میزان سنجش ایمان
محبت امیرالمؤمنین؛ معیار سنجش ایمان در خطبه غدیر به فرازی از خطبه غدیر اشاره دارد که در آن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از هشدار درباره مخالفت با پیام الهی و اشاره به گروهی از اصحاب خود، مخاطبان را متوجه محبت یا دشمنی نسبت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام در قلب خویش می‌کند.
در این فراز آمده است:
فَلْيَعْمَلْ كُلُّ امْرِئٍ عَلَى مَا يَجِدُ لِعَلِيٍّ فِي قَلْبِهِ مِنَ الْحُبِّ وَالْبُغْضِ؛ پس هر کس بر اساس آنچه از محبت یا دشمنی نسبت به علی علیه‌السلام در دل خود می‌یابد، عمل کند.[۱]
این عبارت در تفسیر امامیه با جایگاه محبت و ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام در ایمان دینی ارتباط داده شده است.
افزون بر خطبه غدیر، در منابع حدیثی شیعه و اهل‌سنت نیز روایاتی درباره محبت امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌عنوان نشانه ایمان و دشمنی با آن حضرت به‌عنوان نشانه نفاق نقل شده است.
از جمله، در صحیح مسلم روایتی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است که بر اساس آن، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به ایشان خبر داده بود که جز مؤمن او را دوست نمی‌دارد و جز منافق با او دشمنی نمی‌ورزد.[۲]
در بررسی این موضوع باید میان عبارت خطبه غدیر، روایات مستقل مربوط به محبت امیرالمؤمنین و تحلیل‌های کلامی و تاریخی شارحان تفاوت گذاشت.
متن فراز خطبه غدیر
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش ششم خطبه غدیر، پس از دعوت به ایمان به خداوند، رسول او و نور نازل‌شده، درباره گروهی از اصحاب خود سخن می‌گوید.
در نقل مفصل خطبه آمده است:
بِاللَّهِ مَا عَنَى بِهَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا قَوْمًا مِنْ أَصْحَابِي أَعْرِفُهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ وَأَنْسَابِهِمْ، وَقَدْ أُمِرْتُ بِالصَّفْحِ عَنْهُمْ، فَلْيَعْمَلْ كُلُّ امْرِئٍ عَلَى مَا يَجِدُ لِعَلِيٍّ فِي قَلْبِهِ مِنَ الْحُبِّ وَالْبُغْضِ؛ به خدا سوگند، مقصود از این آیه جز گروهی از اصحاب من نیست که آنان را با نام‌ها و نسب‌هایشان می‌شناسم؛ اما به گذشت و پرده‌پوشی درباره آنان مأمور شده‌ام. پس هر کس بر اساس آنچه از محبت یا دشمنی نسبت به علی علیه‌السلام در دل خود می‌یابد، عمل کند.[۳]
این عبارت پس از هشدار قرآنی درباره روی‌گردانی از فرمان الهی آمده است.
در آن، سه موضوع مطرح شده است:
- اشاره پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به گروهی از اصحاب که آنان را می‌شناخته است؛
- اعلام مأموریت به گذشت و خودداری از نام‌بردن آنان؛
- توجه‌دادن مخاطبان به محبت یا دشمنی نسبت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام.
در برخی نقل‌های خطبه، تفاوت‌های جزئی در الفاظ وجود دارد؛ ازاین‌رو، متن دقیق هر فراز باید با نسخه مشخصی از منبع حدیثی مقابله شود.
جایگاه فراز در خطبه غدیر
این فراز در ادامه بخشی از خطبه قرار دارد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مردم را به ایمان به خداوند، رسول و نور نازل‌شده دعوت می‌کند.
سپس از هشداری قرآنی درباره نافرمانی یاد می‌فرماید.
در ادامه، پیامبر درباره گروهی از اصحاب سخن گفته و محبت و دشمنی نسبت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام را مطرح می‌کند.
