خبر جبرئیل درباره دشمنان امیرالمؤمنین در خطبه غدیر
خبر جبرئیل از طرف خداوند در مورد دشمنان امیرالمؤمنین علیه السلام عنوانی برای فرازی از خطبه غدیر است که در آن، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله خبری از جبرئیل، از جانب خداوند، دربارهٔ دشمنی با امیرالمؤمنین علیه السلام و نپذیرفتن ولایت آن حضرت نقل می‌کند. در ادامه، مخاطبان به توجه به توشهٔ قیامت و پرهیز از مخالفتی فراخوانده می‌شوند که موجب لغزش پس از پایداری است.[۱]
این فراز پس از بیان افضلیت امیرالمؤمنین علیه السلام و هشدار دربارهٔ رد سخن پیامبر آمده است. عبارت‌های آن با آیهٔ ۱۸ سورهٔ حشر و آیهٔ ۹۴ سورهٔ نحل اشتراک لفظی دارند.
متن فراز و ترجمه
أَلَا إِنَّ جِبْرَئِيلَ خَبَّرَنِي عَنِ اللَّهِ تَعَالَى بِذَلِكَ وَيَقُولُ: مَنْ عَادَى عَلِيّاً وَلَمْ يَتَوَلَّهُ فَعَلَيْهِ لَعْنَتِي وَغَضَبِي. «آگاه باشید! جبرئیل از جانب خداوند متعال مرا از این امر خبر داده است و می‌گوید: هر کس با علی دشمنی کند و ولایت او را نپذیرد، لعنت و غضب من بر اوست».
فَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ، وَاتَّقُوا اللَّهَ أَنْ تُخَالِفُوهُ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا، إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ. «پس هر کس بنگرد که برای فردا چه پیش فرستاده است؛ و از خدا پروا کنید که با او مخالفت نکنید و در نتیجه، قدمی پس از پایداری بلغزد. خداوند به آنچه انجام می‌دهید آگاه است».[۲]
جایگاه فراز در خطبه
پیامبر صلی الله علیه وآله در بخش پیشین، امیرالمؤمنین علیه السلام را برترین مردم پس از خود معرفی کرده و دربارهٔ رد این سخن هشدار داده است. سپس با نقل خبر جبرئیل، لعن و غضب را به دشمنی با آن حضرت و نپذیرفتن ولایت پیوند می‌دهد.[۳]
شرح دو بخش پیشین در مقاله‌های افضلیت امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از پیامبر و عواقب رد کردن سخن پیامبر آمده است.
در این سیاق، لعن و غضب به‌عنوان خبر الهی نقل می‌شوند. توضیح معنای آن‌ها، از جمله تفاوت غضب الهی با خشم انسانی، در مقالهٔ عواقب رد کردن سخن پیامبر بررسی شده است.
ارتباط لفظی با قرآن
آیهٔ ۱۸ سورهٔ حشر
قرآن کریم می‌فرماید:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خدا پروا کنید و هر کس بنگرد که برای فردا چه پیش فرستاده است؛ و از خدا پروا کنید؛ زیرا خداوند به آنچه انجام می‌دهید آگاه است».[۴]
عبارت‌های «وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ» و «إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ» در این آیه و فراز خطبه اشتراک دارند. در خطبه، میان این دو عبارت، هشدار دربارهٔ مخالفت و لغزش آمده است.
در آیات ۱۶ و ۱۷ همین سوره، از فریب انسان به‌دست شیطان، بیزاری شیطان از او و سرانجام آن دو سخن گفته می‌شود. آیهٔ ۱۹ نیز از فراموش‌کردن خدا و در نتیجه، فراموشیِ خود هشدار می‌دهد.[۵]
بنابراین، عبارت «فردا» در آیه و شرح فراز، با توجه به قیامت و پیامد کردار انسان ارتباط دارد.
آیهٔ ۹۴ سورهٔ نحل
قرآن کریم می‌فرماید:
وَلَا تَتَّخِذُوا أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ «سوگندهای خود را وسیلهٔ فریب میان خود قرار ندهید که قدمی پس از پایداری بلغزد و به سبب بازداشتن از راه خدا، بدی را بچشید؛ و برای شما عذابی بزرگ است».[۶]
عبارت «فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا» در فراز خطبه نیز آمده است. در آیات پیرامون آن، عدالت و احسان، وفای به عهد، پرهیز از نقض سوگند و نفروختن پیمان به بهای اندک مطرح شده‌اند.[۷]
ولایت و توشهٔ قیامت
در غدیر در قرآن، دعوت به نگریستن در توشهٔ فردا، با دو موضوع پیش از آن در خطبه مرتبط شده است: افضلیت امیرالمؤمنین علیه السلام و پذیرش ولایت آن حضرت در برابر دشمنی با او.[۸]
بر اساس این تفسیر، انتخاب انسان در برابر اعلان پیامبر، بخشی از رفتار اوست که پیامد اخروی دارد. ازاین‌رو، یادآوری قیامت در این بخش، مخاطب را به بررسی موضع و کردار خود فرا می‌خواند.
