هدبة بن خالد قیسی (ابوخالد، هداب)

هدبة بن خالد قیسی

اطلاعات فردی
نام کامل	هُدْبَةُ بنُ خَالِدِ بنِ أَسْوَدَ بنِ هُدْبَةَ القَيْسِيُّ الثَّوْبَانِيُّ البَصْرِيُّ (ابو خالد)
سرشناسی	حافظ، محدث، صدوق
تولد	حدود ۱۴۱‑۱۴۵ هجری قمری (بعد از ۱۴۰ هـ)
وفات	۲۳۵ یا ۲۳۶ یا ۲۳۷ هجری (مشهور: ۲۳۵‑۲۳۶ هـ)
خویشان سرشناس	امیة بن خالد (برادر، حافظ و محدث)
اطلاعات علمی
استادان	جریر بن حازم، حماد بن سلمه، ابان بن یزید، سلیمان بن مغیره، همام بن یحیی، مبارک بن فضاله، ابو جناب عون بن ذکوان و ...
شاگردان	بخاری، مسلم، ابوداود، ابو زرعه، ابو حاتم، حرب کرمانی، محمد بن ایوب بجلی، ابن ابی عاصم، بقی بن مخلد، زکریا خیاط، عبدالله بن احمد و...
مذهب	اهل سنت
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	حدیث، رجال، عبادت
علت شهرت	روایت در صحیح بخاری و مسلم، توثیق از سوی جمهور محدثان

هُدْبَة بن خالد بن اسود بن هُدْبَة القیسی الثوبانی البصری، معروف به «هدّاب» و مکنی به «ابوخالد»، از حافظان و محدثان برجسته بصره در سده سوم هجری است. وی برادر «امیة بن خالد» (حافظ دیگر) می‌باشد.

زندگی نامه

هُدْبَة بن خالد بن اسود بن هُدْبَة از قبیله قیس بن ثوبان (قیسی) و منسوب به ثوبان است. وی در حدود سال‌های ۱۴۰ تا ۱۴۵ هجری (پس از ۱۴۰ قمری) متولد شد. برخی او را با لقب «هدّاب» نیز خوانده‌اند.

اساتید

وی از جمع کثیری از محدثان حدیث شنید. مهم‌ترین اساتید او عبارتند از:

جریر بن حازم، حماد بن سلمه (مسلم از او روایت کرده)، ابان بن یزید عطار، سلیمان بن مغیره (مسلم از او روایت کرده)، همام بن یحیی (بخاری، مسلم و ابوداود از طریق او روایت کرده‌اند)، مبارک بن فضاله، ابو جناب عون بن ذکوان قصاب، ابو هلال محمد بن سلیم، اغلب بن تمیم، دیلم بن غزوان، سلام بن مسکین، شباک بن عائذ، حماد بن جعد، رجاء ابو یحیی حرشی، صدقه بن موسی، هارون بن موسی نحوی، و دیگران.

هدبة به نقل خودش بر جنازه شُعْبه بن حجاج (محدث نامدار) نماز گزارد. اما کسانی پرسیدند: «آیا خود شعبه را دیده‌ای؟» وی ناراحت شد و گفت: «من کسی را دیده‌ام که از او بهتر است؛ حماد بن سلمه را که سنی بود، در حالی که شعبه به عقیده ارجاء گرایش داشت». ذهبی در این باره می‌گوید: «چنین نیست که شعبه مرجئ بوده، بلکه شاید اندکی چیزی بوده که به او ضرر نزند».

