هدایت مهربانانه امیرالمؤمنین در خطبه غدیر

هدایت مهربانانه امیرالمؤمنین در خطبه غدیر شرحی از جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام در راهنمایی مردم به اطاعت خداست. پیامبر صلی الله علیه و آله در خطبه غدیر، آن حضرت را با تعبیر «الموالی علی طاعته» معرفی می‌کند. این عبارت در ادامهٔ معرفی جانشین پیامبر صلی الله علیه وآله، دعوت‌کننده به کتاب خدا و پیکارکننده با دشمنان خدا آمده است.

هدایت مهربانانه امیرالمؤمنین در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام در اطاعت خدا و شفقت امام در هدایت مردم
مفاهیم	اطاعت خدا؛ هدایت؛ شفقت؛ رحمت؛ پدر امت؛ خلافت
منابع و پیوندها
آیات	فتح: ۲۹
روایات	پیامبر صلی الله علیه وآله: «أَنَا وَ عَلِيٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّةِ»؛ امام رضا علیه السلام: «الْإِمَامُ الْأَنِیسُ الرَّفِیقُ وَ الْوَالِدُ الشَّفِیقُ»

در شرح این فراز، راهنمایی مردم به اطاعت الهی با دلسوزی و مهربانی امام پیوند داده شده است. روایت‌هایی که پیامبر صلی الله علیه وآله و امیرالمؤمنین علیهما السلام را «پدران امت» و امام را «پدر مهربان» معرفی می‌کنند، از شواهد این توضیح‌اند.

عبارت خطبه و معنای آن

وَ الْمُوالِی عَلی طاعَتِهِ.«و همراه و پایدار در اطاعت اوست.» ضمیر «او» در این عبارت، در سیاق فراز به خداوند بازمی‌گردد. در شرح مورد استناد، این وصف با راهنمایی مردم به اطاعت خداوند مرتبط دانسته شده است.

عنوان «هدایت مهربانانه»، توضیحی درباره شیوهٔ هدایت امام بر پایهٔ روایت‌های شفقت است؛ واژهٔ مهربانی در خود عبارت «الموالی علی طاعته» نیامده است.

مهربانی در هدایت و استواری در برابر دشمنان

در شرح این فراز، جانشین پیامبر صلی الله علیه وآله در ادامهٔ سیرهٔ او، نسبت به مؤمنان مهربان و در برابر دشمنی با دین استوار معرفی شده است. آیهٔ بیست‌ونهم سورهٔ فتح، پیامبر صلی الله علیه وآله و همراهان او را چنین توصیف می‌کند:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ. «محمد فرستادهٔ خداست و کسانی که با او هستند، در برابر کافران استوار و در میان خود مهربان‌اند.»

در این توضیح، ایستادگی در برابر دشمنان و مهربانی با مؤمنان، دو جنبه از مسئولیت هدایت و پاسداری از دین دانسته می‌شوند. پیوند این الگو با رفتار امام، در شرح فراز مطرح شده است.

پیامبر و امیرالمؤمنین، پدران امت

از پیامبر صلی الله علیه وآله نقل شده است: أَنَا وَ عَلِیٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّةِ.«من و علی، پدران این امت هستیم.»

• تعبیر «پدران امت» ناظر به نسبت تربیتی و هدایتی است. در شرح این بخش، پدر بودن با دلسوزی، راهنمایی و توجه به سعادت مردم توضیح داده می‌شود؛ بنابراین، وظیفهٔ هدایت تنها بیان فرمان نیست، بلکه با خیرخواهی برای مخاطبان همراه است. در همین تفسیر، پذیرش توحید، نبوت و ولایت با پیروی از این هدایت ارتباط دارد. شفقت نیز ویژگی همراه با مسئولیت امامت، از امیرالمؤمنین علیه السلام تا دیگر امامان علیهم السلام، دانسته شده است.

امام، پدر مهربان

امام رضا علیه السلام در توصیف امام می‌فرماید:

الْإِمَامُ الْأَنِیسُ الرَّفِیقُ وَ الْوَالِدُ الشَّفِیقُ وَ الْأَخُ الشَّقِیقُ وَ الْأُمُّ الْبَرَّةُ بِالْوَلَدِ الصَّغِیرِ. «امام، همدمی مهربان، پدری دلسوز، برادری تنی و مانند مادری نیکوکار نسبت به فرزند خردسال است.»

• در این روایت، چند رابطهٔ نزدیک خانوادگی برای توضیح انس، همراهی و دلسوزی امام به کار رفته است. تشبیه به پدر مهربان و مادر دلسوز، جنبهٔ مراقبت و خیرخواهی در هدایت را برجسته می‌کند. بر این اساس، شفقت امام با دعوت به اطاعت خدا منافاتی ندارد؛ در تفسیر این فراز، راهنمایی مردم به فرمان الهی، بخشی از دلسوزی برای سعادت آنان است.

جستارهای وابسته

 •  خلیفه پیامبر  •  دعوت کننده به قرآن  •  جنگیدن با دشمنان خدا  •  نهی کننده از گناهان  •  خطبه غدیر

منابع

• الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق: محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
• الامالی؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، ترجمه و شرح: محمدباقر کمره‌ای، تهران: انتشارات کتابچی، ۱۳۷۶ش.
• شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
• الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
• معانی الاخبار؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۱ش.