.[۱۰]
ذخائر العقبی
در ذخائر العقبی نیز مضمون انتساب نسل پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به امیرالمؤمنین علیه‌السلام گزارش شده است.[۱۱]
الریاض النضرة
در الریاض النضرة نیز گزارشی درباره این فضیلت آمده است.[۱۲]
تاریخ مدینة دمشق
در تاریخ مدینة دمشق، در ضمن گزارش‌های مربوط به فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام، روایاتی مرتبط با پیوند خانوادگی آن حضرت و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است.[۱۳]
المناقب
در المناقب نیز روایتی درباره انتساب ذریه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمده است.[۱۴]
کفایة الطالب
در کفایة الطالب نیز از این مضمون در مباحث فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام یاد شده است.[۱۵]
فرائد السمطین
در فرائد السمطین نیز روایتی در ارتباط با جایگاه نسل امیرالمؤمنین علیه‌السلام و ذریه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است.[۱۶]
دیگر منابع
این مضمون در آثار دیگری نیز گزارش یا بازنقل شده است؛ از جمله:
- الصواعق المحرقة؛[۱۷]
- کنز العمال؛[۱۸]
- الجامع الصغیر؛[۱۹]
- فیض القدیر؛[۲۰]
- الاتحاف بحب الأشراف؛[۲۱]
- سمط النجوم العوالی؛[۲۲]
- و رشفة الصادی.[۲۳]
وجود این گزارش در منابع متعدد نشان‌دهنده حضور آن در سنت نقل فضائل اهل‌بیت علیهم‌السلام است، اما به معنای صحت مستقل تمام اسانید یا اتفاق نظر همه محدثان اهل‌سنت درباره آن نیست.
ارزیابی سندی روایت
در بررسی حدیثی باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت:
- اصل انتساب امام حسن و امام حسین علیهماالسلام به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، که بر رابطه خانوادگی آنان و گزارش‌های متعدد تاریخی و حدیثی استوار است؛
- اعتبار سندی روایت خاص «جعل ذریتی من صلب علی» و صورت‌های مختلف آن.
درباره طرق روایت دوم، برخی محدثان اهل‌سنت اشکالات سندی مطرح کرده‌اند. برای نمونه، یکی از صورت‌های روایت در العلل المتناهیة از نظر سند پذیرفته نشده است.[۲۴] همچنین در ارزیابی برخی طرق دیگر، درباره اعتبار راویان آنها مناقشه شده است.[۲۵] ازاین‌رو، مناسب نیست این روایت بدون توضیح اختلاف سندی، مورد اتفاق همه محدثان معرفی شود.
در مقابل، در منابع امامیه، این مضمون با مجموعه روایات مربوط به فضائل اهل‌بیت علیهم‌السلام و استمرار نسل پیامبر صلی الله علیه وآله از طریق حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها مورد توجه قرار گرفته است.
روایت «أنا وعلی من نور واحد»
برخی شارحان خطبه غدیر، برای توضیح پیوند ویژه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و امیرالمؤمنین علیه‌السلام، به روایاتی درباره وحدت نور آن دو استناد کرده‌اند. یکی از تعبیرهای مشهور چنین است: أَنَا وَعَلِيٌّ مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ؛ من و علی از نوری یگانه هستیم. گزارش‌هایی با این مضمون در منابع حدیثی امامیه نقل شده است.[۲۶][۲۷][۲۸]
در برخی شرح‌های خطبه غدیر، این روایات برای تبیین ارتباط معنوی پیامبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام به‌کار رفته‌اند.[۲۹]
روایت «أنا وعلی من شجرة واحدة»
در منابع فضائل، روایت دیگری با این مضمون نقل شده است: أَنَا وَعَلِيٌّ مِنْ شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ، وَالنَّاسُ مِنْ أَشْجَارٍ شَتَّى؛ من و علی از یک درخت هستیم و مردم از درختان گوناگون‌اند. این روایت یا صورت‌های هم‌مضمون آن در برخی منابع حدیثی نقل شده است.[۳۰][۳۱] در تفسیر امامیه، «درخت واحد» معمولاً به پیوند ویژه خانوادگی یا معنوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و امیرالمؤمنین علیه‌السلام مرتبط دانسته می‌شود.
تفسیر معنوی نسبت پیامبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام
در برخی شرح‌های خطبه غدیر، از وحدت نور و تعبیر «درخت واحد» برای بیان پیوند معنوی پیامبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام استفاده شده است. بر اساس این دیدگاه، انتساب نسل پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به امیرالمؤمنین علیه‌السلام، افزون بر رابطه خانوادگی، دارای معنایی مرتبط با جایگاه معنوی آن دو بزرگوار است.[۳۲] این برداشت را باید تفسیر کلامی یا معنوی دانست.
از نظر تاریخی و نسب‌شناختی، پیوند نسل پیامبر صلی الله علیه وآله با امیرالمؤمنین علیه‌السلام از طریق حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و فرزندان ایشان برقرار شده است.