شاگردان

هدبة بن خالد را جمع بسیاری از محدثان و حافظان روایت کرده‌اند که از جمله آنانند:

بخاری (در صحیح خود)، مسلم (در صحیح خود)، ابو داود سجستانی (در سنن)، ابو زرعه رازی، ابو حاتم رازی، حرب کرمانی، محمد بن ایوب بجلی، ابن ابی عاصم، بقی بن مخلد (اندلسی)، زکریا خیاط، عبدالله بن احمد بن حنبل، عمران بن موسی بن مجاشع، تمیم بن محمد طوسی، حسن بن سفیان، جعفر فریابی، ابو معشر حسین بن سلیمان دارمی، حسن بن طیب بلخی، حسن بن علی معمّری، ابو یعلی موصلی، عبدان اهوازی، علی بن احمد بن بسطام زعفرانی، مُطَیَّن، موسی بن زکریا تستری، یحیی بن محمد حنائی، محمد بن بشر بن مطر، عمران بن عبدالرحیم، محمد بن یعقوب کرابیسی، یوسف قاضی، احمد بن علی مروزی، ابو قاسم بغوی، احمد بن عمرو بزّار، و دهها تن دیگر.

وثاقت و ضعف

دیدگاه‌های مختلفی درباره جرح و تعدیل هدبة بن خالد وجود دارد:

الف) توثیق و مدح:

• یحیی بن معین (به نقل علی بن جنید): «ثقۀ».
• ابو حاتم رازی: «صدوق» و «لابأس به».
• ابو یعلی موصلی (در پاسخ به این سؤال که هدبه بهتر است یا شَیْبان؟): «هدبه افضل و اوثق و اکثر حدیثاً از آنهاست. حدیث حماد بن سلمه نزد او در دو نسخه بود: یکی بر اساس مشایخ و دیگری بر اساس تصنیف».
• ابن عدی (با وجود ذکر او در «الکامل فی الضعفاء» عذرخواهی کرده و می‌گوید): «نیازی ندیدم حدیثی از او خارج کنم؛ زیرا هیچ حدیث منکری در روایات او نمی‌شناسم، با اینکه او بسیار الحدیث است. مردم او را توثیق کرده‌اند و او صدوق و لابأس به است».
• ابن حبان او را در کتاب «الثقات» آورده است.
• ابن قانع: «صالح».
• مسلمة بن قاسم: «بصری ثقۀ».
• ابو داود سجستانی (به نقل آجری): «هدبه نزد ما برتر از شیبان است».

ب) تضعیف:

• نسائی: در برخی عبارات او را «ضعیف» خوانده است، اما ذهبی می‌گوید: «نمی‌دانم مستند نسائی چیست. همچنین نسائی گاهی او را قوی شمرده است». ابن حجر نیز نقل می‌کند: «قرأت بخط الذهبی: قواه النسائی مرة و ضعفه مرة».

نتیجه: جمهور علماء هدبه را «صدوق» و «ثقۀ» یا «لابأس به» دانسته‌اند و تنها تضعیف نسائی (که متعارض است) مانع از قبول روایات او نشده است. بخاری و مسلم نیز در صحیح خود به احادیث او احتجاج کرده‌اند.

وفات

در تاریخ وفات هدبه اختلاف است:

• ابو داود به نقل از محمد بن عبدالملک: سال ۲۳۵ هجری.
• ابن حبان: سال ۲۳۶ یا ۲۳۷ هجری.
• برخی دیگر: سال ۲۳۸ یا ۲۳۹ هجری.
• ابن قانع به نقل از موسی بن هارون: اول سال ۲۳۶.

مشهورترین قول، سال ۲۳۵ یا ۲۳۶ است.

روايت حديث غدير

يكى از علما و بزرگان اهل‏ سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده هُدْبَة بن خالد قيسى بصرى، ابوخالد هداب (م ۲۳۵ ق) است. حافظ ابن‏ کثیر حدیث غدیر را در تاريخش از هُدبَة بن خالد نقل كرده است. سمعانى و بدخشانى و ذهبی: او را توثيق و تمجيد كرده ‏اند.

وى از همام بن يحيى، حمّاد بن سَلَمه و جرير بن حازم روايت كرده، و بخاری، مسلم، ابوالقاسم بَغَوى، ابوداوود سجستانى، ابويَعلى، ابوبکر بن ابی‏ عاصم، ابوبكر بَزّار، فضل بن عباس مَروَزى و ديگران از او روایت كرده ‏اند. ابن ‏عدى: من هيچ حديث منكَرى از او نمى ‏شناسم.