امیرالمؤمنین نخستین ایمان‌آورنده به پیامبر در خطبه غدیر
اولین مؤمن به پیشگامی امیرالمؤمنین علیه السلام در ایمان به خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله اشاره دارد. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در خطبه غدیر، آن حضرت را نخستین ایمان‌آورنده به خدا و رسولش معرفی می‌کند. این ویژگی در کنار هدایتگری به حق، مقابله با باطل و استقامت در راه خدا بیان شده است.
متن و ترجمه فراز
ثُمَّ إِنَّهُ أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ أوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ [لَمْ يَسْبِقْهُ إلَی الْايمانِ بي أحَدٌ «او (علی) اول كسی است كه به خدا و رسولش ايمان آورد و هيچكس در ايمانِ به من بر او سبقت نگرفت.»[۱]
شرح فراز
پیشگامی در ایمان، در این فراز یکی از فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام است. در شرح خطبه غدیر، این ویژگی در ارتباط با جایگاه آن حضرت و استمرار همراهی او با پیامبر بررسی شده است؛ همراهی‌ای که از آغاز دعوت اسلامی تا دوران دفاع از اسلام ادامه داشت.[۲]
در بررسی این موضوع، باید میان تقدم زمانی در پذیرش دعوت پیامبر صلی الله علیه وآله و مرتبهٔ ایمانی تفاوت گذاشت. نخستین‌بودن از نظر زمان، موضوعی تاریخی است؛ مرتبهٔ ایمانی نیز با معرفت، اخلاص و عمل ارتباط دارد. برای داوری دربارهٔ هر یک، باید به شواهد مربوط به همان موضوع مراجعه کرد.
شواهد در نهج‌البلاغه
حضور در نخستین خانهٔ مسلمان
امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبهٔ قاصعه می‌فرماید: وَلَمْ يَجْمَعْ بَيْتٌ وَاحِدٌ يَوْمَئِذٍ فِي الْإِسْلَامِ غَيْرَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَخَدِيجَةَ وَأَنَا ثَالِثُهُمَا «در آن روز، هیچ خانه‌ای در اسلام، جز رسول خدا صلی الله علیه وآله و خدیجه را در خود جای نداده بود و من سومین آنان بودم.»[۳]
این عبارت، حضور امیرالمؤمنین علیه السلام و حضرت خدیجه سلام الله علیها را در نخستین جمع مسلمانان نشان می‌دهد. ازاین‌رو، در بحث پیشگامی آن حضرت باید جایگاه حضرت خدیجه و تفاوت تعبیرهای مربوط به نخستین ایمان‌آورندگان نیز در نظر گرفته شود.
همراهی با پیامبر
امیرالمؤمنین علیه السلام در همین خطبه، از پیروی خود از اخلاق پیامبر و همراهی با ایشان در حراء سخن می‌گوید. او همچنین نقل می‌کند که پیامبر دربارهٔ جایگاهش فرمود:
إِنَّكَ تَسْمَعُ مَا أَسْمَعُ وَتَرَى مَا أَرَى، إِلَّا أَنَّكَ لَسْتَ بِنَبِيٍّ، وَلَكِنَّكَ لَوَزِيرٌ وَإِنَّكَ لَعَلَى خَيْرٍ «تو آنچه را من می‌شنوم، می‌شنوی و آنچه را من می‌بینم، می‌بینی؛ جز آنکه پیامبر نیستی، ولی وزیر هستی و بر راه خیر قرار داری.»[۴]
پیشگامی در ایمان در منابع روایی
علامه امینی در الغدیر، گزارش‌های مربوط به پیشگامی امیرالمؤمنین علیه السلام در ایمان و اسلام را گرد آورده و به بررسی ترتیب اسلام آوردن اشخاص پرداخته است.[۵]
در احقاق الحق نیز مجموعه‌ای از گزارش‌ها با تعبیرهایی دربارهٔ نخستین‌بودن آن حضرت در اسلام و ایمان نقل شده است.[۶][۷][۸]
یاری پیامبر در یوم‌الدار
در گزارش واقعهٔ یوم‌الدار، امیرالمؤمنین علیه السلام در پاسخ به دعوت پیامبر برای یاری رسالت، آمادگی خود را اعلام می‌کند. این گزارش، شاهدی بر حمایت آن حضرت از دعوت پیامبر در مراحل آغازین آن است.[۹][۱۰][۱۱]
پیشگامی در ایمان در زیارت غدیر
در زیارت امیرالمؤمنین علیه السلام در روز غدیر آمده است: أَشْهَدُ أَنَّكَ أَخُو الرَّسُولِ وَوَصِيُّهُ، وَوَارِثُ عِلْمِهِ، وَأَمِينُهُ عَلَى شَرْعِهِ، وَخَلِيفَتُهُ فِي أُمَّتِهِ، وَأَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ، وَصَدَّقَ بِمَا أَنْزَلَ عَلَى نَبِيِّهِ «گواهی می‌دهم که تو برادر رسول خدا و وصی او، وارث دانش او، امین او بر شریعتش و جانشین او در امتش هستی؛ و نخستین کسی هستی که به خدا ایمان آورد و آنچه را بر پیامبرش نازل کرد، تصدیق نمود.»[۱۲]
در این زیارت، پیشگامی در ایمان در کنار وصایت، وراثت علم و پاسداری از شریعت بیان شده است.
