محمد بن عیسی ترمذی (ابوعیسی)
ابوعیسی تِرْمِذی (ح ۲۱۰-۲۷۹ق) محمد بن عیسی بن سَوْرة بن موسی بن ضحاک سُلَمی، محدث، حافظ و فقیه برجسته اهل سنت در قرن سوم هجری و صاحب کتاب «الجامع الصحیح» معروف به سنن ترمذی، یکی از صحاح سته.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد بن عیسی بن سَوْرة بن موسی بن ضحاک سُلَمی |
| سرشناسی | محدث، حافظ، فقیه |
| تولد | حدود ۲۱۰ هجری قمری |
| وفات | ۱۳ رجب ۲۷۹ هجری قمری |
| محل دفن | ترمذ (ازبکستان کنونی) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | بخاری، قتیبة بن سعید، ابوداوود سجستانی، ابوزرعه رازی، محمد بن یحیی ذهلی و... |
| شاگردان | ابوالعباس محمد بن احمد بن محبوب مروزی، ابوبکر احمد بن اسماعیل سمرقندی، هیثم بن کلیب شاشی و... |
| مذهب | اهل سنت (اصحاب حدیث) |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، فقه، رجال |
| علت شهرت | تدوین کتاب «الجامع الصحیح» (سنن ترمذی) |
زندگینامه
تاریخ ولادت او را به اختلاف، ۲۰۹ق[۱] و ۲۱۰ق[۲] ذکر کردهاند. در نسب وی تا جَدش سَوْره اتفاق نظر است، اما در ادامه آن اختلاف وجود دارد. مشهورترین نقل از غُنجار، نسب «... سورة بن موسی بن ضحاک» است.[۳] به گفته خود ترمذی، جدش اهل مرو بوده و در روزگار لیث بن سیار به ترمذ مهاجرت کرده است.[۴] نسبت «بوغی» که گاه به او داده شده، منسوب به قریه بوغ در شش فرسخی ترمذ است که احتمالاً زادگاه یا محل سکونت وی بوده است.[۵]
اساتید
ترمذی برای سماع حدیث و دانش اندوزی، رحلتی گسترده به مراکز علمی جهان اسلام داشت و از محدثان بزرگی بهره برد .
- در ترمذ: استماع از مشایخ اولیه مانند صالح بن عبدالله ترمذی[۶] و صالح بن محمد ترمذی.[۷]
- در بلخ: پیش از ۲۳۶ق وارد بلخ شد و از اساتیدی چون قتیبة بن سعید بغلانی[۸] و ابوداوود سلیمان بن سلم مصاحفی بهره گرفت.[۹]
- در مرو: در حدود سال ۲۳۸ق رهسپار مرو شد و از محدثان بزرگی چون سوید بن نصر مروزی[۱۰] و علی بن حجر سعدی سماع کرد.[۱۱]
- در بخارا: در حدود سال ۲۴۰ق به بخارا رفت و مهمترین بهره علمی خود را از محمد بن اسماعیل بخاری، در فقه، حدیث و رجال فراگرفت.[۱۲] ترمذی در کتاب خود بسیار با عبارت «محمد بن اسماعیل» از وی یاد کرده است.[۱۳]
- در حرمین شریفین: برای حج به مکه و مدینه سفر کرد و از مشایخی چون ابن ابی عدنی و ابومصعب زهری حدیث شنید.[۱۴]
- در عراق (بصره، کوفه، بغداد) : در بازگشت از حج، وارد عراق شد و در بصره از محدثان بزرگی چون محمد بن بشار بُندار[۱۵] و عمرو بن علی فلاس بهره برد. در کوفه از ابوسعید اشَج[۱۶] و در بغداد از احمد بن منیع بغوی[۱۷] استماع کرد.
- در ری و نیشابور: در مسیر بازگشت به خراسان، در ری از محمد بن حمید رازی[۱۸] و ابوزرعه رازی و در نیشابور از محمد بن یحیی ذهلی[۱۹] و مسلم بن حجاج بهره برد، هر چند تنها یک روایت از مسلم در جامع خود آورده است.[۲۰]
شاگردان
افراد بسیاری از جمله ابوالعباس محمد بن احمد بن محبوب مروزی (راوی اصلی جامع)، ابوبکر احمد بن اسماعیل سمرقندی و هیثم بن کلیب شاشی از وی حدیث روایت کردهاند .
جایگاه علمی
ترمذی در میان محدثان اهل سنت دارای جایگاهی والا و مورد اتفاق است.