بنابراین، دو سطح تبیین باید از یکدیگر جدا شوند:
- تبیین نسب‌شناختی بر پایه ارتباط خانوادگی؛
- تبیین معنوی بر پایه روایات مرتبط با پیوند ویژه پیامبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام.
پیوند ذریه پیامبر صلی الله علیه وآله با امامت
در اعتقاد امامیه دوازده‌امامی، امامت پس از امیرالمؤمنین علیه‌السلام در امام حسن و امام حسین علیهماالسلام و سپس در نسل امام حسین علیه‌السلام استمرار یافته است. ازاین‌رو، موضوع ذریه پیامبر صلی الله علیه وآله در خطبه غدیر با مسئله امامت نیز ارتباط پیدا می‌کند. بااین‌حال، باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت:
- ذریه پیامبر عنوانی نسبی و خانوادگی است.
- امام معصوم عنوانی اعتقادی و کلامی است که در اندیشه امامیه به اشخاص معینی اختصاص دارد.
بنابراین، همه کسانی که از نسل پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله هستند، از نظر امامیه دارای منصب امامت نیستند. در تفسیر فرازهای مربوط به استمرار امامت در نسل امیرالمؤمنین علیه‌السلام، مقصود امامان معصوم علیهم‌السلام است، نه تمام فرزندان و نوادگان آن حضرت.
ارتباط این فراز با اوصیای پیامبر صلی الله علیه وآله
در فراز پیشین خطبه آمده است: نَبِيُّكُمْ خَيْرُ نَبِيٍّ، وَوَصِيُّكُمْ خَيْرُ وَصِيٍّ، وَبَنُوهُ خَيْرُ الْأَوْصِيَاءِ؛ پیامبر شما بهترین پیامبر، وصی شما بهترین وصی و فرزندان او بهترین اوصیاء هستند.[۳۳]
سپس پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید: ذُرِّيَّةُ كُلِّ نَبِيٍّ مِنْ صُلْبِهِ، وَذُرِّيَّتِي مِنْ صُلْبِ عَلِيٍّ؛ نسل هر پیامبری از صلب اوست و نسل من از صلب علی است.[۳۴]
از نظر ساختار خطبه، این دو فراز مکمل یکدیگرند. فراز نخست درباره برتری وصی پیامبر و اوصیای پس از اوست و فراز دوم درباره انتساب ذریه پیامبر به امیرالمؤمنین علیه‌السلام سخن می‌گوید. در اندیشه امامیه، این پیوستگی از شواهد ارتباط وصایت، امامت و استمرار نسل پیامبر در اهل‌بیت علیهم‌السلام دانسته می‌شود.
آیا همه فرزندان امیرالمؤمنین علیه‌السلام ذریه پیامبر هستند؟
خیر.
امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرزندانی از حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و نیز فرزندانی از همسران دیگر داشته است. فرزندان آن حضرت از حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها، از طریق مادر به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله منتسب‌اند. اما صرف انتساب پدری به امیرالمؤمنین علیه‌السلام، برای اثبات انتساب نسبی به پیامبر صلی الله علیه وآله از طریق حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها کافی نیست. بنابراین، تعبیر «ذریتی من صلب علی» باید با توجه به زمینه خانوادگی، فرزندان مشترک امیرالمؤمنین و حضرت فاطمه زهرا علیهماالسلام و دیگر فرازهای خطبه فهمیده شود.
این توضیح از برداشت نادرستِ انتساب تمام فرزندان امیرالمؤمنین علیه‌السلام از همسران مختلف به نسل نسبی پیامبر صلی الله علیه وآله جلوگیری می‌کند.
ذریه پیامبر صلی الله علیه وآله و مفهوم اهل‌بیت علیهم السلام
مفهوم «اهل‌بیت» با مفهوم «ذریه» ارتباط دارد، اما این دو کاملاً یکسان نیستند.
- «ذریه» بیشتر به نسل و فرزندان اشاره می‌کند.
- «اهل‌بیت» در کاربردهای قرآنی و روایی، با توجه به بافت و تفسیر هر متن، ممکن است به اشخاص معینی اطلاق شود.
در حدیث کسا، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، امیرالمؤمنین، حضرت فاطمه زهرا، امام حسن و امام حسین علیهم‌السلام را در شمار اهل‌بیت معرفی کرده است. بنابراین، امیرالمؤمنین علیه‌السلام در این گزارش از اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه وآله است، اما انتساب ایشان به اهل‌بیت از نوع فرزندی نسبی نسبت به پیامبر صلی الله علیه وآله نیست.
اهمیت این فراز در پژوهش‌های غدیری
در پژوهش‌های مربوط به غدیر خم، فراز «ذریتی من صلب علی» از چند جهت اهمیت دارد.
- نخست، بر جایگاه خانوادگی و نسبت ویژه امیرالمؤمنین علیه‌السلام با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله تأکید می‌کند.
- دوم، با شأن حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها در استمرار نسل پیامبر صلی الله علیه وآله ارتباط دارد.
