تابعین

تابعین به نسل پس از صحابه پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله اشاره دارد. این اصطلاح به مردان و زنانی اطلاق می‌گردد که هرچند توفیق درک مستقیم حضور پیامبر صلی الله علیه وآله را نیافتند، اما دست کم با یک تن از صحابه آن حضرت، در حال ایمان، ملاقات و مصاحبت داشتند. این دیدار و همنشینی، شرط اصلی اطلاق عنوان «تابعی» است.

اهمیت تاریخی

تابعین حلقهٔ حیاتی و واسطهٔ اصلی در زنجیرهٔ انتقال معارف اسلامی از نسل صحابه به نسل‌های بعدی به‌شمار می‌روند. آنان در واقع، پرچم‌داران مرحلهٔ دوم شکل‌گیری و تدوین علوم اسلامی بودند. نقش آنان منحصر به نقلِ صرف روایات نبود؛ بلکه بسیاری از تابعین، خود مجتهدان، مفسران، فقیهان و مورخان برجسته‌ای بودند که به تنسیق، نقد و تعمیق دانش‌های منتقل‌شده پرداختند. مکاتب فقهی نخستین در شهرهایی مانند مدینه، کوفه و بصره، عمدتاً به دست تابعین بزرگ و شاگردان آنان پایه‌گذاری شد.

طبقات تابعین

تابعین خود به طبقات مختلفی تقسیم می‌شوند. مشهورترین تقسیم‌بندی بر اساس زمانی است که درک صحابه را کرده‌اند:

• طبقهٔ اول (کبار تابعین): کسانی که شمار قابل توجهی از صحابهٔ بزرگ، به ویژه خلفاء را درک کردند. مانند سعید بن مسیب (در مدینه) و علقمة بن قیس (در کوفه).
• طبقهٔ میانی: کسانی که عمدتاً از نسل جوان‌تر صحابه روایت کرده‌اند.
• طبقهٔ آخر (صغار تابعین): کسانی که تعدادی محدود از آخرین بازماندگان صحابه را دیدار کردند.

تبع تابعین (أتباع التابعین)

به نسل پس از تابعین، «تبع تابعین» گفته می‌شود. شرط این عنوان، ملاقات با فردی از تابعین است، بدون آنکه نیازی به درک صحابه باشد. بسیاری از امامان و مؤسسان مذاهب فقهی، مانند ابوحنیفه و مالک بن انس، در زمرهٔ تبع تابعین قرار می‌گیرند.

جایگاه در علوم اسلامی

شناسایی تابعین و طبقات آنان در علوم زیر از اهمیت بنیادین برخوردار است:

• علم الرجال و جرح و تعدیل: برای ارزیابی اسناد حدیث (سندشناسی).
• علم تاریخ و سیره: برای تحلیل رخدادهای صدر اسلام و دورهٔ خلفا.
• علم فقه و اصول: برای فهم نحوهٔ شکل‌گیری و استنباط احکام.
• علم تفسیر: برای ردیابی نقل‌قول‌های تفسیری از صحابه.

نقل حدیث غدیر توسط تابعین

پس از انتشار خبر غدیر و سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله در شهرها، متأسفانه منع از نقل حدیث در حکومت سقیفه باعث شد مردم غدیر را به فراموشی بسپارند و اهمیت آن را نادیده بگیرند. ولی در همین جو خفقان و در کنار نقا و اتمام حجت معصومین علیهم السلام با غدیر، بیش از دویست نفر از صحابه و عده زیادی از تابعین، با آن که در شرایط سخت تقیه بوده‌اند و نقل حدیث غدیر برای آنان به قیمت حیثیت و جانشان تمام می‌شده، آن را نقل کرده‌اند.

در کتاب عوالم العلوم: ج ۳/۱۵ صفحات۴۹۳–۵۰۸ فهرستی از راویان حدیث غدیر به ترتیب زمانی چهارده قرن را آورده، و اثبات کرده چنین اتصال سند و نقل خَلَف از سَلَف دلیل بر ریشه محکم و سلسله بدون انقطاع اسناد در نقل حدیث غدیر است. به همین جهت در بین قاطبه مسلمین، هیچ حدیثی به اندازه «حدیث غدیر» روایت کننده ندارد، و گذشته از تواتر آن، از نظر علم رجال و درایت اسنادِ آن در حد فوق‌العاده ای است.

به بیان دیگر:

پرواضح است هر حدیثی که از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می‌شود، نهایتاً و در انتهای سند به تابعین می‌رسد، که آنها نیز حدیث را از صحابه نقل کرده‌اند. از صحابه پیامبرصلی الله علیه وآله ۱۱۰ صحابی حدیث غدیر را از پیامبرصلی الله علیه وآله نقل کرده، و ۸۴ تابعی حدیث غدیر را از آن صحابه روایت نموداند؛ و این یعنی بسیار فراتر از حدّ تواتر!

