محمد بن محمد حسینی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | سید محمد بن عبدالرزاق بن محمد بن حسین بن علی بن ابراهیم بن محمد بن ابیبکر حسینی واسطی، ملقب به مرتضی، مکنی به ابوالفیض |
| سرشناسی | لغتشناس، محدث، رجالشناس، نسبشناس |
| تولد | ۱۱۴۵ هجری قمری - بلگرام (هند) |
| وفات | شعبان ۱۲۰۵ هجری قمری - قاهره (مصر) |
| نحوه درگذشت | بیماری طاعون |
| محل دفن | قاهره، مصر |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | مشایخ و علمای حجاز، یمن و مصر |
| تحصیلات | لغتشناسی، حدیث، رجال، انساب، فقه |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | لغتشناسی، حدیث، فقه، تاریخ، نسبشناسی |
| علت شهرت | تألیف تاج العروس (شرح قاموس) و اتحاف السادة المتقین (شرح احیاء علوم الدین) |
سید محمد بن عبدالرزاق حسینی، ملقب به مرتضی زبیدی و مکنی به ابوالفیض (۱۱۴۵-۱۲۰۵ق)، از چهرههای برجسته علمی در زمینه لغتشناسی، حدیث، رجال و نسبشناسی در سده دوازدهم هجری است. وی با تألیف دائرةالمعارف بزرگ لغوی «تاج العروس» که شرحی بر «قاموس» فیروزآبادی است، شهرتی جاودانه یافت.
زندگی نامه[۱]
سید محمد بن عبدالرزاق بن محمد بن حسین بن علی بن ابراهیم بن محمد بن ابیبکر حسینی واسطی، ملقب به مرتضی و مکنی به ابوالفیض، در سال ۱۱۴۵ هجری قمری در شهر بلگرام (یا بِلْجِرام) از توابع هندوستان دیده به جهان گشود. نسب وی از ناحیه پدر به شهر واسط عراق میرسد و خاندان او از سادات حسینی بودند که اصالتاً عراقی محسوب میشدند.
وی در شهر زبید یمن که از مراکز مهم علمی آن دیار بود، رشد و تربیت یافت و از همین رو به «زبیدی» شهرت یافت. این شهر در آن دوره از مراکز مهم علمی و فرهنگی یمن به شمار میرفت و حضور علمای بزرگ در آن، زمینه مناسبی برای رشد علمی زبیدی فراهم آورد.
سید مرتضی زبیدی در طول زندگی خود سفرهای علمی متعددی انجام داد که هر یک در تکمیل شخصیت علمی و آشنایی وی با مشایخ و منابع حدیثی و لغوی نقش مهمی ایفا کرد:
- سفر به حجاز: وی پس از مدتی اقامت در زبید، راهی حجاز شد و در آن دیار از محضر علمای بزرگ استفاده برد. این سفر علاوه بر انجام فریضه حج، فرصتی برای بهرهگیری از مشایخ حرمین شریفین فراهم آورد.
- ورود به مصر (۱۱۶۷ق): مهمترین سفر علمی زبیدی به مصر بود. وی در این سال وارد قاهره شد و مورد استقبال و حمایت اسماعیل کتخدا عذبان، از امرای وقت مصر، قرار گرفت. این حمایتها زمینه را برای فعالیتهای علمی گسترده وی فراهم کرد.
زبیدی در مصر به سرعت میان خاص و عام شهرت یافت و به مناطق مختلف مصر از جمله صعید (منطقه علیای مصر) سفر کرد و مورد احترام و تجلیل بزرگان آن دیار قرار گرفت. وی در این سفرها با بسیاری از اهل علم و سلوک دیدار کرد و سفرنامههایی نیز نگاشت.
جایگاه علمی
شهرت علمی زبیدی با تألیف شرح بزرگ خود بر قاموس فیروزآبادی به اوج رسید. وی سالها برای تکمیل این اثر ارزشمند رنج برد و سرانجام آن را در ۱۴ جلد با نام «تاج العروس من جواهر القاموس» به پایان رساند. به مناسبت اتمام این اثر، ولیمهای ترتیب داد که تمامی طلاب و اساتید وقت در آن دعوت شده بودند.
پس از انتشار این اثر، شهرت زبیدی چنان گسترش یافت که سیل هدایا و تحف از اقصی نقاط جهان اسلام به سوی او سرازیر گردید. پادشاهان و امرای حجاز، هند، یمن، شام، عراق، مغرب اقصی (مراکش)، ترکیه، سودان و الجزایر با وی مکاتبه میکردند و از دانش و جایگاه وی بهره میجستند.
اعتقاد مردم نسبت به او چندان فزونی گرفت که بسیاری از مردم مغرب چنین میپنداشتند که هر کس به حج رود و به زیارت زبیدی نرود و هدیهای تقدیم او نکند، حج او کامل نخواهد بود. این امر نشاندهنده نفوذ معنوی و جایگاه والای او در میان مسلمانان آن عصر است.
وفات
سید مرتضی زبیدی در ماه شعبان سال ۱۲۰۵ هجری قمری بر اثر شیوع بیماری طاعون در قاهره مصر درگذشت. پیکر وی در این شهر به خاک سپرده شد.
تألیفات
زبیدی تألیفات بسیاری از خود به جای گذاشت و برخی از منابع تعداد آثار او را بالغ بر ۱۳۸ اثر ذکر کردهاند. مهمترین آثار وی عبارتند از:
- «تاج العروس من جواهر القاموس»
- «اتحاف السادة المتقین بشرح إحیاء علوم الدین»
- «اسانید الکتب الستة»
- «عقود الجواهر المنیفة فی ادلة مذهب الامام ابی حنیفة»
- «کشاف اللثام عن آداب الایمان و الاسلام»
- «رفع الشکوی و ترویح القلوب فی ذکر ملوک بنی ایوب»
- «رسالة عقد الجمان فی بیان شعب الایمان»
- «غایة الابتهاج لمقتفی اسانید مسلم بن الحجاج»
- «عقد اللئالی المتناثرة فی حفظ الاحادیث المتواترة»
- «نشوة الارتیاح فی بیان حقیقة المیسر و القداح»
روايت حديث غدير[۲]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده محمد بن محمد حسينى زَبيدى حنفى، ابوالفيض مرتضى (م ۱۲۰۵ ق) است. زبيدى حديث غدير را در «تاج العروس»، در بيان معانى «مَولى» آورده است. زِرِكلى[۳]: او را توثيق كرده و در لغت و حدیث و رجال و انساب ستوده است.