معروف بن خربوذ

معروف بن خربوذ مکی

اطلاعات فردی
نام کامل	معروف بن خربوذ مکی
سرشناسی	فقیه، محدث شیعه، از اصحاب اجماع
تولد	اواخر قرن اول ق، مکه
وفات	بین ۱۴۱ تا ۱۶۰ ق (برخی منابع تا ۲۰۰ قمری نیز ذکر کرده‌اند)
خویشان سرشناس	از موالی قریش (آل عثمان بن عفان)
اطلاعات علمی
استادان	امام باقر و امام صادق علیهما السلام، ابوالطفیل، حکم بن مستور و دیگران
شاگردان	ابوداود طیالسی، عبید بن معاذ، حنان بن سَدیر الصیرفی و دیگران
مذهب	شیعه
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	فقه و حدیث
علت شهرت	از اصحاب اجماع، راوی معتبر شیعه و از یاران امامان معصوم

يكى از تابعین كه حدیث غدیر را از صحابه نقل كرده معروف بن خربوذ (خربود) است. معروف بن خربوذ از راویان حدیث غدیر است. ابن ‏حبان: او را توثيق كرده است. او از نخستین فقهای شیعه و از اصحاب اجماع بود که در نیمه اول سده اول هجری در مکه به دنیا آمد و از یاران امام سجاد، امام باقر و امام صادق علیهم‌السلام به شمار می‌رود. او در منابع رجالی شیعه و اهل سنت به وثاقت و جایگاه علمی بالا شناخته شده و از راویان معتبر حدیث است. وفات او را بین سال‌های ۱۴۰ تا ۱۶۰ قمری ذکر کرده‌اند و به سبب تولد در مکه، به «مکی» شهرت دارد

جایگاه: راوی حدیث غدیر

معروف بن خربوذ مکی، فقیه شیعه،‌ تابعی، از اصحاب اجماع و از صحابیان امام باقر و امام صادق علیهما السلام که حدیث غدیر را از صحابه نقل کرده است. شیخ صدوق در خصال، ابن‌عساکر در تاریخ دمشق و ابن‌کثیر در البدایة و النهایة حدیث غدیر را از او نقل کرده‌اند.

شیخ حر عاملی در کتاب اثبات الهداة خود این روایت را چنین نقل کرده است: «عَنْ‌ مَعْرُوفِ‌ بْنِ‌ خَرَّبُوذَ عَنْ‌ أَبِي الطُّفَيْلِ‌ عَامِرِ بْنِ‌ وَاثِلَةَ‌ عَنْ‌ حُذَيْفَةَ‌ بْنِ‌ أَسِيدٍ عَنِ‌ النَّبِيِّ‌ صَلَّى اللَّهُ‌ عَلَيْهِ‌ وَ آلِهِ‌: فِي حَدِيثٍ‌ طَوِيلٍ‌ أَنَّهُ‌ قَالَ‌ لِأَصْحَابِهِ‌ فِي الْجُحْفَةِ‌ بَعْدَ انْصِرَافِهِ‌ مِنْ‌ حِجَّةِ‌ الْوَدَاعِ‌: إِنَّ‌ اللَّهِ‌ مَوْلاَيَ‌ وَ أَنَا مَوْلَى كُلِّ‌ مُسْلِمٍ‌ وَ أَنَا أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ‌ مِنْ‌ أَنْفُسِهِمْ‌، أَلاَ مَنْ‌ كُنْتُ‌ مَوْلاَهُ‌ فَعَلِيٌّ‌ مَوْلاَهُ‌، اللَّهُمَّ‌ وَالِ‌ مَنْ‌ وَالاَهُ‌، وَ عَادِ مَنْ‌ عَادَاهُ‌ وَ انْصُرْ مَنْ‌ نَصَرَهُ‌ وَ اخْذُلْ‌ مَنْ‌ خَذَلَهُ‌. قَالَ‌ مَعْرُوفُ‌ بْنُ‌ خَرَّبُوذَ فَعَرَضْتُ‌ هَذَا الْكَلاَمَ‌ عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ فَقَالَ‌: صَدَقَ‌ أَبُو الطُّفَيْلِ‌ رَضِيَ‌ اللَّهُ‌ عَنْهُ‌ هَذَا كَلاَمٌ‌ وَجَدْنَاهُ‌ فِي كِتَابِ‌ عَلِيٍّ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ وَ عَرَفْنَاهُ‌؛ از معروف بن خربوذ، از ابوالطفیل عامر بن واثله، از حذیفه بن اسید، از پیامبر اکرم صلی‌ الله علیه و آله و سلم نقل شده که در حدیثی طولانی فرمودند: وقتی پیامبر در جحفه، پس از بازگشت از حجةالوداع، با اصحاب خود سخن می‌گفت، فرمود: همانا خداوند مولای من است و من مولای هر مسلمانم و من بر مؤمنان از خودشان سزاوارترم. آگاه باشید، هر کس من مولای او هستم، علی نیز مولای اوست. خدایا، دوست بدار کسی را که او را دوست بدارد و دشمن بدار کسی را که با او دشمنی کند، یاری کن کسی را که او را یاری کند و خوار کن کسی را که او را خوار کند. معروف بن خربوذ می‌گوید: این سخن را بر امام باقر علیه‌ السلام عرضه داشتم. او فرمودند: ابوالطفیل راست گفته است. این سخن را در کتاب علی علیه‌ السلام یافته‌ایم و آن را می‌شناسیم».