دانشمندان اهل سنت نیز در ثبت و ضبط و روایت این حدیث از امامیه دست کمی نداشته‌اند؛ آنان نیز واقعه و حدیث غدیر را قطعی دانسته و به صحت آن معترف و به تواتر آن اذعان دارند. مگر فرد یا افراد اندکی که از روی عصبیّت، کورکورانه نسبت به این واقعه یاوه ای گفته‌اند! حتی واقعه و حدیث غدیر در نظر علمای اهل سنت نیز ثابت و محقق بوده و از متواترات و مسلّمات است.

در روایت زید بن ارقم تلویحاً به این معنی اشاره شده که قسمتی از حاضرین در آن روز و در آن مکان از جمله صحرانشینان بوده‌اند که سخنی از آنان در دسترس دیگران قرار نگرفته و منشأ نشر و اِسناد این خبر واقع نشده‌اند. با همه این امور و حوادث و موانع، در اثبات و تواتر این حدیث آنچه که به آن دست یافته و ذکر کردیم کافی است.

روایت غدیر توسط بانوان از تابعین

شواهد موجود در کتب تاریخی گویای این حقیقت است که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله از آغاز رسالت با رویکرد عمده زنان به آئین توحیدی روبرو شد. اولین پذیرنده اسلام حضرت خدیجه علیها السلام و اولین شهیده جناب سمیه و نیز بانوانی که از سابقین و مهاجران شمرده می‌شدند، نمونه روشن و شیوایی از ارزش زنان در دین اسلام را به نمایش می‌گذارند.

همچنین حضور زنان در حجةالوداع بارزترین و ماندگارترین نوع ارزش والای بانوان است. اخبار فراوانی که به وسیله راویان زن از این مراسم عظیم نقل شده گویای تلاش گسترده زنان در پاسداری از این میراث مقدس است. از جمله این راویان غدیر، زنانی از طبقه تابعین هستند:

نام این بانوان چنین است:

• الشیخة ام محمد زینب ابنة احمد بن عبدالرحیم المقدسیه
• فاطمه معصومه دختر امام موسی بن جعفر علیه السلام
• زینب دختر امام موسی بن جعفر علیه السلام
• ام کلثوم دختر امام موسی بن جعفر علیه السلام
• فاطمه دختر امام جعفر بن محمد صادق علیه السلام
• فاطمه دختر امام محمد بن علی باقر علیه السلام
• فاطمه دختر امام علی بن حسین سجاد علیه السلام
• فاطمه دختر امام حسین بن علی علیه السلام
• سکینه دختر امام حسین بن علی علیه السلام
• ام کلثوم دختر حضرت فاطمه زهرا علیها السلام

این گروه از فاطمه زهرا علیها السلام نقل کرده‌اند که حضرت فرمود: انسیتم قول رسول اللَّه صلی الله علیه و آله یوم غدیر خم: من کنت مولاه فعلی علیه السلام مولاه، و قوله: انت منی بمنزلة هارون من موسی علیهما السلام:

آیا سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله در روز غدیر را فراموش کردید که فرمود: هر کس من مولای او هستم علی علیه السلام مولای او است؟ و آیا گفتارش را فراموش کردید که فرمود: ای علی، جایگاه تو در برابر من مانند جایگاه هارون در برابر موسی علیهما السلام است؟

عایشه بنت سعد

الف) عایشه بنت سعد بیشتر روایت‌هایش را از پدرش سعد بن ابی وقاص نقل می‌کند، و نزد ابن حجر از راویان موثق به‌شمار می‌رود. او روایت غدیر را از زبان پدرش چنین بازگو می‌کند:

با رسول خدا صلی الله علیه و آله در راه مکه بودیم و او به سوی مکه توجه داشت (در نسخه‌های صحیح می‌خوانیم که به مدینه توجه داشت). وقتی به غدیر خم رسید ایستاد، تا آنان که جلو بودند رسیدند. مردم پیرامونش گرد آمدند و حضرت فرمود: ای مردم، سرپرست شما کیست؟ حاضران سه بار گفتند: خدا و پیامبرش. آنگاه دست علی علیه السلام را بلند کرد و فرمود: هر کس خدا و رسول او سرپرستش هستند این سرپرست او است. خدایا، هر کس او را دوست دارد دوست بدار، و آن کس که با او دشمنی می‌ورزد دشمن بدار.

مقاله اصلی: "عایشه بنت سعد"

دارمیه حجونیه کنانیه

او از شیعیان معروف و بسیار مشهور حضرت امیرمؤمنان علیه السلام بوده است. به نحوی که آوازه اش تا بدان حد پیچیده بود که معاویه موقع ورود به مکه از وی سراغ گرفت. این موضوع خود به خوبی می‌تواند نمایانگر شذت ارادت این بانوی شیعه و محب اهل بیت علیهم السلام باشد.