پس از این بخش، خطبه به موضوع استمرار نور الهی در پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، امیرالمؤمنین علیه‌السلام و امامان از نسل ایشان می‌پردازد.
این ترتیب در تفسیر امامیه، ارتباط میان ایمان، محبت و ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و هدایت الهی را نشان می‌دهد.
معنای محبت و بغض
«حُبّ» در زبان عربی به معنای محبت و دوست‌داشتن است.
«بُغض» به معنای دشمنی، کینه و ناخشنودی شدید نسبت به شخص یا موضوعی به‌کار می‌رود.
در مباحث اخلاقی و اعتقادی، محبت و بغض ممکن است بر پایه انگیزه‌های مختلفی شکل بگیرند.
در عبارت خطبه غدیر، محبت و بغض نسبت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام مطرح شده است.
در تفسیر امامیه، محبت آن حضرت با ایمان و پذیرش جایگاه دینی ایشان ارتباط دارد و دشمنی آگاهانه با آن حضرت از نشانه‌های انحراف اعتقادی دانسته می‌شود.
بااین‌حال، محبت دینی را نباید به احساس عاطفیِ گذرا محدود کرد؛ زیرا در آموزه‌های اسلامی، محبت راستین با شناخت، وفاداری و رفتار عملی نیز ارتباط دارد.
محبت امیرالمؤمنین علیه‌السلام در روایات
در منابع حدیثی اسلامی، محبت امیرالمؤمنین علیه‌السلام از نشانه‌های ایمان دانسته شده است.
این مضمون تنها در شرح خطبه غدیر مطرح نشده، بلکه در روایات مستقلی نیز آمده است.
از مشهورترین این گزارش‌ها، روایت موجود در صحیح مسلم است.
حدیث محبت امیرالمؤمنین در صحیح مسلم
در صحیح مسلم، از امیرالمؤمنین علیه‌السلام چنین نقل شده است:
وَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ، إِنَّهُ لَعَهْدُ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ إِلَيَّ أَنْ لَا يُحِبَّنِي إِلَّا مُؤْمِنٌ وَلَا يُبْغِضَنِي إِلَّا مُنَافِقٌ؛ سوگند به آنکه دانه را شکافت و جاندار را آفرید، این پیمانی است که پیامبر درس‌ناخوانده صلی‌الله‌علیه‌وآله با من داشت: جز مؤمن مرا دوست نمی‌دارد و جز منافق با من دشمنی نمی‌ورزد.[۴]
این روایت در کتاب الایمان صحیح مسلم، در بخشی با موضوع محبت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و انصار به‌عنوان نشانه ایمان نقل شده است.
در این حدیث، محبت و دشمنی نسبت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام با ایمان و نفاق ارتباط مستقیم دارند.
از نظر پژوهش حدیثی، این روایت مستقل از نقل مفصل خطبه غدیر است؛ هرچند مضمون آن با موضوع این فراز ارتباط دارد.
جایگاه محبت امیرالمؤمنین در اندیشه امامیه
در اندیشه امامیه، محبت امیرالمؤمنین علیه‌السلام با پذیرش ولایت و جایگاه امامت آن حضرت ارتباط دارد.
بر این اساس، محبت آن حضرت تنها یک فضیلت اخلاقی دانسته نمی‌شود، بلکه با ایمان و پیروی از هدایت الهی پیوند پیدا می‌کند.
در روایات امامیه، محبت اهل‌بیت علیهم‌السلام از ویژگی‌های مؤمنان معرفی شده است.
از جمله در روایتی منسوب به امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمده است:
أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مِمَّنِ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ بِالْإِيمَانِ إِلَّا وَهُوَ يَجِدُ مَوَدَّتَنَا عَلَى قَلْبِهِ؛ آگاه باشید! هیچ بنده‌ای از بندگان خدا که خداوند دل او را با ایمان آزموده باشد نیست، مگر آنکه محبت ما را در قلب خود می‌یابد.[۵]
در ادامه این روایت، دشمنی با اهل‌بیت علیهم‌السلام در مقابل محبت آنان قرار گرفته است.
