عبیدالله بن عبدالله حسکانی

عبیدالله بن عبدالله حسکانی

اطلاعات فردی
نام کامل	ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله بن احمد حسکانی نیشابوری
سرشناسی	محدث، مفسر و دانشمند سده پنجم هجری
تولد	نیشابور
وفات	حدود ۴۷۰ هجری قمری، نیشابور
محل دفن	نیشابور
خویشان سرشناس	از نوادگان عبدالله بن عامر بن کریز (فاتح خراسان)
اطلاعات علمی
استادان	قاضی ابوالعلاء، ابوبکر بن حارث اصفهانی، احمد بن علی بن منجویه
شاگردان	ابوالحسن دارقطنی، عبدالغافر فارسی
تحصیلات	تحصیل در نیشابور نزد علمای عصر
مذهب	حنفی (با گرایش‌های شیعی بر اساس برخی قرائن)
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	حدیث، تفسیر قرآن، تاریخ
علت شهرت	تألیف کتاب «شواهد التنزیل لقواعد التفضیل» در فضایل اهل بیت علیهم السلام

ابوالقاسم حاکم حسکانی (درگذشته حدود ۴۷۰ قمری)، محدث و مفسر اهل نیشابور در سده پنجم هجری است. شهرت اصلی او به دلیل تألیف کتاب «شواهد التنزیل لقواعد التفضیل» در تفسیر آیات مربوط به فضایل امام علی علیه السلام و اهل بیت است. با اینکه بیشتر منابع او را حنفی می‌دانند، محتوای آثارش سبب شده برخی محققان، گرایش شیعی برای او قائل شوند.

زندگینامه

ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله بن احمد نیشابوری، مشهور به حاکم حسکانی، محدث و دانشمند سده پنجم هجری قمری است. نسب او به عبدالله بن عامر بن کریز، فاتح خراسان، می‌رسد و کنیه‌اش «ابوالقاسم» و لقبش «حاکم» است. انتساب وی به «حسکان»، لقب گروهی از محدثان نیشابور، سبب شهرتش به حسکانی شده است. تاریخ دقیق تولد او مشخص نیست، اما بیشتر فعالیت علمی وی در نیشابور، یکی از مراکز مهم علمی آن عصر، روی داده است. منابع او را از خاندانی اهل علم و حدیث و فردی ستوده شده توصیف کرده‌اند.او در نیشابور به دنیا آمد و از همان کودکی تحت نظر پدر و پدربزرگ خود به تحصیل علم پرداخت تا به یکی از چهره‌های برجسته علم و دانش در جهان اسلام تبدیل شود. خانواده حاکم حسکانی از خاندان‌های علمی و معتبر بودند. جد بزرگ او، امیر عبدالله بن عامر، در زمان خلافت عثمان خراسان را فتح کرده و مردم آنجا را مسلمان کرده بود. پدربزرگش، احمد بن محمد، از روات حدیث بود و پدرش، عبدالله بن احمد، واعظی مشهور بود که در نیشابور مجالس وعظ برگزار می‌کرد. عموی او نیز مردی صالح و عابد بود که از علما روایت شنیده بود. حاکم حسکانی دارای سه فرزند بود که همگی از راویان حدیث به‌شمار می‌رفتند: محمد بن عبیدالله، صاعد بن عبیدالله و وهب بن عبیدالله. او خود از علما و محدثان مشهور زمان خود بود و بسیاری از روات حدیث برای کسب علم به محضر او می‌آمدند. برخی او را از علما اهل تسنن و پیرو مذهب حنفی می‌دانند، در حالی که برخی دیگر وی را شیعه می‌دانند که به دلیل تقیه خود را سنی معرفی کرده است. حاکم حسکانی به شهر مرو سفر کرد تا از علما بهره‌مند شود و جلسات درس برگزار کند. او از مشایخ زیادی اجازه روایت داشت و شاگردان متعددی تربیت کرد.

اساتید

حسکانی از محضر استادان و محدثان بزرگی بهره برد که از جمله آنان می‌توان به این افراد اشاره کرد:

• قاضی امام ابوالعلاء.
• ابوبکر بن حارث اصفهانی.
• احمد بن علی بن منجویه. وی همچنین از پدر خود و نیز از حاکم نیشابوری روایت کرده است.

شاگردان

در میان کسانی که از حسکانی روایت کرده‌اند، نام محدثان شناخته‌شده‌ای مانند ابوالحسن دارقطنی و عبدالغافر بن اسماعیل فارسی دیده می‌شود.