مقاله اصلی: "دارمیّه حجونیّه و حدیث غدیر"

حُسنیه

او در خانه امام صادق علیه السلام پرورش یافته بود و از شاگردان مکتب وی شمرده شد. حسنیه، با استعداد سرشارش در مناظرات مختلف - که توسط هارون الرشید ترتیب داده می‌شد - شرکت جسته، و از مقام ولایت دفاع می‌کرد.

مقاله اصلی: "حُسنیه"

عمیرة بنت سعد بن مالک

او نیز از تابعین شمرده می‌شود. عمیره اهل مدینه و خواهر سهل ام‌رفاعه ابن مبشر بود. او از راویان حدیث غدیر است، و در سلسله سند حدیث مناشده امیرمؤمنان علیه السلام قرار دارد.

مقاله اصلی: "عمیرة بنت سعد مدنی"

ام المجتبی علویه

او حدیث غدیر را از عدی بن ثابت نقل کرده است، و ابن عساکر در تاریخ خود از حدیث وی یاد می‌کند.

مقاله اصلی: "ام المجتبی علویه"

فاطمه بنت علی بن ابی طالب علیه السلام

او دختر حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام است، و مادرش ام ولد می‌باشد. برقی در رجال خود وی را از راویان امام حسن علیه السلام می‌داند. وی حدیث غدیر را از ام سلمه نقل نموده است.

وجوب اطاعت تابعین از امیرالمؤمنین علیه السلام

در مرحله سوم از خطبه غدیر، پیامبر صلی الله علیه وآله وارد اعلان عمومی شد و امامت علی علیه السلام و وجوب اطاعت از او را مطرح کرد. عمومیت خطاب را نیز بیان کرد و گستره آن را به دقت نشان داد.

ابتدا با اقتباس از آیه ۱۰۰ سوره توبه، مهاجرین و انصار و تابعین را داخل این عموم اعلان کرده فرمود:

«وَ اعْلَمُوا اَنَّ اللَّهَ قَدْ نَصَبَهُ لَکُمْ وَلِیّاً وَ اِماماً فَرَضَ طاعَتَهُ عَلَی الْمُهاجِرینَ وَ الاَنْصارِ وَ عَلَی التّابِعینَ لَهُمْ بِاِحْسانٍ»، و سپس بقیه این عموم را با ذکر روستایی و شهری، عجمی و عربی، آزاد و بنده، صغیر و کبیر، سیاه و سفید بیان کرد، و با یک کلمه همه این گروه‌ها را یک جا ذکر کرده فرمود: «وَ عَلی کُلِّ مُوَحِّدٍ ماضٍ حُکْمُهُ …». در اینجا از وجوب اطاعت علی علیه السلام نتیجه‌گیری کرد که حکم او نافذ است و هر کس با او مخالفت کند ملعون است.

«فَاعْلَمُوا مَعاشِرَ النّاسِ ذلِکَ فیهِ وَ افْهَمُوهُ، وَ اعْلَمُوا اَنَّ اللَّهَ قَدْ نَصَبَهُ لَکُمْ وَلِیّاً وَ اِماماً فَرَضَ طاعَتَهُ عَلَی الْمُهاجِرینَ وَ الاَنْصارِ وَ عَلَی التّابِعینَ لَهُمْ بِاِحْسانٍ، وَ عَلَی الْبادی وَ الْحاضِرِ، وَ عَلَی الْعَجَمِیِّ وَ الْعَرَبِیِّ، وَ الْحُرِّ وَ الْمَمْلُوکِ وَ الصَّغیرِ وَ الْکَبیرِ، وَ عَلَی الاَبْیَضِ وَ الاَسْوَدِ، وَ عَلی کُلِّ مُوَحِّدٍ ماضٍ حُکْمُهُ، جازٍ قَوْلُهُ، نافِذٌ اَمْرُهُ، مَلْعُونٌ مَنْ خالَفَهُ، مَرْحُومٌ مَنْ تَبِعَهُ وَ صَدَّقَهُ، فَقَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ لِمَنْ سَمِعَ مِنْهُ وَ اَطاعَ لَهُ»:

ای مردم، این مطلب را درباره او بدانید و بفهمید، و بدانید که خداوند او را برای شما صاحب اختیار و امامی قرار داده که اطاعتش را واجب نموده است بر مهاجرین و انصار و بر تابعین آنان به نیکی، و بر روستایی و شهری، و بر عجمی و عربی، و بر آزاد و بنده، و بر بزرگ و کوچک، و بر سفید و سیاه.

بر هر یکتاپرستی حکم او اجرا شونده و کلام او مورد عمل و امر او نافذ است. هر کس با او مخالفت کند ملعون است، و هر کس تابع او باشد و او را تصدیق نماید مورد رحمت الهی است. خداوند او را و هر کس را که از او بشنود و او را اطاعت کند آمرزیده است.