لغزش پس از پایداری
معنای تعبیر
«تَزِلَّ» به معنای لغزیدن است. عبارت «بَعْدَ ثُبُوتِهَا» نشان می‌دهد که هشدار، به از دست رفتن پایداریِ پیشین مربوط است.
در شرح این فراز، مخالفت با امیرالمؤمنین علیه السلام با لغزش از مسیر هدایت مرتبط شده است. همچنین، موافقت قلبی، اظهار موافقت و یاری آن حضرت، نشانه‌های پایبندی به این مسیر دانسته شده‌اند.[۹]
در همین شرح، سکوت و یاری‌نکردن نیز در برخی موقعیت‌ها از عوامل تقویت جبههٔ مخالف معرفی شده و سقیفه و کربلا به‌عنوان نمونه مطرح شده‌اند. این تطبیق، به تحلیل تاریخی و اعتقادی مربوط است؛ تعیین مسئولیت هر شخص، به موقعیت و امکان اقدام او وابسته است.
تفاوت مراتب لغزش
در غدیر در قرآن، لغزش در مسیر ولایت دارای مراتب دانسته شده است؛ از کوتاهی و تزلزل تا مخالفت و دشمنی. در این توضیح، بازگشت و جبران نیز ممکن است و برخی گزارش‌ها از توبه و یاری دوبارهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام سخن می‌گویند.[۱۰]
گزارش‌های لغزش و بازگشت پس از پیامبر
روایت امام باقر علیه السلام
در گزارشی منسوب به امام باقر علیه السلام، از وضعیت مردم پس از پیامبر با تعبیر «ردّه» یاد شده و سه نفر، مقداد، ابوذر و سلمان، استثنا شده‌اند. در نقل معرفی‌شده، مدت یک سال نیز آمده و در ادامه گفته شده است که پس از زمانی، مردم معرفت یافتند.[۱۱]
تعبیر «ردّه» در این دسته از روایات، موضوع تفسیر است. محسنی در مشرعة بحار الأنوار، آن را با توجه به قرائن، بازگشت از امامت تفسیر می‌کند، نه خروج از اسلام.[۱۲]
پیوستن چهار نفر دیگر
در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است که پس از سه نفر، چهار نفر دیگر نیز پیوستند و شمار آنان به هفت نفر رسید. نام‌های ابوساسان، عمار، شتیره و ابوعمره در این گزارش ذکر شده‌اند.[۱۳]
گزارش مربوط به عمار
در نقل دیگری از امام صادق علیه السلام آمده است:
اِرْتَدَّ النّاسُ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله اِلّا ثَلاثَةَ نَفَرٍ: سَلْمانَ وَ اَباذَرٍ وَ الْمِقْدادَ.
در ادامه، دربارهٔ عمار پرسیده می‌شود و پاسخ، از تمایل او به این‌سو و آن‌سو و سپس بازگشت او سخن می‌گوید.[۱۴][۱۵][۱۶]
گزارش ابوذر دربارهٔ عمار و حذیفه
در کتاب سلیم، گزارشی از پاسخ ابوذر به پرسشی دربارهٔ تردید عمار و حذیفه آمده است. بر اساس این نقل، ادعای مقام از سوی یکی از افراد و شهادت چند نفر به شنیدن آن از پیامبر، زمینهٔ تردید را فراهم کرد. عمار و حذیفه احتمال دادند که فرمانی پس از اعلان پیشین صادر شده باشد.
در ادامهٔ گزارش، از پشیمانی، معرفت و تسلیم بعدی آنان سخن گفته می‌شود.[۱۷]
سخن منسوب به حذیفه
در گزارشی دیگر، هنگامی که از حذیفه دربارهٔ این وضعیت پرسیده شد، او گفت:
«به خدا سوگند! گوش و چشم ما گرفته شد؛ مرگ و شهادت را خوش نداشتیم و دنیا در دل ما آراسته شد. از خدا می‌خواهیم که از گناهانمان درگذرد و در باقی‌ماندهٔ عمر، ما را از لغزش حفظ کند».[۱۸][۱۹]
هشدار دربارهٔ حسد
در بخش دیگری از خطبه غدیر، حسد با تباهی عمل و لغزش ارتباط یافته است:
مَعاشِرَ النّاسِ، اِنَّ اِبْلیسَ اَخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ بِالْحَسَدِ، فَلا تَحْسُدُوهُ فَتَحْبِطَ اَعْمالَکُمْ وَ تَزِلَّ اقْدامَکُمْ «ای مردم! ابلیس، آدم را به سبب حسد از بهشت بیرون کرد؛ پس نسبت به او حسد نورزید که اعمال شما تباه و قدم‌هایتان دچار لغزش شود».[۲۰]
تعبیر «وَتَزِلَّ أَقْدامَکُمْ» در این بخش، از نظر مضمون با هشدار «فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها» ارتباط دارد.