همچنین، ابراهیم بن محمد جوینی در کتاب فرائد السمطین خود حدیث ثقلین را از معروف بن خربوذ نقل کرده است.

شخصیت و وثاقت

مَعروفِ بنِ خَرَّبوذ مکی از موالی آل عثمان بن عفان بود؛ به همین دلیل او را قرشی هم خوانده‌اند. معروف بن خربوذ مکی از بزرگان صحابه امام سجاد، امام باقر و امام صادق علیهم السلام برشمرده شده است.

معروف يكى از اصحاب اجماع دانسته شده كه حديث منقول از او در شمار صحاح آورده مى‌شود. گفته شده که او بين عامه و خاصه معروف بوده است. معروف بن خرّبوذ از اعاظم صحابه ائمه بزرگوار، حضرات على بن الحسين و محمد بن على و جعفر بن محمد الصادق عليهم السلام بوده، و امتياز مخصوص وى به كثرت عبادت اوست. همان گونه كه در شرح حال جميل بن دراج گذشت، وقتى كه فضل بن شاذان از سجده طولانى ابن ابى عمير در شگفت شد، ابن ابى عمير داستان شگفتى خود را از سجده‌هاى جميل بن دراج ذكر كرد و گفت كه جميل بن دراج به او گفته بود كه سجده طولانى‌اش در مقايسه با سجده‌هاى طولانى معروف بن خرّبوذ، بس ناچيز بوده است.

امتياز مخصوص وى به كثرت عبادت اوست. همان گونه كه در شرح حال جميل بن دراج گذشت، وقتى كه فضل بن شاذان از سجده طولانى ابن ابى عمير در شگفت شد، ابن ابى عمير داستان شگفتى خود را از سجده‌هاى جميل بن دراج ذكر كرد و گفت كه جميل بن دراج به او گفته بود كه سجده طولانى‌اش در مقايسه با سجده‌هاى طولانى معروف بن خرّبوذ، بس ناچيز بوده است.

معروف بن خرّبوذ، به كثرت عبادت و طول سجده كه غايت خضوع و منتهاى عبادت است، و اقرب حالات بنده به نزد پروردگار، و اشدّ اعمال بر ابليس است، معروف و محل توجه بوده است. او اين نشانه از شيعه راستين على علیه السلام بودن را، كه - به فرموده امام صادق علیه السلام - معروف بودن به عبادت است، بخوبى دارا بود.

مرحوم كلينى، در كافى، باب علامات و صفات مؤمن، از معروف بن خرّبوذ، از امام باقر علیه السلام روايت مى‌كند كه فرمود: امير المومنين عليه السلام نماز صبح را، در عراق، به جماعت گزارد؛ چون رو برگردانيد، مردم را موعظه فرمود و از خوف خدا گريست و آنان را نيز گرياند، سپس فرمود: هان اى خدا، در زمان دوست و رفيقم پيغمبر صلی الله علیه وآله، مردمى را مى‌شناختم كه در بامداد و شام ژوليده و گردآلود و گرسنه بودند، پيشانى آنان (در اثر سجده) مانند زانوى بز بود، شب را براى پروردگار خود با سجود و قيام مى‌گذرانيدند، گاهى روى پا ايستاده و گاهى پيشانى به زمين مى‌گذاشتند، با پروردگار خود مناجات نموده، و آزادى خويش را از آتش دوزخ طلب مى‌كردند. به خدا كه آنان را، با اين حال، ديدم كه ترسان و نگران بودند.

ابن اثير، در اسد الغابه، در ذيل حالات بشير بن تيم صحابى، نقل كرده كه معروف بن خرّبوذ از بشير بن تيم روايت مى‌كند كه در شب ولادت نبى اكرم صلی الله علیه وآله، موبد كسرىدر خواب ديد كه شتران و گروه اسبان از دجله گذشتند و درياچه ساوه خشك شد، و آتشكده فارس خاموش گرديد... نويسنده گويد: بنابراين روايت، معروف بايد از تابعين به شمار آيد.