استناد امیرالمؤمنین به پیشگامی خود
در گزارشی از اصبغ بن نباته، امیرالمؤمنین علیه السلام هنگام گفت‌وگو با خوارج، پیشگامی خود در ایمان را یادآوری می‌کند: مَا تَنْقِمُونَ مِنِّي؟ أَلَا إِنِّي أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ؟!«چه ایرادی بر من می‌گیرید؟ آیا من نخستین کسی نیستم که به خدا و پیامبرش ایمان آورده است؟»[۱۳][۱۴][۱۵]
ارتباط موضوعی با آیات قرآن
دعوت به سبقت در نیکی‌ها
قرآن کریم می‌فرماید: 
فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ
«پس در نیکی‌ها از یکدیگر پیشی بگیرید.»[۱۶][۱۷] همچنین در سورهٔ حدید، به پیشی گرفتن برای رسیدن به آمرزش الهی و بهشت دعوت شده است.[۱۸]
جایگاه پیشگامان
خداوند در سورهٔ واقعه می‌فرماید: وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولَٰئِكَ الْمُقَرَّبُونَ «و پیشگامان، پیشگامان‌اند؛ آنان همان مقربان‌اند.»[۱۹]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج2، ص 396
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در غدیرخم، ص ۱۶۵–۱۶۷.
- ↑ نهج‌البلاغه، گردآوری شریف رضی، خطبهٔ ۱۹۲، خطبهٔ قاصعه.
- ↑ نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲، خطبهٔ قاصعه؛ ترجمهٔ حسین انصاریان، ص ۵۶۱–۵۶۲.
- ↑ الغدیر، عبدالحسین امینی، ج ۳، ص ۲۳۲ و ۲۴۰–۲۴۱.
- ↑ احقاق الحق، ج ۴، ص ۱۵۷، ۱۶۰، ۱۶۳، ۲۱۸، ۳۶۱، ۴۰۷ و ۴۲۳.
- ↑ احقاق الحق، ج ۱۵، ص ۳۵۰.
- ↑ احقاق الحق، ج ۲۰، ص ۲۸۷، ۴۷۳، ۴۷۷، ۵۰۷ و ۵۰۹.
- ↑ تاریخ طبری، ج ۲، ص ۶۲.
- ↑ الکامل فی التاریخ، ج ۲، ص ۴۰.
- ↑ الغدیر، عبدالحسین امینی، ج ۲، ص ۲۷۸.
- ↑ المزار الکبیر، ابن‌مشهدی، ص ۲۶۵.
- ↑ التوحید، شیخ صدوق، ص ۲۲۵، حدیث ۶.
- ↑ بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، ج ۳۳، ص ۳۸۱، حدیث ۶۱۰.
- ↑ دانشنامه امیرالمؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ج ۲، ص ۳۷۷.
- ↑ سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۴۸.
- ↑ سورهٔ مائده، آیهٔ ۴۸.
- ↑ سورهٔ حدید، آیهٔ ۲۱.
- ↑ سورهٔ واقعه، آیات ۱۰–۱۱.
منابع
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
- الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب؛ عبدالحسین امینی، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ چهارم، ۱۳۹۷ق.
- المزار الکبیر؛ محمد بن جعفر ابن‌مشهدی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم: نشر القیوم، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- التوحید؛ محمد بن علی بن بابویه، مشهور به شیخ صدوق، تصحیح و تعلیق هاشم حسینی طهرانی، قم: مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.