وفای به عهد و حفظ پایداری
قرآن کریم می‌فرماید:
وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا … «مانند آن زن نباشید که رشتهٔ خود را پس از استحکام، از هم می‌گشود».[۲۱]
این تمثیل، در سیاق وفای به عهد و پرهیز از نقض سوگند آمده است. در شرح فراز غدیر، با حفظ ایمان و پایبندی به فرمان پیامبر مرتبط شده است.[۲۲]
گزارش تفسیری دربارهٔ زنِ گشایندهٔ رشته
در روایتی از ابوالجارود، از امام باقر علیه السلام، زنی از بنی‌تیم بن مرّه معرفی شده است که رشته می‌تابید و سپس آن را باز می‌کرد. نام او در نقل‌ها «رابطة» یا «ریطة» آمده و نسبش کعب بن سعد بن تیم بن کعب بن لؤی بن غالب ذکر شده است.
در پایان این گزارش، تمثیل آیه با فرمان به وفای عهد و نهی از نقض آن توضیح داده می‌شود.[۲۳][۲۴]
تطبیق این تمثیل بر مخالفت با ولایت، در تفسیر قمی نیز مطرح شده است؛ این تطبیق به روایت تفسیری تعلق دارد و از لفظ آیه جداست.[۲۵]
آیات مرتبط با فرجام کردار
در شرح این موضوع، آیات زیر نیز برای یادآوری پیامد کردار و بازگشت به خدا مطرح شده‌اند.
رهاکردن فرو‌رفتگان در باطل
ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ «سپس آنان را رها کن تا در گفت‌وگوی باطل خود سرگرم باشند».[۲۶]
فرجام ستمگران
وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ «کسانی که ستم کرده‌اند، به‌زودی خواهند دانست که به چه بازگشتگاهی بازمی‌گردند».[۲۷]
بازگشت به خدا
إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ «ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم».[۲۸]
جستارهای وابسته
• خطبه غدیر • افضلیت امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از پیامبر • عواقب رد کردن سخن پیامبر • حسرت در قیامت نسبت به جَنْبُ اللّه
پانویس
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، ج ۱، ص ۷۵، چاپ دار النعمان، نجف اشرف.
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، ج ۱، ص ۷۵.
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، ج ۱، ص ۷۵.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حشر، آیهٔ ۱۸.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حشر، آیات ۱۶–۱۹.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۹۴.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیات ۹۰–۹۵.
- ↑ غدیر در قرآن، ج ۲، صص ۳۶۹–۳۷۳.
- ↑ غدیر در قرآن، ج ۲، صص ۳۶۹–۳۷۳.
- ↑ غدیر در قرآن، ج ۲، صص ۳۶۹–۳۷۳.
- ↑ بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، ج ۲۲، ص ۳۵۱، ح ۷۶.
- ↑ مشرعة بحار الأنوار، محمدآصف محسنی، ص ۳۹۹، بحث روایات ج ۲۲، ص ۳۵۲ بحار الأنوار.
- ↑ بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، ج ۲۲، ص ۳۵۲، ح ۷۸.
- ↑ بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، ج ۲۲، ص ۴۴۰، ح ۹.
- ↑ بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، ج ۲۸، ص ۲۳۹، ح ۲۶.
- ↑ بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، ج ۶۴، ص ۱۶۵.
- ↑ کتاب سلیم بن قیس الهلالی، سلیم بن قیس هلالی، ص ۲۷۲.
- ↑ بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، ج ۲۸، ص ۹۴.
- ↑ بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، ج ۳۷، ص ۳۲۷.
- ↑ اسرار غدیر، محمدباقر انصاری، ص ۱۴۷، بخش ۵.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۹۲.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در غدیرخم، نقوی، ص ۱۹۵.
- ↑ تفسیر القمی، منسوب به علی بن ابراهیم قمی، ج ۱، ص ۳۸۹، ذیل آیات مربوط به وفای عهد در سورهٔ نحل.
- ↑ بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، ج ۹، ص ۲۲۱.
- ↑ تفسیر القمی، منسوب به علی بن ابراهیم قمی، ذیل سورهٔ نحل، آیات ۹۱–۹۵.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ انعام، آیهٔ ۹۱.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ شعراء، آیهٔ ۲۲۷.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۵۶.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی.
- اسرار غدیر، محمدباقر انصاری.
- غدیر در قرآن.
- بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی.
- کتاب سلیم بن قیس الهلالی، سلیم بن قیس هلالی.
- مشرعة بحار الأنوار، محمدآصف محسنی.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در غدیرخم، نقوی.
- تفسیر القمی، منسوب به علی بن ابراهیم قمی.