مذهب

اکثر منابع رجالی و تاریخی اهل سنت، حسکانی را حنفی مذهب معرفی کرده‌اند. با این وجود، برخی از محققان شیعه مانند آقابزرگ تهرانی و سید محسن امین با استناد به محتوای آثارش، وجود قرائنی بر تمایل شیعی او را مطرح کرده‌اند.

وفات

تاریخ درگذشت حاکم حسکانی با اختلاف گزارش شده است. برخی منابع مانند ذهبی سال ۴۷۰ هجری قمری را ذکر کرده‌اند. در مقابل، برخی دیگر از محققان با توجه به تاریخ تألیف آثارش، وفات او را پس از سال ۴۹۰ قمری دانسته‌اند.

تألیفات

از حسکانی آثار محدودی بر جای مانده که عمدتاً حول فضایل اهل بیت علیهم السلام است:

• «شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الآیات النازلة فی أهل البیت صلوات الله و سلامه علیهم»
• «خصائص علی بن أبی‌طالب علیه‌السلام فی القرآن یا خصائص امیرالمؤمنین من القرآن المبین»
• «فضائل شهر رجب»
• «تصحیح خبر ردّ الشَّمس و ترغیم النواصب الشُّمُس»
• «دعاء الهداة الی اداء حق الموالاة، که به گفتهٔ مؤلف، در ۱۰ جلد و مشتمل بر اسانید حدیث غدیر بوده است»
• «طیب الفطرة فی حب العترة، که حسکانی در کتاب شواهد التنزیل از آن نام برده‌است»

تألیف کتاب در غدیر

سید بن طاووس در دو کتاب خود اشاره نموده که حَسکانی کتابی به نام «دعاء الهداة إلی أداء حقّ الموالاة» در دوازده جزوه نگاشته، و در آن حدیث غدیر را اثبات کرده و طرقش را گرد آورده است.

کتاب‌شناسی این کتاب از این قرار است:

دعاء الهداة الی اداء حق الموالاة، ۱۰ ج، عبیدالله بن عبدالله حسکانی (حاکم، حنفی، م قرن ۵). عربی، خطی. مؤلف در کتابش «شواهد التنزیل» بعد از آنکه برای نزول آیه «یا ایها الرسول…» در شأن امیرالمؤمنین علیه السلام در روز غدیر طرقی بیان نموده، بعد از شماره ۲۴۶ گفته طرق این حدیث را در کتاب «دعاء الهداة الی اداء حق الموالاة» در ده جلد مفصلاً آورده‌ام.

این کتاب جزو کتاب‌های کتابخانه سید بن طاووس بوده و او نیز در الإقبال و الطرائف از آن نقل نموده است. مؤلف کتاب از افراد مشکوک العقیده بوده و درباره مذهب او اختلاف است. چنانچه علامه حاج آقا بزرگ گفته، اکثر علمای شیعه اعتراف به تشیع او دارند، چرا که او بسیار تقیه می‌نموده است. ولی سید بن طاووس او را از برجستگان علمای عامه می‌داند. ذهبی در «سیر اعلام النبلاء»، و «الجواهر المضیّة فی طبقات الحنفیّة»، او را از پیروان مذهب حنفی دانسته‌اند.

روایت حدیث غدیر

یکی از علما و بزرگان اهل سنت که حدیث غدیر را نقل کرده عبیدالله بن عبدالله حَسکانی است. پیشتر در بخش کسانی که درباره حدیث غدیر کتاب نوشته‌اند گذشت که عبیدالله بن حَسکانی در مورد طرق حدیث غدیر کتابی با نام «دعاء الهداة إلی أداء حقّ الموالاة» تألیف کرده است.

نزول آیه تبلیغ در غدیر

یکی از وجوه دلالت حدیث غدیر بر امامت امیرالمؤمنین علیه السلام نزول آیه تبلیغ (یَا أیُّهَا الرَّسُول بَلِّغْ…) در غدیر است، که از جمله مشهورترین آیات غدیر می‌باشد. اختصاص آن به غدیر هم نزد شیعه و غیر شیعه از مسلمات است، و بین مفسرین و محدثین اهل سنت مشهور است، اگر چه بعضی از آنان در صدد انحراف شأن نزول آیه بوده‌اند.

در کنار شیعه، عده ای از بزرگان اهل سنت نیز نزول این آیه در غدیر را نقل کرده‌اند. از جمله عبیدالله بن عبدالله حَسکانی، ابوالقاسم، حاکم است: حاکم حسکانی در کتاب «مجمع البیان» نزول آیه تبلیغ در غدیر خم را از عبدالله بن عباس و جابر بن عبدالله روایت کرده است. همچنین این روایت را سید ابوالحمد از کتاب «شواهد التنزیل فی قواعد التفضیل» حاکم حسکانی نقل کرده است.