انتقال دانش حلال و حرام به امیرالمؤمنین در خطبه غدیر

انتقال دانش حلال و حرام به امیرالمؤمنین در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	انتقال دانش حلال و حرام و دیگر علوم نبوی به امیرالمؤمنین علیه السلام
مفاهیم	حلال و حرام؛ علم پیامبر؛ علم امیرالمؤمنین؛ انتقال علوم نبوی؛ امام مبین؛ مرجعیت علمی امام
منابع و پیوندها
آیات	نحل: ۸۹؛ یس: ۱۲؛ نساء: ۱۱۳
روایات	پیامبر صلی الله علیه و آله: «وَما مِنْ عِلْمٍ إِلّا وَقَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِیّاً، وَهُوَ الْإِمامُ الْمُبِینُ»

انتقال دانش حلال و حرام به امیرالمؤمنین در خطبه غدیر ناظر به فرازهایی از خطبه غدیر است که در آنها پیامبر صلی الله علیه و آله، خداوند را آموزگار خود معرفی کرده و از انتقال علوم الهی به امیرالمؤمنین علی علیه السلام سخن گفته است. بر پایه این فرازها، خداوند سرچشمه تشریع و تعیین حلال و حرام است؛ پیامبر احکام الهی را از طریق وحی دریافت کرده و دانش لازم برای تبیین و پاسداری از دین را به امیرالمؤمنین علیه السلام آموخته است. از نگاه شیعه، این انتقال علمی یکی از پایه‌های مرجعیت دینی و امامت آن حضرت پس از پیامبر به‌شمار می‌آید.

فراز خطبه غدیر

پیامبر صلی الله علیه و آله درباره منشأ علم خود به احکام الهی فرمود: عَرَّفَنِیَ الْحَلَالَ وَالْحَرَامَ.؛ خداوند حلال و حرام را به من شناساند.

آن حضرت در فرازی دیگر، انتقال علوم خود به امیرالمؤمنین علیه السلام را چنین بیان کرد:

مَعَاشِرَ النَّاسِ، فَضِّلُوهُ، فَمَا مِنْ عِلْمٍ إِلَّا وَقَدْ أَحْصَاهُ اللَّهُ فِیَّ، وَکُلُّ عِلْمٍ عُلِّمْتُ فَقَدْ أَحْصَیْتُهُ فِی إِمَامِ الْمُتَّقِینَ، وَمَا مِنْ عِلْمٍ إِلَّا وَقَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِیّاً، وَهُوَ الْإِمَامُ الْمُبِینُ.؛ ای مردم، علی را برتر بدانید؛ زیرا هیچ علمی نیست مگر آنکه خداوند آن را در من گرد آورده است و هر علمی که آموخته‌ام، آن را در امام پرهیزگاران گرد آورده‌ام؛ و علمی نیست مگر آنکه آن را به علی آموخته‌ام و او امام مبین است.

این دو فراز سه مرحله از انتقال دانش دینی را نشان می‌دهد:

1. خداوند، سرچشمه تشریع و علم به احکام است؛
2. پیامبر صلی الله علیه و آله حلال و حرام را با تعلیم الهی شناخته است؛
3. پیامبر، دانش خود را به امیرالمؤمنین علیه السلام منتقل کرده است.

خداوند؛ سرچشمه حلال و حرام

در آموزه‌های اسلامی، تعیین حلال و حرام در اصل از شئون خداوند است. پیامبر و امامان از پیش خود چیزی را حلال یا حرام نمی‌کنند، بلکه احکام الهی را دریافت، ابلاغ و تبیین می‌کنند. قرآن درباره سخن پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

وَما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوىٰ ۝ إِنْ هُوَ إِلّا وَحْیٌ یُوحىٰ؛ او از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید؛ آنچه می‌گوید چیزی جز وحی نازل‌شده نیست.(نجم:۳–۴)

بر این اساس، عبارت «عَرَّفَنِیَ الْحَلَالَ وَالْحَرَامَ» تأکید می‌کند که علم پیامبر به احکام، علمی دریافت‌شده از خداوند است.

تعلیم الهی پیامبر

قرآن کریم، نزول کتاب و حکمت و تعلیم پیامبر را به خداوند نسبت داده است: وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْکَ الْکِتابَ وَالْحِکْمَةَ وَعَلَّمَکَ ما لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ وَکانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکَ عَظِیماً؛ خداوند کتاب و حکمت را بر تو نازل کرد و آنچه را نمی‌دانستی به تو آموخت و فضل خدا بر تو بزرگ بود.(نساء:۱۱۳)

همچنین قرآن درباره کتاب نازل‌شده بر پیامبر می‌فرماید: وَنَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرىٰ لِلْمُسْلِمِینَ؛ این کتاب را بر تو نازل کردیم که بیانگر هر چیزی و هدایت و رحمت و بشارتی برای مسلمانان است.(نحل:۸۹)

مقصود از بیانگری قرآن، دربرداشتن اصول و معارف مورد نیاز برای هدایت دینی انسان است. تبیین این معارف و احکام بر عهده پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گرفته است.

انتقال دانش پیامبر به امیرالمؤمنین

عبارت «وَمَا مِنْ عِلْمٍ إِلَّا وَقَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِیّاً» بر انتقال دانش پیامبر به امیرالمؤمنین علیه السلام دلالت دارد. این انتقال علمی، با مسئولیت امامت و هدایت مردم پس از پیامبر صلی الله علیه وآله ارتباط دارد. در این فراز، پیامبر صلی الله علیه و آله سه عنوان علمی و هدایتی را برای امیرالمؤمنین علیه السلام به‌کار برده است:

• امام المتقین؛ پیشوای پرهیزگاران؛
• عالم به علوم نبوی؛ دریافت‌کننده دانش پیامبر؛
• امام مبین؛ امام آشکار و تبیین‌کننده معارف الهی.