این گزارش، یکی از شواهد روایی جایگاه محبت اهل‌بیت در ایمان از نگاه امامیه است.
محبت اهل‌بیت در قرآن
از آیات مرتبط با محبت خاندان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، آیه ۲۳ سوره شوری است:
ذَلِكَ الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ؛ این همان چیزی است که خداوند بندگان ایمان‌آورده و نیکوکار خود را به آن بشارت می‌دهد. بگو من در برابر آن از شما مزدی نمی‌خواهم، جز محبت درباره نزدیکان؛ و هر کس کار نیکی انجام دهد، بر نیکی آن می‌افزاییم؛ زیرا خداوند آمرزنده و سپاسگزار است.
(شوری:۲۳)
در تفسیر امامیه، «الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى» با محبت نزدیکان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، به‌ویژه اهل‌بیت علیهم‌السلام، ارتباط داده شده است.
درباره تفسیر این عبارت در میان مفسران اسلامی دیدگاه‌های دیگری نیز مطرح شده است.
ازاین‌رو، کاربرد این آیه برای اثبات محبت اهل‌بیت باید در چارچوب تفسیرهای مربوط به آن بیان شود.
ایمان و نفاق در قرآن
برای فهم جایگاه محبت و دشمنی در روایات، باید معنای ایمان و نفاق نیز بررسی شود.
«ایمان» در اصطلاح دینی با باور قلبی و پذیرش حقیقت ارتباط دارد.
«نفاق» در کاربرد اعتقادی به ناسازگاری میان ظاهر و باطن انسان، به‌ویژه اظهار ایمان همراه با پنهان‌کردن کفر، گفته می‌شود.
قرآن درباره تفاوت اظهار اسلام و تحقق ایمان می‌فرماید:
قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ؛ بادیه‌نشینان گفتند ایمان آورده‌ایم. بگو ایمان نیاورده‌اید، بلکه بگویید اسلام آورده‌ایم؛ زیرا هنوز ایمان در دل‌های شما وارد نشده است.(حجرات:۱۴)
این آیه نشان می‌دهد که میان اظهار پذیرش دین و تحقق کامل ایمان در قلب تفاوت وجود دارد.
در روایات مربوط به محبت امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز بر نقش قلب و گرایش درونی انسان تأکید شده است.
آیا محبت امیرالمؤمنین به‌تنهایی برای سنجش همه ابعاد ایمان کافی است؟
در روایات مورد بحث، محبت امیرالمؤمنین علیه‌السلام از نشانه‌های ایمان و دشمنی با آن حضرت از نشانه‌های نفاق معرفی شده است.
بااین‌حال، از نظر روش کلامی، باید میان «نشانه ایمان» و «مجموعه شرایط و مراتب ایمان» تفاوت گذاشت.
ایمان در قرآن و روایات با موضوعات متعددی مانند باور به خداوند، پیامبران، معاد، اطاعت از فرمان‌های الهی و عمل صالح ارتباط دارد.
بنابراین، از این روایات نمی‌توان بدون توجه به دیگر آموزه‌های اسلامی نتیجه گرفت که صرف اظهار محبت زبانی، مستقل از باور و عمل، تمام شرایط ایمان را محقق می‌کند.
در تفسیر امامیه، محبت راستین امیرالمؤمنین علیه‌السلام با شناخت جایگاه ایشان و پیروی از هدایت دینی ارتباط دارد.
تفاوت دشمنی اعتقادی و اختلاف نظر
در بررسی عبارت «لَا يُبْغِضَنِي إِلَّا مُنَافِقٌ» باید معنای بغض مورد توجه قرار گیرد.
بغض در این روایت به معنای دشمنی و کینه نسبت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام است.
