علی بن مهزیار اهوازی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابوالحسن علی بن مهزیار اهوازی دورقی |
| سرشناسی | فقیه، محدث، متکلم، وکیل امام جواد و امام هادی علیهماالسلام |
| تولد | اواخر قرن دوم هجری (در اهواز یا هندیجان) |
| وفات | حدود سال ۲۵۴ هجری قمری |
| محل دفن | اختلاف: اهواز (خوزستان) یا جاجرم (خراسان شمالی) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | محمد بن ابیعمیر، احمد بن اسحاق ابهری، احمد بن محمد بن ابینصر بزنطی، حسن بن محبوب، حسین بن سعید اهوازی، صفوان بن یحیی، موسی بن قاسم و بیش از پنجاه تن دیگر |
| شاگردان | احمد بن محمد بن خالد برقی، ابراهیم بن هاشم قمی |
| مذهب | شیعه اثنیعشری |
| اطلاعات فرهنگی | |
| علت شهرت | عموی علی بن ابراهیم اهوازی که مشرف به محضر امام زمان علیه السلام شد، وکالت امام جواد و هادی علیهماالسلام |
علی بن مهزیار اهوازی (درگذشته حدود ۲۵۴ق)، از فقیهان، محدثان و وکلای برجستهٔ امام جواد و امام هادی علیهماالسلام، حلقهٔ اتصال میان امامان شیعه و شیعیان ایرانزمین در نیمهٔ نخست سدهٔ سوم هجری است. او که در نوجوانی همراه با پدر مسیحیتبارش به اسلام گروید، با تألیف بیش از سی اثر در تفسیر، فقه و تاریخ، و نیز با مناظرات علمی با فرقههای انحرافی، به ساماندهی میراث روایی و فقهی امامیه یاری رساند. وثاقت و جلالت او مورد اتّفاق رجالیان بزرگ شیعه، از جمله نجاشی، شیخ طوسی و علامه حلی، قرار گرفته و نامههای ستایشآمیز امام جواد علیهالسلام، منزلت والای او را در خاندان عصمت به اثبات میرساند.
زندگینامه
علی بن مهزیار، معروف به «اهوازی» و «دورقی»، کنیهاش ابوالحسن بود.[۱] لقب «دورقی» به سبب انتساب به «دورق» از شهرهای خوزستان (واقع در نزدیکی هندیجان) به او داده شده است.[۲] برخی او را از «هندیجان فارس» دانستهاند.[۳] پدرش مهزیار، مسیحی اهل هند بود که پس از اسلام آوردن، در روستایی از توابع اهواز ساکن شد و علی نیز در نوجوانی همراه او به دین اسلام روی آورد.[۴]
علی بن مهزیار به عبادت و زهد شهره بود؛ چنانکه هر روز هنگام طلوع خورشید به سجده میافتاد و تا هنگامی که هزار نفر از برادران دینی خود را دعا نمیکرد، سر برنمیداشت.[۵] پیشانی او بر اثر سجدههای طولانی، پینه بسته بود. در عرصهٔ علم نیز، شیخ طوسی او را از مفسران قرن سوم برشمرده و شمار تألیفاتش را بیش از سی کتاب و رساله دانسته است.[۶] نام وی در اسناد نزدیک به ۴۳۷ روایت آمده که نشان از گستردگی نقل حدیث او دارد.[۷]
ارتباط با امامان شیعه
علی بن مهزیار از امام رضا علیهالسلام نیز روایت نقل کرده،[۸] امّا ارتباط عمیق او با امام جواد و امام هادی علیهمالسلام بود. وی از یاران نزدیک و وکیل آن دو امام بهشمار میرفت.[۹] امام جواد علیهالسلام در نامهای به او، خدمات شبانهروزیاش را در سرما و گرما ستوده و او را «آزموده در پیروی و خیرخواهی» خوانده و فرموده است: «اگر بگویم مانند تو را ندیدهام، راست گفتهام».[۱۰] همچنین در توقیع دیگری، امام به او اطمینان داده که به خاطر محبتی که به وی دارد، گاهی او را با نامش میخواند و برای او دعا میکند.[۱۱] امام هادی علیهالسلام نیز توقیعاتی در تأیید درستی و درستکاری او برای شیعیان صادر فرموده است.[۱۲]
دفاع از مذهب امامیه
ابن مهزیار با علی بن اسباط (که فطحی مذهب بود) مناظراتی داشت و مسائل اختلافی را به محضر امام جواد علیهالسلام برد. این مناظره سرانجام به بازگشت علی بن اسباط از عقیدهٔ باطل انجامید.[۱۳] نیز در شناساندن امام هادی علیهالسلام به مردم پس از شهادت امام جواد، نقشی کلیدی ایفا کرد و با وجود خفقان عباسی، پل ارتباطی میان امام و شیعیان ایران بود.