- وثاقت و حفظ: علمای رجال او را توثیق کردهاند. ابن حبان نام او را در زمره ثقات آورده است.[۲۱] خلیلی وی را «ثقة متفق علیه» و مشهور به امانت و علم خوانده است.[۲۲] حافظه فوقالعادهای داشت؛ به گونهای که در سفری، چهل حدیث غریب را یکباره شنید و از حفظ بازگو کرد.[۲۳]
- کنیه «ابوعیسی»: استفاده وی از این کنیه در سراسر کتابش، نشاندهنده بیاعتناییاش به روایات منع این کنیه بوده است.[۲۴]
- نابینایی (ضریر): وی در اواخر عمر نابینا شد، نه از مادرزاد؛ و برخی این نابینایی را به گریههای بسیار در عبادت نسبت دادهاند.[۲۵]
ترمذی در فروع، مقلد هیچیک از ائمه اهل سنت نبود و مانند دیگر محدثان به احادیث عمل میکرد.[۲۶] وی در شمار فقیهان اصحاب حدیث بوده است.[۲۷] گرایشهای کلامی او را میتوان از لابهلای ابواب کتابش دریافت؛ آنجا که در «کتاب الایمان» بر دخیل بودن عمل در ایمان تأکید کرده، و در «کتاب المناقب» ضمن برشمردن فضایل اهل بیت علیهم السلام، به تفصیل از مناقب خلفا و «عشره مبشره» سخن گفته است.[۲۸]
جامع ترمذی یکی از مهمترین و پرکاربردترین منابع حدیثی اهل سنت است . مهمترین ویژگی این کتاب، تقسیمبندی احادیث به سه قسم صحیح، حسن و ضعیف است که ابتکاری از خود ترمذی بود و مورد توجه بعدیان قرار گرفت (ابن تیمیه، به نقل از ). او همچنین ترکیباتی چون «حسن صحیح» و «حسن غریب» را به کار برده است .
آثار
مهمترین اثر وی «الجامع الصحیح» (یا سنن ترمذی) است. دیگر آثار او عبارتند از :
- «الشمائل المحمدیه صلی الله علیه وآله»
- «کتاب العلل (الکبیر و الصغیر)»
- «تسمیة اصحاب رسولالله صلی الله علیه وآله»
- «کتاب التاریخ»
- «الزهد»
وفات
به ضبط دقیق منابع، وی در شب دوشنبه ۱۳ رجب سال ۲۷۹ق در زادگاهش ترمذ درگذشت[۲۹] و قبر او در سدههای بعد زیارتگاه مردم بود.[۳۰] برخی منابع سال ۲۷۵ق[۳۱] و برخی دیگر محل وفات را روستای بوغ ذکر کردهاند.
روايت حديث غدير[۳۲]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده محمد بن عيسى تِرمِذى، ابوعيسى (م ۲۷۹ ق) است. در روایت محمد بن بشّار گذشت كه ترمذى نيز حدیث غدير را در صحيح خود روایت كرده است. سیوطی مى نويسد: حدیث «هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است» را احمد بن حنبل از براء و بُرَيده نقل كرده، و ترمذى و نسايى از ضياء از زید بن ارقم روایت كرده اند.[۳۳]
پانویس
- ↑ ابناثیر، جامع الاصول، ج۱، ص۱۹۳
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۱۳، ص۲۷۱
- ↑ ابن نقطه، التقیید، ج۱، ص۹۷
- ↑ ابن خیر اشبیلی، فهرسة، ص۱۱۸
- ↑ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۴۱۵
- ↑ ترمذی، الجامع، ج۲، ص۲۷۵
- ↑ ترمذی، الجامع، ج۱، ص۱۶۹
- ↑ ترمذی، الجامع، ج۱، ص۵
- ↑ ترمذی، الجامع، ج۲، ص۳۵۶
- ↑ ترمذی، الجامع، ج۲، ص۲۲۵
- ↑ ترمذی، الجامع، ج۱، ص۱۷
- ↑ ابناثیر، اللباب، ج۱، ص۲۱۳
- ↑ ترمذی، الجامع، ج۵، ص۳۴۴
- ↑ ترمذی، الجامع، ج۲، ص۲۵ و ج۳، ص۱۶۷
- ↑ ترمذی، الجامع، ج۱، ص۸
- ↑ ترمذی، الجامع، ج۱، ص۲۷۳
- ↑ ترمذی، الجامع، ج۱، ص۸۳
- ↑ ترمذی، الجامع، ج۱، ص۷۷
- ↑ ترمذی، الجامع، ج۱، ص۴۱۷
- ↑ ترمذی، الجامع، ج۳، ص۷۱
- ↑ ابن حبان، الثقات، ج۹، ص۱۵۳
- ↑ خلیلی، الارشاد، ج۳، ص۹۰۵
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۱۳، ص۲۷۳
- ↑ مبارکفوری، تحفة الاحوذی، ج۱، ص۲۷۲
- ↑ ذهبی، العبر، ج۲، ص۶۸
- ↑ مبارکفوری، تحفة الاحوذی، ج۱، ص۲۷۷
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، ص۲۸۹
- ↑ ترمذی، تسمیة اصحاب رسولالله، ص۲۷-۲۹
- ↑ ابن نقطه، التقیید، ج۱، ص۹۷
- ↑ اسعردی، به نقل از یوسف بن احمد بغدادی
- ↑ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۴۱۵
- ↑ چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۲۲۶.
- ↑ الجامع الصغير: ج ۲ ص ۱۸۱.