خودداری پیامبر از معرفی برخی افراد
یکی از موضوعات این فراز، عبارت زیر است:
أَعْرِفُهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ وَأَنْسَابِهِمْ، وَقَدْ أُمِرْتُ بِالصَّفْحِ عَنْهُمْ؛ آنان را با نام‌ها و نسب‌هایشان می‌شناسم، اما به گذشت و پرده‌پوشی درباره آنان مأمور شده‌ام.[۶]
بر اساس این نقل، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از گروهی از اصحاب خود سخن می‌گوید که آنان را می‌شناخته، اما مأمور بوده است از نام‌بردن آنان خودداری کند.
معنای «صفح» در عبارت خطبه
«صفح» در زبان عربی به معنای گذشت و چشم‌پوشی به‌کار می‌رود.
در عبارت خطبه، این واژه با خودداری پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از نام‌بردن اشخاص ارتباط دارد.
بر اساس ظاهر نقل، پیامبر با وجود شناخت آنان، مأمور به چشم‌پوشی بوده است.
اما عبارت به‌تنهایی درباره تمام دلایل سیاسی، اجتماعی یا تاریخی این تصمیم توضیح نمی‌دهد.
بنابراین، باید میان خود عبارت خطبه و تحلیل‌هایی که شارحان درباره علت این خودداری مطرح کرده‌اند تفاوت گذاشت.
دیدگاه شارحان درباره عدم معرفی افراد
برخی شارحان خطبه غدیر، برای توضیح علت خودداری پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از معرفی اشخاص، چند احتمال مطرح کرده‌اند.[۱]
از جمله:
- رعایت مصلحت ابلاغ پیام و جلوگیری از ایجاد تنش در اجتماع؛
- فراهم‌بودن فرصت بازگشت و اصلاح رفتار برای افراد مورد اشاره؛
- خودداری از تبدیل موضوع اصلی خطبه به مجادله درباره اشخاص؛
- و توجه‌دادن مخاطبان به مسئولیت درونی و اعتقادی خود.
این موارد از تحلیل‌های شارحان درباره عبارت خطبه‌اند.
ازآنجاکه متن فراز درباره جزئیات این انگیزه‌ها توضیح صریحی ندارد، نمی‌توان همه آنها را به‌عنوان علت‌های قطعی و تاریخی تصمیم پیامبر معرفی کرد.
آیا پیامبر اکثریت حاضران غدیر را منافق معرفی کرد؟
در متن پیشین این مدخل، ادعا شده بود که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله اکثریت مخاطبان غدیر را منافق معرفی کرده است.
اما عبارت اصلی مورد بحث چنین ادعای آماری و صریحی ندارد.
در فراز خطبه، تعبیر:
قَوْمًا مِنْ أَصْحَابِي؛ گروهی از اصحاب من.
آمده است.
این عبارت به گروهی از اصحاب اشاره می‌کند، اما تعداد آنان یا نسبت آنان به کل حاضران را مشخص نمی‌سازد.
بنابراین، نتیجه‌گیری درباره منافق‌بودن اکثریت حاضران غدیر، تنها از این عبارت قابل اثبات نیست.
برای چنین ادعایی باید مستند دیگری ارائه شود و اعتبار و دلالت آن به‌صورت مستقل بررسی گردد.
آیا این فراز اشخاص تاریخی مشخصی را معرفی می‌کند؟
در متن خطبه مورد بحث، نام افراد به‌صورت صریح نیامده است.
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله بر اساس این نقل، از شناخت نام‌ها و نسب‌های آنان سخن می‌گوید، اما از معرفی عمومی آنان خودداری می‌کند.
ارتباط این فراز با آیه ۴۷ سوره نساء
فراز مربوط به محبت و دشمنی، پس از استناد خطبه به هشداری از آیه ۴۷ سوره نساء قرار گرفته است.