على بن ابراهيم تيمى از محمد اصبهانى نقل كرده كه گفت: در مكه معظمه، با معروف بن خرّبوذ نشسته بوديم، و عده‌اى نيز حضور داشتند؛ ناگاه جمعى از اهالى مدينه كه بر چهارپايان سوار بودند بر ما گذشتند. معروف گفت از ايشان بپرسيد كه در مدينه چه خبر تازه‌اى است. ما پرسيديم، گفتند؛ عبد الله بن حسن وفات كرده است. ما به معروف خبر داديم. طولى نكشيد، عده ديگرى آمدند، معروف گفت: از ايشان هم از خبر تازه مدينه بپرسيد. آنان گفتند: عبد الله بن حسن غش كرده بود و به هوش آمد. معروف گفت: نمى‌دانم ايشان چه مى‌گويند، الا آنكه ابن المكرمة (حضرت صادق عليه السلام) به من خبر داد كه قبر عبد الله و اهل بيتش در كنار فرات است. و چنان شد كه او شنيده و خبر داده بود؛ منصور ايشان را به كوفه برد و در حبس افكند، و تمامى بر كنار فرات شهيد گشتند.

از محمد بن مروان روايت شده كه گفت: من با معروف نزد حضرت صادق علیه السلام نشسته بوديم، پس او براى من شعر مى‌خواند و من براى او شعر مى‌خواندم، او از من سؤال مى‌كرد و من از او سؤال مى‌نمودم، و امام صادق علیه السلام مى‌شنيد، پس فرمود كه رسول خدا صلی الله علیه وآله فرموده: دل آدمى از چرك پر شود، از براى او بهتر است كه از شعر پر شود." فقال معروف: و انما يعنى بذلك الذى يقول الشعر. فقال علیه السلام: ويحك او ويلك، قد قال ذلك رسول الله صلی الله علیه وآله " - معروف گفت: شايد مراد رسول خدا صلی الله علیه وآله، گوينده شعر باشد، نه خواننده شعر، حضرت فرمود: واى بر تو! رسول خدا صلی الله علیه وآله اين‌طور فرموده است -نويسنده گويد: جمله" قد قال "يعنى فرمايش رسول خدا صلی الله علیه وآله، آن‌طور كه تو خيال كردى و گفتى، نيست؛ بلكه فرمايش ايشان شامل گوينده، و حفظكننده و خواننده شعر است. خدا و رسولش آگاه‌ترند. مرحوم پدرم فرموده: سيد بن طاوس (ره)، در طريق اين روايت قدح فرموده.

از جابر جعفى روايت شده كه گفت: وارد شدم بر امام باقر علیه السلام و زيد، برادر آن حضرت، نيز حاضر بود؛ ناگاه معروف بن خرّبوذ به مجلس وارد شد، حضرت فرمود: اى معروف! از اشعار شيرين و لطيفت، براى ما انشاد كن. معروف اين شعر را خواند: به جان تو سوگند، كه ابو مالك سهل‌انگار و سست و ضعيف نيست - او آن‌چنان نيست كه اگر حكيمى او را نهى كند، با او به ستيز برخيزد - بلكه او سرورى است برتر از همه كه سرشتى بخشنده دارد و نيك‌منش است - اگر بر او فخر كنى تنها بر فرمانبرداريش فخر نموده‌اى، ولى اگر كار را بدو واگذار كنى او تمامى امور تو را كفايت خواهد نمود. حضرت دست بر شانه زيد گذاشت، و فرمود: اينها صفات تو است.

جستارهای وابسته

• فهرست راویان حدیث غدیر از تابعین

منابع

• إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات؛ محمد بن حسن حر عاملی، تحقیق: علاءالدین اعلمی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۵ق.
• البدایة و النهایة؛ إسماعیل بن عمر بن کثیر قرشی دمشقی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
• تاریخ مدینة دمشق؛ علی بن حسن شافعی (ابن‌عساکر)، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
• چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، به‌کوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
• الخصال؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۶ق.
• الرواة المشترکون بین الشیعة و السنة: دراسه تسلط الضوء علی جانب من احوالهم و آرائهم و النقاط المضیئه فی حیاتهم؛ حسین عزیزی و همکاران، تهران: مرکز التحقیقات و الدراسات العلمیة المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، ۱۴۳۰ق.
• الرواشح السماویة فی شرح الأحادیث الإمامیة؛ بی‌جا: بی‌نا.
• الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
• فرائد السمطین؛ ابراهیم بن محمد حموی جوینی، تحقیق: محمدباقر محمودی، بیروت: مؤسسة المحمودی، ۱۳۹۸ق.