خلیفه پیامبر

خلیفه پیامبر در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان جانشین پیامبر در امت و تفسیر قرآن
مفاهیم	خلافت؛ جانشینی؛ وصایت؛ امامت؛ ولایت؛ هدایت امت؛ تفسیر قرآن
منابع و پیوندها
روایات	پیامبر صلی الله علیه وآله: «وَ خَلِیفَتِی عَلَی أُمَّتِی وَ عَلَی تَفْسِیرِ کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ»

خلیفه پیامبر از تعبیرهایی است که پیامبر صلی الله علیه و آله در خطبه غدیر برای معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به کار برده است. در این فراز، آن حضرت پس از معرفی علی علیه السلام به‌عنوان برادر، وصی و نگهدارندهٔ علم خود، او را جانشین خویش در امت و تفسیر کتاب خدا معرفی می‌کند.

تعبیر «خلیفه» در کنار دیگر عنوان‌های این فراز، با تداوم هدایت امت، تبیین قرآن و دعوت به اطاعت خداوند ارتباط دارد. در شرح این بخش، تصریح به جانشینی، از قرائن تفسیر ولایت اعلام‌شده در غدیر دانسته شده است.

متن و ترجمه فراز

هذا عَلِیٌّ أَخِی وَ وَصِیِّی وَ واعِی عِلْمِی وَ خَلِیفَتِی عَلَی أُمَّتِی وَ عَلَی تَفْسِیرِ کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ؛ «این علی، برادر من، وصی من، دریافت‌کننده و نگهدارندهٔ علم من و جانشین من در امتم و در تفسیر کتاب خداوند عزّوجل است.»

معنای جانشینی در این فراز

«خلیفه» به معنای جانشین است. در این عبارت، نسبت جانشینی با دو موضوع بیان شده است: امت پیامبر و تفسیر کتاب خدا. بنابراین، معرفی خلیفه تنها نام بردن از یک شخص نیست؛ حوزه‌هایی از مسئولیت او نیز در همان فراز ذکر شده‌اند.

در ادامهٔ سخن، امیرالمؤمنین علیه السلام دعوت‌کننده به خداوند، عمل‌کننده به رضای او، مقابله‌کننده با دشمنان او، همراه در اطاعت و بازدارنده از معصیت معرفی می‌شود.

این اوصاف، جانشینی را با حفظ و تبیین دین و هدایت مردم پیوند می‌دهند. ازاین‌رو، تعبیر «دارا بودن ویژگی‌های پیامبر» در شرح خلافت، باید ناظر به ویژگی‌های لازم برای انجام وظایف جانشینی فهمیده شود؛ خودِ عبارت «خلیفه» به معنای یکسان بودن همهٔ خصوصیات شخصی و مقامات جانشین با پیامبر نیست.

ارتباط خلافت با اعلام ولایت

تصریح به خلافت در ادامهٔ سخنان پیامبر درباره ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است. در شرح این بخش، کنار هم قرار گرفتن عنوان‌های «مولی»، «وصی» و «خلیفه»، قرینه‌ای بر آن دانسته می‌شود که موضوع سخن، تنها سفارش به محبت نیست، بلکه جایگاه جانشینی و مسئولیت آن حضرت در برابر امت نیز مطرح است.

تعبیر فَهذا عَلِیٌّ شخص مورد نظر را به حاضران نشان می‌دهد و عنوان «خلیفه» جایگاه او را توضیح می‌دهد. در این تفسیر، ولایت با حق اطاعت و سرپرستی ارتباط دارد؛ تعبیر آن به مالکیت، نباید با بردگی حقوقی مردم یا مالکیت مستقل بر آنان یکسان گرفته شود.

تعبیر «علی من آمن بی»

در عبارت مورد شرح، تعبیر عَلی مَنْ آمَنَ بی، یعنی «بر کسانی که به من ایمان آورده‌اند»، مسئولیت مخاطبان مؤمن را یادآور می‌شود.

در توضیح این تعبیر، پذیرش پیامبر و ایمان به او با پذیرش جانشینی که معرفی کرده است، پیوند داده می‌شود. بر این اساس، معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان مولی و خلیفه، برای مؤمنان با مسئولیت پذیرش و اطاعت همراه است.

در نقل «الاحتجاج» از این بخش خطبه، عبارت خَلِیفَتِی عَلَی أُمَّتِی آمده است. این دو تعبیر باید مطابق منبع نقل خود خوانده شوند و نباید بدون توضیح، یک لفظ واحد تلقی شوند.

وظایف خلیفه در ادامهٔ فراز

ادامهٔ فراز، برخی مسئولیت‌های امیرالمؤمنین علیه السلام را بیان می‌کند:

• تفسیر کتاب خدا: تبیین معارف و مقاصد قرآن برای امت.
• دعوت به خداوند: راهنمایی مردم به سوی خدا و دین او.
• عمل به رضای الهی: قرار دادن رفتار و عملکرد در مسیر رضایت خداوند.
• مقابله با دشمنان خدا: دفاع از دین در برابر دشمنی با آن.
• همراهی در اطاعت: پیوند دادن هدایت مردم با فرمان‌برداری از خداوند.
• بازداشتن از معصیت: نهی از مخالفت با فرمان الهی.

این مسئولیت‌ها، استمرار وظایف هدایت و تبیین دین پس از پیامبر را توضیح می‌دهند. بحث جانشینی در این فراز، به معنای انتقال مقام نبوت یا دریافت وحی نبوی نیست.

جستارهای وابسته

 •  ظرف علم پیامبر  •  مفسر کتاب خدا  •  حدیث غدیر در خطبه غدیر  •  امیرالمؤمنین (لقب)  •  خطبه غدیر

منابع

• الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق: محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
• شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.