خداوند می‌فرماید:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا؛ ای کسانی که کتاب آسمانی به شما داده شده است! به آنچه نازل کرده‌ایم و تصدیق‌کننده آن چیزی است که نزد شماست ایمان آورید، پیش از آنکه چهره‌هایی را محو کنیم و به پشت سرشان بازگردانیم یا آنان را مانند اصحاب سبت لعنت کنیم؛ و فرمان خداوند انجام‌شدنی است.(نساء:۴۷)
در قرآن، خطاب این آیه به اهل کتاب است.
در نقل خطبه غدیر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از بخشی از هشدار این آیه برای خطاب به مخاطبان استفاده می‌کند.
از نظر تفسیری باید میان شأن و بافت اولیه آیه و کاربرد آن در خطبه تفاوت گذاشت.
آگاهی خداوند از باطن انسان
یکی از آیات مرتبط با موضوع گرایش‌های درونی و ایمان قلبی، آیه ۲۹ سوره آل‌عمران است.
قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ؛ بگو اگر آنچه را در سینه‌هایتان است پنهان کنید یا آشکار سازید، خداوند آن را می‌داند و آنچه را در آسمان‌ها و زمین است می‌داند؛ و خداوند بر هر چیزی تواناست.(آل عمران:۲۹)
این آیه بر علم خداوند به باطن انسان تأکید دارد.
در عبارت خطبه غدیر نیز مسئله محبت و دشمنی نسبت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام در قلب انسان مطرح شده است.
این ارتباط نشان می‌دهد که در آموزه‌های دینی، گرایش‌های درونی انسان در کنار رفتارهای آشکار او اهمیت دارند.
بااین‌حال، آیه ۲۹ آل‌عمران مستقیماً درباره واقعه غدیر نازل نشده است و ارتباط آن با موضوع این مقاله، مفهومی و تفسیری است.
رابطه محبت و ولایت
در اندیشه امامیه، محبت امیرالمؤمنین علیه‌السلام با ولایت آن حضرت ارتباط دارد.
«محبت» به گرایش قلبی و دوست‌داشتن اشاره می‌کند.
«ولایت» در مباحث اعتقادی امامیه دارای ابعاد دیگری، از جمله پذیرش جایگاه امامت و پیروی از هدایت امام است.
بنابراین، این دو مفهوم با یکدیگر مرتبط‌اند، اما کاملاً مترادف نیستند.
در تفسیر غدیری، محبت حقیقی نسبت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام با شناخت و پذیرش جایگاه دینی آن حضرت پیوند می‌یابد.
بااین‌حال، عبارت «فَلْيَعْمَلْ كُلُّ امْرِئٍ عَلَى مَا يَجِدُ لِعَلِيٍّ فِي قَلْبِهِ» به‌صورت مستقیم درباره محبت و دشمنی سخن می‌گوید و شرح کامل مفهوم ولایت نیازمند توجه به دیگر فرازهای خطبه و روایات مرتبط است.
ارتباط محبت امیرالمؤمنین با ایمان عملی
در متون اسلامی، ایمان با رفتار انسان نیز ارتباط دارد.
ازاین‌رو، در تفسیر روایات مربوط به محبت امیرالمؤمنین علیه‌السلام، باید میان اظهار محبت و آثار عملی آن تفاوت گذاشت.
در اندیشه امامیه، محبت واقعی اهل‌بیت علیهم‌السلام با پیروی از تعالیم آنان، رعایت تقوا و پایبندی به وظایف دینی ارتباط دارد.
بر این اساس، محبت امیرالمؤمنین علیه‌السلام در این دیدگاه صرفاً یک احساس شخصی نیست، بلکه با شیوه زندگی دینی نیز پیوند می‌یابد.
اهمیت این فراز در پژوهش‌های غدیری
فراز «فَلْيَعْمَلْ كُلُّ امْرِئٍ عَلَى مَا يَجِدُ لِعَلِيٍّ فِي قَلْبِهِ مِنَ الْحُبِّ وَالْبُغْضِ» از چند جهت در پژوهش‌های غدیری اهمیت دارد.