بنابراین، خطبه غدیر تنها به فضیلت علمی امیرالمؤمنین علیه السلام اشاره نمی‌کند؛ بلکه علم آن حضرت را پشتوانه مقام امامت و مرجعیت دینی او معرفی می‌کند.

علم پیامبر و امیرالمؤمنین علیه السلام، برخلاف علم خداوند، ذاتی و مستقل نیست؛ بلکه علمی اعطایی است که به تعلیم و اذن الهی به آنان رسیده است.

مفهوم انتقال علم

در برخی نقل‌ها برای انتقال دانش پیامبر به امیرالمؤمنین علیه السلام از واژه «اَفضَیتُ» استفاده شده است. در منابع لغوی، «افضاء سرّ» به معنای آگاه‌کردن دیگری از راز و سپردن سخنی پوشیده به او آمده است.

بر این اساس، انتقال علوم نبوی به امیرالمؤمنین علیه السلام به سپردن امانتی الهی شباهت دارد. این تعبیر به معنای وجود شریعتی پنهان یا احکامی برخلاف قرآن نیست؛ بلکه مقصود، آموختن کامل معارف دینی، احکام الهی و شیوه صحیح تبیین و اجرای آنهاست.

امام مبین

پیامبر صلی الله علیه و آله در پایان فراز، امیرالمؤمنین علیه السلام را «امام مبین» معرفی می‌کند. این عنوان با آیه زیر ارتباط داده شده است: إِنّا نَحْنُ نُحْیِ الْمَوْتىٰ وَنَکْتُبُ ما قَدَّمُوا وَآثارَهُمْ وَکُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ؛ ما مردگان را زنده می‌کنیم و آنچه را پیش فرستاده‌اند و آثارشان را می‌نویسیم و هر چیزی را در امامی آشکار برشمرده‌ایم.(یس:۱۲)

در برخی تفاسیر، «امام مبین» در این آیه به لوح محفوظ یا کتابی فراگیر تفسیر شده است. در روایات شیعی، این عنوان بر امیرالمؤمنین علیه السلام نیز تطبیق شده است؛ زیرا آن حضرت حامل علوم پیامبر و تبیین‌کننده معارف الهی معرفی شده است.

ضرورت آگاهی امام از حلال و حرام

هدایت دینی مردم نیازمند مرجعی آگاه به معارف و احکام الهی است. در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است: إِنَّ الْأَرْضَ لَا تُتْرَکُ إِلَّا بِعَالِمٍ یَحْتَاجُ النَّاسُ إِلَیْهِ وَلَا یَحْتَاجُ إِلَى النَّاسِ وَیَعْلَمُ الْحَلَالَ وَالْحَرَامَ.؛ زمین بدون عالمی رها نمی‌شود که مردم به او نیازمندند و او به مردم نیازمند نیست و حلال و حرام را می‌داند.

بر اساس این روایت، شناخت حلال و حرام از ویژگی‌های علمی حجت الهی است؛ زیرا امام باید بتواند دین را بدون وابستگی علمی به دیگران برای مردم تبیین کند. این بی‌نیازی به معنای استقلال امام از خداوند نیست؛ بلکه به این معناست که امام، دانش لازم برای هدایت مردم را از پیامبر و به اذن خداوند دریافت کرده است.

استمرار میراث علمی پیامبران

انتقال دانش و میراث نبوت به جانشینان برگزیده، در تاریخ پیامبران نیز سابقه داشته است. قرآن درباره حضرت سلیمان علیه السلام می‌فرماید: وَوَرِثَ سُلَیْمانُ داوُدَ؛ سلیمان وارث داوود شد.(نمل:۱۶)

با توجه به ادامه آیه و سخن از علم به زبان پرندگان، این وراثت را نمی‌توان تنها به اموال محدود کرد؛ بلکه دانش و مقام هدایت را نیز دربرمی‌گیرد. روایات شیعی نیز انتقال میراث علمی پیامبران به اوصیای آنان را سنتی مستمر معرفی کرده‌اند.

بر این اساس، انتقال دانش پیامبر صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام ادامه سنت الهی در سپردن میراث علمی پیامبران به جانشینان شایسته آنان دانسته می‌شود.

تفاوت تشریع، ابلاغ و تبیین

برای فهم دقیق موضوع باید میان سه مفهوم تفکیک کرد:

مفهوم	توضیح
تشریع	تعیین حلال و حرام که در اصل از شئون خداوند است.
ابلاغ	رساندن شریعت و احکام الهی به مردم توسط پیامبر صلی الله علیه و آله.
تبیین و پاسداری	توضیح، حفظ و اجرای صحیح احکام توسط پیامبر و امامان منصوب الهی.

بنابراین، پیامبر و امامان در برابر خداوند تشریع مستقل ندارند. نقش آنان دریافت، ابلاغ، تبیین و پاسداری از دین و احکام الهی است.

جستارهای وابسته

 •  علم امیرالمؤمنین علیه السلام  •  صاحب اختیاران عالم  •  مقام امامت  •  مقام وصایت  •  امیرالمؤمنین علی علیه السلام  •  خطبه غدیر  

منابع

• الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
• بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیه و آله؛ محمد بن حسن صفار، قم: مکتبة آیت‌الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
• شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
• کمال‌الدین و تمام النعمة؛ محمد بن علی بن بابویه، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: اسلامیه، ۱۳۹۵ق.
• معانی الأخبار؛ محمد بن علی بن بابویه، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق.
• المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر؛ احمد بن محمد فیومی، قم: مؤسسه دارالهجرة، ۱۴۱۴ق.
• الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.