آيات ۶۶ تا ۶۸ احزاب و غدیر

آیات ۶۶ تا ۶۸ احزاب و غدیر
آیات ۶۶ تا ۶۸ سورهٔ احزاب
مشخصات آیه
نام سوره	احزاب
شماره آیه	۶۶ تا ۶۸
جزء	۲۲
محتوای آیه
مکان نزول	مدینه
موضوع	حسرت نافرمانان در قیامت و پیامد پیروی از پیشوایان گمراه؛ تطبیق بر مخالفان ولایت در گزارشی تفسیری

آیات ۶۶ تا ۶۸ سورهٔ احزاب، حسرت کافران در قیامت از نافرمانی خدا و پیامبر و پیروی از سران گمراه‌کننده را بیان می‌کند. آنان هنگام عذاب، آرزو می‌کنند که از خدا و پیامبر اطاعت کرده بودند و برای کسانی که گمراهشان کرده‌اند، عذاب دوچندان می‌خواهند.

ارتباط این آیات با غدیر، در این مدخل، بر گزارشی تفسیری دربارهٔ تضییع حق اهل‌بیت علیهم السلام و اطاعت‌نکردن از فرمان الهی دربارهٔ امیرالمؤمنین علی علیه السلام استوار است. این گزارش در «تفسیر قمی» آمده و در «بحارالانوار» نیز نقل شده است.

متن و ترجمهٔ آیات

آیهٔ ۶۶

يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا؛ روزی که چهره‌هایشان در آتش زیرورو می‌شود، می‌گویند: ای کاش خدا را اطاعت کرده بودیم و پیامبر را اطاعت کرده بودیم.(احزاب:۶۶)

آیهٔ ۶۷

وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا؛ و می‌گویند: پروردگارا، ما از سران و بزرگانمان اطاعت کردیم و آنان ما را از راه به در بردند.(احزاب:۶۷)

آیهٔ ۶۸

رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا؛ پروردگارا، آنان را دوچندان عذاب بده و به لعنتی بزرگ از رحمت خود دور ساز.(احزاب:۶۸)

سیاق و معنای عمومی آیات

در آیات پیشین، از لعنت خداوند بر کافران و آماده‌شدن آتش برای آنان سخن گفته شده است. آیات ۶۶ تا ۶۸، صحنه‌ای از عذاب و گفت‌وگوی همین گروه را ترسیم می‌کند.

در تفسیر طبری، حسرتِ بیان‌شده در آیهٔ ۶۶، به ترک اطاعت خدا و فرمان‌های پیامبر در دنیا مربوط دانسته شده است. «سادتنا وکبراءنا» نیز به پیشوایان گمراهی و بزرگان شرک تفسیر شده که پیروان خود را از راه حق و هدایت دور کرده‌اند.

در آیهٔ ۶۸، پیروان برای این سران، عذابی دوچندان درخواست می‌کنند. این درخواست در متن قرآن، سخنِ عذاب‌دیدگان است و باید با همین نسبت نقل شود.

گزارش تفسیر قمی

در «تفسیر قمی»، ذیل این آیات، توضیحی با عبارت «وقال علي بن إبراهيم» آمده است. مجلسی نیز آن را از همین مأخذ نقل کرده است:

وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ فِي قَوْلِهِ: «يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ»، فَإِنَّهَا كِنَايَةٌ عَنِ الَّذِينَ غَصَبُوا آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ، «يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا»، يَعْنِي فِي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ، «وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا»، وَهُمَا رَجُلَانِ، وَالسَّادَةُ وَالْكُبَرَاءُ هُمَا أَوَّلُ مَنْ بَدَأَ بِظُلْمِهِمْ وَغَصْبِهِمْ. قَوْلُهُ: «فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا»، أَيْ طَرِيقَ الْجَنَّةِ، وَالسَّبِيلُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ. ثُمَّ يَقُولُونَ: «رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا».؛ علی بن ابراهیم دربارهٔ عبارت «روزی که چهره‌هایشان در آتش زیرورو می‌شود» گفته است: این عبارت، کنایه از کسانی است که حق آل محمد را غصب کردند. «می‌گویند: ای کاش خدا و پیامبر را اطاعت کرده بودیم»؛ یعنی دربارهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام. «و می‌گویند: پروردگارا، ما از سران و بزرگانمان اطاعت کردیم و آنان ما را از راه به در بردند»؛ و آن دو، دو مردند و سران و بزرگان، همان کسانی‌اند که نخستین‌بار ستم بر آنان و غصب حقشان را آغاز کردند. عبارت «ما را از راه به در بردند»، یعنی از راه بهشت؛ و راه، امیرالمؤمنین علیه السلام است. سپس می‌گویند: «پروردگارا، آنان را دوچندان عذاب بده و به لعنتی بزرگ از رحمت خود دور ساز».

