زید بن ثابت انصاری
زید بن ثابت انصاری از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله که حدیث غدیر را نقل کرده است. کسانی چون طبرانی در المعجم الکبیر، ابن‌عقده در کتاب الولایه و ذهبی در رساله طرق حدیث غدیر حدیث غدیر را از او نقل کرده‌اند.
زید بن ثابت در مدینه به دنیا آمد و در کودکی مسلمان شد. او در ۱۱ سالگی به مدینه مهاجرت کرد و به‌دلیل سن کم، اجازه شرکت در جنگ بدر را نیافت؛ درباره نخستین جنگی که در آن حضور داشت، اختلاف وجود دارد.
زید پس از رحلت پیامبر، با ابوبکر بیعت کرد و در دوره‌های ابوبکر، عمر و عثمان مسئولیت‌هایی مانند کتابت، قضاوت، اداره بیت‌المال و جانشینی در مدینه بر عهده داشت. طبق برخی منابع، پس از عثمان با امیرالمؤمنین علیه‌السلام بیعت نکرد و در جنگ‌های ایشان نیز شرکت نداشت؛ بیشتر منابع سال ۴۵ هجری را سال وفات او می‌دانند.
زید بن ثابت مفتی مدینه و از کاتبان وحی بود و بنا بر گزارش‌ها، به درخواست پیامبر، خط یهودی، عبری یا سریانی را در مدت ۹ یا ۱۱ روز آموخت. با توجه به این موضوع، برخی مستشرقان تلاش کرده‌اند که تحولات ایجاد شده در صدر اسلام، از جمله فراگیرشدن فرهنگ سوادآموزی، کتابت وحی و جمع مصاحف را اقدامی برخواسته از فرهنگ یهودیت معرفی کنند. اما این دیدگاه با انتقاد و تردید محققان روبه‌رو شده است.
جایگاه: راوی حدیث غدیر
زید بن ثابت انصاری از جمله صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله و از راویان حدیث غدیر برشمرده شده است.[۱] سلیمان بن احمد طبرانی در المعجم الکبیر،[۲] ابن‌عقده در کتاب الولایه،[۳] شمس‌الدین ذهبی در رساله طرق حدیث غدیر،[۴] ابن‌جزری در اسنی المطالب،[۵] ابن شهرآشوب در مناقب آل ابی‌طالب[۶] و احمد بن محمد ایجی در توضیح الدلائل[۷] حدیث غدیر را از او نقل کرده‌اند یا او را از جمله راویان حدیث غدیر برشمرده‌اند.
حدیث او را ابن‌عقده چنین نقل کرده است: «ابنُ عُقْدَةَ، مِن حَدِیثِ حَسَّانِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللّٰهِ اَلشَّیْبَانِیُّ، عَنْ زَیْدِ بْنِ ثَابِتٍ، مَرْفُوعًا، أَنَّ رَسُولَ اللّٰهِ صَلَّی اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ قَالَ: «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاه ابن‌عقده از زید بن ثابت: رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت: هرکس من مولای اویم، پس علی مولای اوست».[۸]
زندگی
به‌نقل از منابع، زید بن ثابت بن ضحاک انصاری خزرجی، مفتی مدینه و کاتب وحی از قبیله بزرگ خزرج در مدینه،[۹] که با کنیه‌های ابوسعید، ابو عبدالرحمن و ابوخارجه شناخته می‌شد و برخی نیز کنیه او را ابوثابت دانسته‌اند.[۱۰] نقل شده که زید در سال یازدهم قبل از هجرت در مدینه به‌دنیا آمد و در مکه بزرگ شد. پدرش در جنگ بعاث (آخرین جنگ اوس و خزرج پیش از اسلام) کشته شده بود.[۱۱]
به‌نقل از منابع، زید بن ثابت در کودکی مسلمان شد و در ۱۱ سالگی به‌همراه پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه مهاجرت کرد.[۱۲] گفته شده که به‌سبب سن کم، زید اجازه شرکت در جنگ بدر را نداشت. نقل شده که اولین جنگی که در آن حضور داشته احد بوده، ولی گفته شده که اولین جنگی که در آن حضور یافته جنگ خندق بوده است.[۱۳]
نقل شده که پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه وآله، در ماجرای سقیفه بنی‌ساعده، زید طرفدار انتخاب جانشین از مهاجران و قریش بود و با ابوبکر بیعت کرد و دیگران را نیز به این بیعت دعوت نمود.[۱۴] وی در دورهٔ ابوبکر کاتب وی بود و در زمان عمر بن خطاب، جانشین وی در مدینه و قاضی این شهر شد و حقوق معین دریافت کرد.[۱۵] در دوره عثمان، مسئولیت‌های قضاوت، بیت المال و دیوان را بر عهده داشت و در غیاب عثمان جانشین او در مدینه بود.[۱۶]
پس از عثمان، در برخی منابع مانند بحار الانوار نوشته علامه مجلسی آمده که زید با امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت نکرد.[۱۷] او از عثمانیه به‌شمار رفته و به همین دلیل در هیچ‌یک از جنگ‌های امیرالمؤمنین علیه السلام شرکت نکرد، هرچند فضیلت و امیرالمؤمنین علیه السلام را بیان می‌کرده است.[۱۸] درباره سال وفات زید نیز اختلاف است، ولی اکثر منابع سال ۴۵ هجری قمری را صحیح می‌دانند.[۱۹] در منابع آمده که زید دارای ۱۸ پسر و ۹ دختر بود و هفت نفر از فرزندانش در واقعهٔ حره کشته شدند.[۲۰]
جایگاه علمی و دینی