- سوم، در کنار فرازهای مربوط به اوصیای پیامبر، زمینه تفسیر استمرار امامت در خاندان امیرالمؤمنین علیه‌السلام را فراهم می‌کند.
- چهارم، در منابع مناقب شیعه و برخی منابع اهل‌سنت، روایات هم‌مضمونی درباره این جایگاه نقل شده است.
بااین‌حال، نباید از این فراز به‌تنهایی نتیجه گرفت که تمام فرزندان امیرالمؤمنین علیه‌السلام امام‌اند یا تمامی آنان از نظر نسبی فرزندان حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها هستند.
جستارهای وابسته
• خطبه غدیر • امیرالمؤمنین سید اوصیاء • حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها • امام حسن مجتبی علیه السلام • امام حسین علیه السلام
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۷.
- ↑ المعجم الکبیر، ج۳، ص۴۴، ح۲۶۳۰.
- ↑ ذخائر العقبی، ص۶۷.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۷.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۳، ص۴۳۸–۴۳۹.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، خطبه غدیر.
- ↑ المعجم الکبیر، ج۳، ص۴۴، ح۲۶۳۰.
- ↑ ذخائر العقبی، ص۶۷.
- ↑ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۲۶.
- ↑ المعجم الکبیر، ج۳، ص۴۴، ح۲۶۳۰.
- ↑ ذخائر العقبی، ص۶۷.
- ↑ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۲۶.
- ↑ تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۲۵۹.
- ↑ المناقب، ص۳۲۹، ح۳۳۹.
- ↑ کفایة الطالب، ص۳۷۹.
- ↑ فرائد السمطین، ج۱، ص۳۲۴.
- ↑ الصواعق المحرقة، ص۲۷۱.
- ↑ کنز العمال، ج۱۱، ص۶۰۰، ح۳۲۸۹۲.
- ↑ الجامع الصغیر، ج۱، ص۲۶۲، ح۱۷۱۷.
- ↑ فیض القدیر، ج۱، ص۲۲۳، ح۱۷۱۷.
- ↑ الاتحاف بحب الأشراف، ص۹۱.
- ↑ سمط النجوم العوالی، ج۳، ص۳۵.
- ↑ رشفة الصادی، ص۸۲.
- ↑ العلل المتناهیة، ج۱، ص۲۱۴.
- ↑ ذخیرة الحفاظ، ج۲، ص۱۲۲۷.
- ↑ معانی الأخبار، ص۵۶.
- ↑ علل الشرایع، ج۱، ص۱۳۴.
- ↑ الخصال، ج۱، ص۳۱.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۳، ص۴۳۸–۴۳۹.
- ↑ بحارالانوار، ج۳۸، ص۳۰۹.
- ↑ کنز العمال، ج۱۱، ص۶۰۸.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، ص۳۴۰.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۷.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۷.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، نجف: مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق.
- الاتحاف بحب الأشراف؛ علی بن محمد شبراوری، تحقیق سامی غریری، قم: دار الکتاب الإسلامی، ۱۴۲۳ق.
- بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- تاریخ مدینة دمشق؛ علی بن حسن ابن عساکر، تحقیق علی شیری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
- الجامع الصغیر فی أحادیث البشیر النذیر؛ عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۲۹ق.
- الخصال؛ محمد بن علی شیخ صدوق، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.
- ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی؛ محب‌الدین احمد بن عبدالله طبری، قاهره: مکتبة القدسی، ۱۳۵۶ق.
- ذخیرة الحفاظ؛ محمد بن طاهر ابن‌قیسرانی.
- رشفة الصادی من بحر فضائل بنی النبی الهادی؛ ابوبکر شهاب‌الدین علوی حضرمی، تحقیق سید علی عاشور، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۸ق.
- الریاض النضرة فی مناقب العشرة؛ محب‌الدین احمد بن عبدالله طبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۴ق.
- سمط النجوم العوالی فی أنباء الأوائل والتوالی؛ عبدالملک بن حسین عصامی، تحقیق علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.
- الصواعق المحرقة؛ احمد بن محمد ابن حجر هیتمی.
- علل الشرایع؛ محمد بن علی شیخ صدوق، قم: کتابفروشی داوری.
- العلل المتناهیة فی الأحادیث الواهیة؛ عبدالرحمن بن علی ابن‌جوزی.
- فرائد السمطین؛ ابراهیم بن محمد حموی جوینی، تحقیق محمدباقر محمودی، بیروت: مؤسسة المحمودی، ۱۳۹۸ق.
- فیض القدیر شرح الجامع الصغیر؛ محمد عبدالرؤوف مناوی، بیروت: دار المعرفة، ۱۳۹۱ق.
- کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال؛ علاءالدین علی بن حسام‌الدین متقی هندی.
- المعجم الکبیر؛ سلیمان بن احمد طبرانی.
- المناقب؛ موفق بن احمد خوارزمی.
- معانی الأخبار؛ محمد بن علی شیخ صدوق.