آثار
بیشتر کتابهای علی بن مهزیار در فقه است؛ از جمله: الوضوء، الصلاة، الزکاة، الصوم، الحج، الطلاق، الحدود، الدیات، التجارات و الإجارات و المکاسب.[۱۴] در تفسیر، کتابهای التفسیر و حروف القرآن، و در تاریخ، آثاری دربارهٔ زندگانی پیامبران و نیز کتاب الملاحم داشته است.[۱۵]
اساتید
اساتید او بیش از پنجاه تن بودهاند که از جملهٔ مشهورترین آنان میتوان به محمد بن ابیعمیر، احمد بن اسحاق ابهری، احمد بن محمد بن ابینصر بزنطی، حسن بن محبوب، حسین بن سعید اهوازی، صفوان بن یحیی، و موسی بن قاسم اشاره کرد.[۱۶]
شاگردان
شاگردان وی نیز از راویان بزرگ بهشمار میروند که از آن جمله احمد بن محمد بن خالد برقی و ابراهیم بن هاشم قمی هستند.[۱۷]
جایگاه رجالی
نجاشی او را ستوده و از اصحاب امام جواد و هادی علیهماالسلام شمرده است.[۱۸] شیخ طوسی او را «ثقه، صحیح المذهب» معرفی کرده[۱۹] و کشی با اشاره به هدایت او از مسیحیت، وی را از چهرههای ممتاز برشمرده است.[۲۰] علامه حلی و ابنداود نیز او را در زمرهٔ ثقات آوردهاند.[۲۱] خویی با تفصیل، روایات او را بررسی و بر وثاقتش تأکید کرده است.[۲۲]
وفات و محل دفن
تاریخ دقیق درگذشت علی بن مهزیار دانسته نیست، اما آن را حدود سال ۲۵۴ق تخمین زدهاند.[۲۳] در دو شهر اهواز و جاجرم (خراسان شمالی) بقعههایی به او منسوب است. در اهواز، آرامگاهی با گنبد و بارگاه به نام او زیارتگاه شیعیان است، در حالی که در جاجرم نیز مقبرهای که بر روی سنگ قبرش «هذا مرقد ماهزیار» حک شده، به وی نسبت داده شده است. برخی محققان با استناد به تشابه اسمی میان علی بن مهزیار و علی بن ابراهیم بن مهزیار، احتمال دادهاند که بقعهٔ اهواز متعلق به علی بن مهزیار و بقعهٔ جاجرم مربوط به یکی از نوادگان یا فردی همنام او باشد.[۲۴] از فرزندان او، محمد و حسن را نام بردهاند.[۲۵]
مسجد غدیر[۲۶]
مقاله اصلی: "مسجد غدیر"
از زمان وقوع واقعه غدیر آنجا به عنوان مکانی متبرک در تاریخ ثبت شد، و چون بر سر راه حجاج بود هیچگاه از خاطرهها محو نشد. آنجا را به نام مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله نام نهادند و به زیارت آنجا آمدند. مسجد غدیر با گذشت دو قرن و نیم همچنان مقاومت کرد، و با این همه دشمنی که به خود دید همچنان پا بر جا در وسط بیابان جحفه میدرخشید و فریاد «مَن کُنتُ مَولاهُ…» سر میداد.
در کنار احیای مسجد غدیر از سوی معصومین علیهم السلام و اصحاب و علما، از جمله در زمان غیبت صغری (حدود سال ۲۶۰ ق) شیعیان با امام غدیر از پس پرده غیبت توسط نایبان خاصش ارتباط داشتند. در چنین زمانی علی بن ابراهیم بن مهزیار اهوازی را میبینیم که درباره بیستمین سفری که به شوق دیدار امام زمان علیه السلام به حج مشرف شده، میگوید:
از مدینه به قصد مکه خارج شدم تا وارد جحفه شدم و یک روز آنجا ماندم. سپس از جحفه راهی غدیر شدم که در چهار مایلی آن است. در آنجا وقتی وارد مسجد شدم به نماز ایستادم و سپس صورت بر خاک نهادم و بسیار دعا کردم.[۲۷] این بدان معناست که در سایه عنایات حضرت بقیة اللَّه الاعظم ارواحنا فداه مسجد غدیر در زمان غیبت صغری، به عنوان نماد ابدی آن در وسط جاده مکه تا مدینه بر سر راه حجاج همچنان تابلوی تبلیغ غدیر بوده است.
پانویس
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۷۷؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۲، ص۱۹۴
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۸۳
- ↑ کشی، اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۸۲۵
- ↑ زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۱۷۸
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۳۱۸؛ قمی، الکنی و الألقاب، ج۱، ص۴۳۲
- ↑ طوسی، الفهرست، ص۸۸
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۲، ص۱۹۴
- ↑ علامه حلی، رجال العلامة، ص۹۲
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۸۱؛ خویی، همان، ج۱۲، ص۱۹۴
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۲۵۳؛ قرشی، حیاة الإمام الرضا، ج۲، ص۱۵۰
- ↑ دوانی، مفاخر اسلام، ج۱، ص۱۱۱
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ج۲، ص۳۱۰
- ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی ائمه، ص۴۹۲
- ↑ نجاشی، همان، ص۱۷۷
- ↑ آقابزرگ، الذریعة، ج۲، ص۳۵۶؛ ابن طاووس، التشریف بالمنن، ص۳۰
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۳، ص۲۶۳؛ همان، ج۱۲، ص۱۹۹
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۴۲۲؛ خویی، همان، ج۱۷، ص۳۰
- ↑ نجاشی، ص۱۷۷
- ↑ طوسی، الفهرست، ص۸۸
- ↑ کشی، اختیار معرفة الرجال، ص۵۴۸
- ↑ علامه حلی، رجال العلامة، ص۹۲؛ ابنداود، رجال ابنداود، ص۱۴۲
- ↑ معجم رجال الحدیث، ج۱۲، ص۱۹۴–۲۰۵
- ↑ دوانی، مفاخر اسلام، ج۱، ص۱۲۰
- ↑ مخلصی، ص۱۶۵–۱۹۷؛ شریعتی، ص۱۸۹؛ احمدی، ص۵۴
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۴۲۲؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۰، ص۱۲۱
- ↑ چهارده قرن با غدیر: ۲۱۲. غدیر کجاست؟: ص ۳۲. تبلیغ غدیر در سیره معصومین علیهم السلام: ص ۹۲.
- ↑ غیبت شیخ طوسی: ص ۱۵۵. بحار الانوار: ج ۵۲ ص ۵ ح ۴.