نخست، به جایگاه محبت و دشمنی نسبت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام در متن خطبه اشاره می‌کند.
دوم، با روایات مستقلی که محبت آن حضرت را از نشانه‌های ایمان و دشمنی با ایشان را از نشانه‌های نفاق دانسته‌اند ارتباط دارد.
سوم، از نظر ساختار خطبه، میان هشدار درباره مخالفت با پیام الهی و بیان استمرار نور هدایت در اهل‌بیت علیهم‌السلام قرار گرفته است.
چهارم، موضوع گرایش قلبی مخاطبان را در کنار وظایف اعتقادی و عملی آنان مطرح می‌کند.
بااین‌حال، این فراز نباید مبنای داوری قطعی درباره ایمان یا نفاق اشخاص معین، بدون بررسی شرایط و دلایل مستقل، قرار گیرد.
بررسی دلالت فراز
برای فهم دقیق این عبارت، سه سطح باید از یکدیگر تفکیک شوند.
دلالت مستقیم خطبه
در نقل خطبه، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به محبت و دشمنی نسبت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام در قلب مخاطبان اشاره می‌کند.
همچنین از گروهی از اصحاب سخن می‌گوید که آنان را می‌شناسد، اما از نام‌بردنشان خودداری می‌کند.
دلالت روایات مرتبط
در روایت صحیح مسلم، محبت امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌عنوان نشانه ایمان و دشمنی با آن حضرت به‌عنوان نشانه نفاق مطرح شده است.[۴]
این حدیث مستقل از خطبه غدیر است و برای تبیین جایگاه محبت و بغض در سنت حدیثی به‌کار می‌رود.
تفسیر کلامی امامیه
در تفسیر امامیه، محبت امیرالمؤمنین علیه‌السلام با پذیرش ولایت و جایگاه امامت آن حضرت مرتبط دانسته می‌شود.
این برداشت در چارچوب مجموعه آموزه‌های امامیه درباره ایمان، ولایت و امامت قرار دارد.
بنابراین، باید میان عبارت مستقیم خطبه، گزارش حدیثی مستقل و تفسیر کلامی حاصل از آنها تفاوت گذاشت.
جمع‌بندی
در بخشی از خطبه غدیر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از هشدار درباره مخالفت با فرمان الهی، به گروهی از اصحاب اشاره می‌کند که آنان را می‌شناسد اما از معرفی آنان خودداری می‌فرماید.
در ادامه، مخاطبان را متوجه محبت و دشمنی نسبت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام در قلب خود می‌کند.
در منابع حدیثی اسلامی، از جمله صحیح مسلم، روایتی مستقل نقل شده است که محبت امیرالمؤمنین علیه‌السلام را نشانه ایمان و دشمنی با آن حضرت را نشانه نفاق معرفی می‌کند.
در اندیشه امامیه، این مضمون با جایگاه ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه‌السلام ارتباط دارد.
بااین‌حال، عبارت خطبه به‌تنهایی تعداد و هویت اشخاص مورد اشاره را مشخص نمی‌کند و نمی‌توان تنها از آن درباره منافق‌بودن اکثریت حاضران غدیر یا انگیزه‌های درونی افراد معین نتیجه‌گیری کرد.
در مجموع، این فراز از مهم‌ترین بخش‌های مرتبط با محبت، ایمان، نفاق و مسئولیت قلبی مخاطبان در خطبه غدیر است.
جستارهای وابسته
خطبه غدیر • نور هدایت اهل‌بیت در خطبه غدیر • نور پیامبر و امامان • حدیث غدیر • محبت امیرالمؤمنین علیه السلام • ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام • منافقین • آیه تبلیغ
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
- بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- صحیح مسلم؛ مسلم بن حجاج نیشابوری، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره: دار إحیاء الکتب العربیة، ۱۳۷۴ق.