عبدالرزاق بن همام صنعانی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابوبکر عبدالرزاق بن همام بن نافع الحمیری الصنعانی |
| سرشناسی | محدث، حافظ و عالم بزرگ اهل سنت در یمن |
| تولد | حدود ۱۲۶ هجری قمری، صنعا، یمن |
| وفات | ۲۱۱ هجری قمری، صنعا، یمن |
| محل دفن | صنعا |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | معمر بن راشد، ابن جریج، سفیان ثوری، مالک بن انس، اوزاعی |
| شاگردان | احمد بن حنبل، اسحاق بن راهویه، علی بن مدینی |
| تحصیلات | تحصیل حدیث در یمن، سفرهای علمی به حجاز، شام و عراق |
| مذهب | سنی (حنفی)، با گرایشهای فکری نزدیک به شیعه |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، فقه، تفسیر |
| علت شهرت | تألیف کتاب «المصنف» (یکی از مهمترین مصادر حدیثی اهل سنت) |
ابوبکر عبدالرزّاق بن هَمّام صَنْعانی (حدود ۱۲۶-۲۱۱ق)، از بزرگان و حافظان حدیث اهل سنت در یمن و صاحب کتاب «المصنف» است. وی با سفرهای علمی گسترده و شاگردی نزد استادانی چون معمر بن راشد، جایگاهی والا در میان محدثان یافت. برخی با استناد به اقوالی، او را معتقد به برتری امام علی علیه السلام دانسته و حتی برخی محققان، گرایش او به تشیع امامی را محتمل شمردهاند.
زندگینامه[۱]
عبدالرزاق بن همام بن نافع صنعانی (حدود ۱۲۶–۲۱۱ هجری قمری)، از بزرگان محدثان و علمای اهل سنت در یمن بود که آثار او، بهویژه کتاب «المصنف»، از منابع مهم حدیثی به شمار میرود. وی برای دانشاندوزی به حجاز، شام و عراق سفر کرد و بهویژه شاگردی طولانیمدت معمر بن راشد را در کارنامه خود داشت. او نزد اصحاب حدیث از جایگاه والایی برخوردار بود؛ چنانکه یحیی بن معین و احمد بن حنبل با وجود برخی بحثها، بر وثاقت و اهمیت روایات او تأکید داشتند و ذهبی او را «الحافظ الکبیر، عالم الیمن، ثقه، شیخ الإسلام» خوانده است. عبدالرزاق در اواخر عمر دچار تغییر حافظه شد، با این حال روایات او در کتب ششگانه حدیثی اهل سنت نقل شده است.
رجال شناسان اهلسنت از جمله عبدالکریم بن محمد سمعانی مروزی (درگذشت: ۵۶۲)،[۲] شمسالدین محمد بن احمد ذهبی (درگذشت: ۷۴۸ق)[۳] و عبدالله بن اسعد یافعی (درگذشت: ۷۶۸ق)[۴] درباره او چنین گفتهاند: محمد بن اسماعیل فَزاری از یحیی بن مَعین، ابنخَیثَمه از یحیی بن مَعین و احمد بن صالح از احمد بن حنبل و بخاری، همگی او را توثیق کرده و از علم بسیار او گفتهاند. وی از مَعمَر و ابنجریج و اوزاعی و طبقه آنها روایت کرده و سفیان بن عُیَینَه و احمد و یحیی بن مَعین و اسحاق بن راهَوَیه و علی مدینی و محمود بن غیلان از وی روایت کردهاند. بزرگان برای دیدار او به یمن مسافرت میکردند.[۵]
عبدالرزاق صنعانی سرانجام در سال ۲۱۱ هجری قمری در یمن درگذشت.
استادان
وی از محضر شمار بسیاری از محدثان زمان خود بهره برد که از برجستهترین آنان میتوان به معمر بن راشد، ابن جریج، سفیان ثوری، مالک بن انس، اوزاعی و سعید بن عبدالعزیز اشاره کرد. در مورد گرایش مذهبی وی، اگرچه عمده منابع او را سنی حنفی دانستهاند، اما سخن مشهوری از او نقل شده که نشاندهنده برتریدادن امام علی علیه السلام بر خلفای پیشین است: «به خدا قسم شرح صدر نیافتم مگر وقتی که علی را بر ابوبکر و عمر برتر دانستم». با این حال، این دیدگاه لزوماً به معنای پذیرش تشیع اصطلاحی (قائل به انحصار امامت در اهل بیت) نیست و ممکن است بیانگر ارادت شخصی و فقهی وی باشد.
آثار
مهمترین اثر باقیمانده از او کتاب «المصنف» است که مجموعهای گسترده از احادیث با اسناد را در بر میگیرد و برخی آن را همان «الجامع الکبیر» میدانند. از دیگر تألیفات او میتوان به «تفسیر القرآن» (نسخه خطی)، «الأمالي في آثار الصحابة»، «المغازي» و «السنن في الفقه» اشاره کرد.
روایت حدیث غدیر
ابوبکر عبدالرزّاق بن هَمّام صَنْعانی (درگذشت: ۲۱۱ق) یکی از عالمان اهل سنت برشمرده شده که حدیث غدیر را نقل کرده است.[۶] در کتاب مناقب امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام حدیث غدیر از عبدالرزاق صنعانی و او از احمد بن حنبل در ذیل ماجرای سفر امیرالمؤمنین علیه السلام به یمن و شکایت از حضرت نقل شده است.[۷]
پانویس
منابع
- الانساب ؛ عبدالکریم بن محمد بن منصور تمیمی سمعانی، تحقیق عبدالرحمن معلمی، حیدرآباد (هند)، مطبعة مجلس دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۸۲ق.
- تذکرة الحفاظ؛ شمس الدین محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: ذکریا عمیرات، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۸ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، بهکوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- مرآة الجنان و عبرة الیقظان فی معرفة ما یعتبر من حوادث الزمان؛ عبدالله بن اسعد یافعی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.