محمد بن یحیی ذهلی (ابوعبدالله، نیشابوری)

محمد بن یحیی ذهلی

اطلاعات فردی
نام کامل	ابوعبدالله محمد بن یحیی بن عبدالله ذهلی زهری نیشابوری
سرشناسی	محدث، حافظ حدیث، فقیه
تولد	۱۷۲ هجری قمری، نیشابور
وفات	۲۵۸ هجری قمری، نیشابور
محل دفن	نیشابور
اطلاعات علمی
استادان	عبدالرحمان بن مهدی، عبیدالله بن موسی، روح بن عباده، محمد بن عمر واقدی
شاگردان	محمد بن اسماعیل بخاری، ابوداود سجستانی، سعید بن ابی مریم، محمد بن مثنی
تحصیلات	حدیث، فقه
مذهب	اهل سنت
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	حدیث، رجال، فقه
علت شهرت	تبحر در احادیث ابن شهاب زهری، جایگاه همطراز با احمد بن حنبل در نیشابور.

ابوعبدالله محمد بن یحیی بن عبدالله ذهلی نیشابوری (۱۷۲-۲۵۸ق) از محدثان و حافظان حدیث اهل سنت در قرن سوم هجری و چهره شاخص مکتب حدیثی نیشابور است. وی با سفرهای خود به مراکز حدیثی جهان اسلام، از جمله مکه، کوفه، بصره، یمن، مصر و بغداد، نقش اساسی در انتقال و تدوین میراث حدیثی اهل سنت به ویژه احادیث ابن شهاب زهری ایفا کرد. جایگاه علمی وی چنان بود که او را هم‌ تراز احمد بن حنبل در بغداد و مالک بن انس در مدینه دانسته‌اند.

زندگی نامه

ابوعبدالله محمد بن یحیی بن عبدالله ذهلی زهری نیشابوری، از موالیان قبیله بنی ذهل و از محدثان بزرگ خراسان، در سال ۱۷۲ هجری قمری در نیشابور دیده به جهان گشود. نسبت «ذهلی» به قبیله بنی ذهل و «زهری» به دلیل تبحر و احاطه وی بر احادیث ابن شهاب زهری (م۱۲۴ق) بازمی‌گردد؛ چنانکه در گردآوری و شناخت دقیق روایات او، سرآمد روزگار خویش گشت.

ذهلی از زمره محدثانی است که برای شنیدن حدیث و تکمیل دانش خویش، سفرهای پرشماری به سرزمین‌های مختلف اسلامی ترتیب داد. منابع تاریخی از سفرهای وی به مکه، کوفه، واسط، یمن، مصر، ری و بغداد یاد کرده‌اند. نکته شگفت‌انگیز آنکه وی هجده مرتبه به بصره و دو بار به یمن مسافرت کرد.

اساتید

ذهلی از محضر جمع کثیری از محدثان برجسته عصر خویش بهره برد که از آن میان می‌توان به این افراد اشاره کرد:

• عبدالرحمان بن مهدی (م۱۹۸ق)، پیشوای حدیث در بصره
• عبیدالله بن موسی (م۲۱۳ق)، محدث کوفه
• روح بن عباده (م۲۰۵ق)، محدث بصری
• محمد بن عمر واقدی (م۲۰۷ق)، مورخ و محدث نامدار

این تنوع مشایخ، افق گسترده علمی ذهلی و بهره‌مندی وی از مکاتب حدیثی گوناگون را نشان می‌دهد.

شاگردان

شاگردان و راویان ذهلی، حلقه‌های بعدی انتقال میراث حدیثی او را تشکیل می‌دهند. برخی از برجسته‌ترین آنان عبارت‌اند از:

• سعید بن ابی مریم (م۲۲۴ق)، محدث مصر
• محمد بن مثنی (م۲۵۲ق)، معروف به «الزمن»
• ابوداود سجستانی (م۲۷۵ق)، صاحب سنن ابوداود
• محمد بن اسماعیل بخاری (م۲۵۶ق)، پیشوای محدثان و صاحب صحیح بخاری

همکاری علمی ذهلی با بخاری و سپس فاصله گرفتن از وی در جریان محنت بخاری، از جمله وقایع مهم تاریخ حدیث در نیشابور است.

جایگاه رجالی

رجال‌شناسان و مورخان اهل سنت، ذهلی را با والاترین صفات ستوده‌اند.

• مزی در «تهذیب الکمال» او را چنین معرفی می‌کند: «ثقة، حافظ، عارف، متقی».
• ذهبی نیز در «سیر اعلام النبلاء» عظمت او را اینگونه ترسیم می‌کند: «کان محمد بن یحیی بن عبدالله بن یزید الزهری النیسابوری أحد الأئمة الأعلام، وصاحب الحفظ والإتقان».
• احمد بن حنبل (م۲۴۱ق)، پیشوای حنابله و محدث بزرگ بغداد، وقتی به یکی از راویان که قصد سفر به بصره را داشت، گفت: «در آنجا ملازم محمد بن یحیی باش و حدیث را از او بیاموز، چون آگاه‌تر از او به حدیث زهری کسی یافت نمی‌شود».
• ابن‏ حجر: او را توثيق كرده و ستوده است.
• ابن ‏ابى‏ داوود و ابوحاتِم بسيار او را ستوده ‏اند.

نکته قابل تأمل آنکه جایگاه علمی ذهلی در نیشابور، با جایگاه احمد بن حنبل در بغداد و مالک بن انس در مدینه مقایسه شده است. این مقایسه نشان‌دهنده نفوذ و مرجعیت وی در شرق جهان اسلام است.

وفات

محمد بن یحیی ذهلی سرانجام در سال ۲۵۸ هجری قمری، در زادگاه خود نیشابور درگذشت.

تألیفات

• «علل حدیث الزهری»
• «التوکل»

روايت حديث غدير

يكى از علما و بزرگان اهل‏ سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده محمد بن يحيى بن عبداللَّه بن خالد بن فارس ذُهلى نيشابورى، ابوعبدالله (م ۲۵۸ ق) است. نسايى حديث غدير را در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين‏ عليه السلام در رحبه کوفه در «الخصائص» از محمد بن يحيى نيشابورى نقل كرده است.