نوع انتساب گزارش

این عبارت در مأخذ، به‌عنوان سخن علی بن ابراهیم آمده است؛ در همین موضع، سند مستقلی از او تا امام معصوم ذکر نشده است. بنابراین، در نقل آن باید از تعبیر «گزارش تفسیری منقول از علی بن ابراهیم» استفاده کرد و آن را بدون مدرک دیگری، حدیث مستقیم پیامبر یا امام معصوم معرفی نکرد.

همچنین، در متن بررسی‌شده، تعبیر «دو مرد» آمده، اما نام آن دو تصریح نشده است. تعیین نام اشخاص، نیازمند مأخذ دیگری است و نباید به لفظ همین گزارش نسبت داده شود.

ارتباط با غدیر و اصحاب صحیفه

در کتاب «غدیر در قرآن، قرآن در غدیر»، این آیات در بحث حسرت اصحاب صحیفه ملعونه اول و پیروان آنان مطرح شده است.

مبنای این ارتباط، تطبیق نافرمانی از خدا و پیامبر بر مخالفت با حق امیرالمؤمنین علیه السلام و تطبیق پیروی از سران گمراه‌کننده بر همراهی با آغازگران تضییع حق اهل‌بیت علیهم السلام است. در گزارش تفسیر قمی، این پیوند با تعبیر «یعنی دربارهٔ امیرالمؤمنین» بیان شده است.

بااین‌حال، در خود این آیات، نام غدیر، صحیفه یا اشخاص معین نیامده است. ازاین‌رو، باید میان سه موضوع تفاوت گذاشت:

• معنای عمومی آیات: حسرت کافران از نافرمانی خدا و پیامبر و پیروی از رهبران گمراه.
• تطبیق تفسیری: تفسیر آیات دربارهٔ تضییع‌کنندگان حق اهل‌بیت علیهم السلام در گزارش منقول از علی بن ابراهیم.
• ارتباط با اصحاب صحیفه: بررسی این تطبیق در پژوهش‌های مربوط به مخالفت با ولایت و غدیر.

این تطبیق، به‌تنهایی گزارشی از نزول آیات در روز غدیر یا دلیل انحصار معنای آنها در گروهی مشخص نیست.

دلالت‌های آیات

آیات، مسئولیت رهبران و پیروان را در کنار یکدیگر مطرح می‌کنند. کسانی که از بزرگان خود پیروی کرده‌اند، خود نیز در صحنهٔ عذاب حضور دارند؛ بنابراین، نسبت‌دادن گمراهی به سران، در این آیات به معنای رفع مسئولیت پیروان نیست.

در تطبیق تفسیری یادشده، این هشدار با مسئلهٔ ولایت پیوند می‌یابد: پیروی از صاحبان قدرت و منزلت اجتماعی، جایگزین اطاعت خدا و پیامبر نمی‌شود. همچنین، حسرت بیان‌شده در آیات مربوط به قیامت است؛ نسبت‌دادن آن به زمان مرگ یا مراحل دیگر، به شاهد مستقلی نیاز دارد.

جستارهای وابسته

صحیفه ملعونه اول • سقیفه • امیرالمؤمنین علی علیه السلام • ارتباط غدیر با قرآن

منابع

• قرآن کریم، سورهٔ احزاب، آیات ۶۴–۶۸.
• تفسیر القمی، منسوب به علی بن ابراهیم قمی، تصحیح و تعلیق طیب موسوی جزائری، منشورات مکتبة الهدی، مطبعة النجف، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۱۹۷.
• بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، بیروت: مؤسسة الوفاء، ج۳۰، ص۱۵۲، ش۷.
• غدیر در قرآن، قرآن در غدیر، محمدباقر انصاری، قم: دلیل ما، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۲۹۶.
• جامع البیان عن تأویل آی القرآن، محمد بن جریر طبری، تحقیق احمد محمد شاکر، ذیل آیات ۶۶–۶۸ سورهٔ احزاب.