نقل شده که خاندان زید بن ثابت از قبل از اسلام دارای روابطی با یهودیان بوده است.[۲۱] براساس این بنابر گزارشی، زید در ۱۱ سالگی، به درخواست پیامبر صلی الله علیه و آله مشغول فراگیری خط یهودی یا عبرانی یا سریانی شد و آن را در مدت ۹ یا ۱۱ روز آموخت.[۲۲]
در منابع، او از کاتبان وحی برشمرده شده است.[۲۳] این موضوع در کنار سابقهٔ ارتباط با یهودیان و دانش زید نسبت به زبان عبری موجب شده تا برخی مستشرقان تلاش کنند که تحولات ایجاد شده در صدر اسلام از جمله فراگیرشدن فرهنگ سوادآموزی، کتابت وحی و جمع مصاحف را اقدامی برخواسته از فرهنگ یهودیت معرفی کنند و با این روند فرهنگ ارزش‌سازی علم در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله را به یهودیان نسبت دهند.[۲۴] این موضوع مورد انتقاد و تردید محققان قرار گرفته است.[۲۵]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۱۴۷؛ دانشنامه غدیر، ج۱۱، ص۲۴۹.
- ↑ المعجم الکبیر، ج۵، ص۱۶۶.
- ↑ کتاب الولایة، ص۲۰۸–۲۰۹.
- ↑ رسالة طرق حدیث غدیر، ص۱۰۰.
- ↑ اسنی المطالب، ص۴۸.
- ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۲۶.
- ↑ فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل، ص۲۴۷.
- ↑ کتاب الولایة، ص۲۰۸–۲۰۹.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۴۲۶.
- ↑ أسد الغابة، ج۲، ص۱۲۶.
- ↑ أسد الغابة، ج۲، ص۱۲۶.
- ↑ تاریخ مدینة دمشق، ج۱۹، ص۳۰۰.
- ↑ أسد الغابة، ج۲، ص۱۲۶؛ تذکره الحفاظ، ج۲، ص۳۰.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۴۳۳.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۴۰؛ أسد الغابة، ج۲، ص۱۲۷.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۴۰؛ أسد الغابة، ج۲، ص۱۲۷.
- ↑ بحار الأنوار، ج۳۲، ص۸.
- ↑ أسد الغابة، ج۲، ص۱۲۷.
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۲، ص۴۴۱.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۴۲۸.
- ↑ الایضاح، ص۵۱۹؛ الدرجات الرفیعه، ص۲۲.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۱۰، ص۲۸؛ الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۸؛ سیر أعلام النبلاء، ج۲، ص۴۲۸.
- ↑ الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۸؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۴، ص۳۲۴.
- ↑ «نقد و بررسی نظرات مستشرقان در خصوص شخصیت زید بن ثابت»، ص۱۸۷.
- ↑ «نقد و بررسی نظرات مستشرقان در خصوص شخصیت زید بن ثابت»، ص۲۱۳.
منابع
- الإستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر قرطبی اندلسی، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
- أسد الغابة فی معرفة الصحابة؛ علی بن محمد جزری (عزالدین ابن‌اثیر)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- أسنی المطالب فی مناقب سیدنا علی بن أبی طالب کرم الله وجهه؛ محمد بن محمد بن محمد جزری شافعی، تحقیق: محمدهادی امینی، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی علیه السلام العامة، بی‌تا.
- بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- تاریخ مدینة دمشق؛ علی بن حسن شافعی (ابن‌عساکر)، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
- تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ یوسف بن عبدالرحمن مزی، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۶ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، به‌کوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- رسالة طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: سید عبدالعزیز طباطبایی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۴۲۶ق.
- سیر اعلام النبلاء؛ محمد بن احمد ذهبی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
- الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل؛ احمد بن محمد ایجی، تحقیق: حسین حسنی بیرجندی، تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، ۱۴۲۸ق.
- کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابن‌عقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
- المعجم الکبیر؛ سلیمان بن احمد طبرانی، تحقیق: حمدی سلفی، قاهره: مکتبة ابن تیمیة، بی‌تا.
- مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
- «نقد و بررسی نظرات مستشرقان در خصوص شخصیت زید بن ثابت»؛ پرویز آزادی و محمد جانی‌پور، دوفصلنامه علمی پژوهشی مطالعات قرآن و حدیث، شماره ۱۱، پاییز و زمستان ۱۳۹۱ش.