ابومریم
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | زر بن حبیش بن حباشة بن أوس أسدی کوفی |
| سرشناسی | تابعی مخضرم، قاری قرآن، محدث ثقه |
| تولد | سالهای پایانی عصر جاهلیت |
| وفات | بین ۸۱ تا ۸۳ قمری (حدود ۱۲۰ سالگی) - کوفه |
| محل دفن | کوفه |
| خویشان سرشناس | - |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | علی بن ابیطالب علیه السلام، عبدالله بن مسعود، اُبیّ بن کعب |
| شاگردان | سلیمان اعمش، منهال بن عمرو، ابواسحاق سبیعی، عبدالله بن مره، عدی بن ثابت، عاصم بن بهدله (عاصم کوفی) |
| تحصیلات | فراگیری قرآن و حدیث نزد صحابه در مدینه و کوفه؛ تخصص در قرائت و فقه |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | قرائت قرآن، حدیث، فقه، افتا |
| علت شهرت | قرائت زر از ابن مسعود، واسطه اصلی سلسله قرائت عاصم، کثرت حدیث و وثاقت |
أبو مریم زِرُّ بن حُبَیش بن حُباشَة بن أوس الأَسَدِیُّ الکوفی (م ۸۱ یا ۸۲ یا ۸۳ ق)، معروف به زر بن حبیش، از چهرههای شاخص تابعین کوفه، قاری برجسته قرآن و راویای مورد اعتماد در حدیث بود. او در زمره ثقات و افراد مورد عنایت امیرمؤمنان علیهالسّلام بوده است.
جایگاه رجالی[۱]
وی در زمره «مخضرمیان» قرار دارد؛ یعنی هم دوران جاهلیت را درک کرده و هم پس از اسلام آوردن، توفیق دیدار پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله را نیافت. زر بن حبیش از جمله یاران نزدیک عبدالله بن مسعود به شمار میرفت، قرائت قرآن را از او آموخت و در نقل احادیث نیز از وی بهره برد.
از دیگر مشایخی که نزد آنها دانش آموخت میتوان به اُبَیِّ بن کعب، علی بن ابیطالب علیه السلام، عمر بن خطاب و عثمان بن عفان اشاره کرد. او پس از کسب معارف در شهرهایی چون مدینه و کوفه حضور یافت، اما غالب حیات علمی و تدریسش در کوفه سپری شد.
زر بن حبیش در نظامیه حدیث و سلسله قرائت از جایگاهی والا برخوردار است، چنانکه محققانی چون مزی و ابن حجر عسقلانی در کتب رجالی خود از او به بزرگی و وثاقت یاد کردهاند.
برخی منابع عمر او را در حدود ۱۲۰ سال ذکر کردهاند و شهادت او را در برخی روایات مرتبط با رویداد «یوم الجماجم» (سال ۸۲ ق) ثبت نمودهاند. گروه بزرگی از تابعین و تابعین تابعین از زر بن حبیش روایت کردهاند، از جمله سلیمان اعمش، منهال بن عمرو، ابواسحاق سبیعی، عبدالله بن مرة و عدی بن ثابت، که هر یک در طبقات حدیثی و فقهی کوفه نامی آشنا هستند.
زر بن حبیش افزون بر حدیث، در علم قرائت قرآن سرآمد روزگار خود بود و حلقه تدریس او در کوفه مرجعی برای قاریان پس از خود شد. عاصم بن بهدله (ابیالنجود)، از قراء سبعه و صاحب یک روش مشهور در قرائت، شاگردی او را پذیرفت و از طریق وی قرائت را به عبدالله بن مسعود متصل کرد.
همین سلسله نقل (عاصم ← زر ← ابن مسعود) یکی از دو شاخه اصلی در سلسله قرائت عاصم تا عصر حاضر به شمار میرود. استادان قرائت و محدثان معاصرش نیز او را مردی بسیار عربیدان و فصیحاللسان توصیف کردهاند، تا جایی که ابن مسعود گاهی در مسائل عربی با او مشورت میکرده است.
وثاقت
- رجالشناسان بزرگی چون ابن سعد (م ۲۳۰ ق) در «الطبقات الکبری»، زر بن حبیش را «ثقه کثیرالحدیث» و فردی قابل اعتماد و پرشمار از حیث مرویات معرفی کردهاند.
- ذهبی (م ۷۴۸ ق) در «سیر اعلام النبلاء» نیز او را «امام، قدوه، مقریء الکوفه» و از جمله کسانی میداند که مقام علمی و دینیاش مورد اتفاق همگان است.
- همچنین ابن حبان (م ۳۵۴ ق) در «الثقات» نام وی را آورده است.
تنها اختلافی که در میان محدثان دیده میشود، مسئله «صحبت» است که برخی از متقدمان احتمال دادهاند زر ممکن است پیامبر صلی الله علیه وآله را دیده باشد، اما پژوهشهای معاصر بیشتر بر این نظر تأکید دارند که وی از مخضرمیان (کسی که جاهلیت را درک کرده و سپس مسلمان شده، ولی خدمت پیامبر صلی الله علیه وآله نرسیده) بوده است.
وفات
بیشتر منابع متأخر، وفات زر بن حبیش را در حدود سالهای ۸۱ یا ۸۲ یا ۸۳ هجری قمری دانستهاند؛ به طوری ذهبی آورده: «زر بن حبیش در حالی که ۱۲۰ سال از بامداد زندگی او میگذشت، از جهان فروبست».
ابو مریم در منابع شیعه[۲]
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابو مریم |
| سرشناسی | راوی شیعی |
| خویشان سرشناس | - |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | امیرالمؤمنین علی علیه السلام، امام علی بن الحسین علیه السلام، امام محمد باقر علیه السلام، امام جعفر صادق علیه السلام، اصبغ بن نباته |
| شاگردان | ابولاد، ابان (بن تغلب)، ابان بن عثمان، ابراهیم بن سنان، ابراهیم بن مهزم، احمد بن عمر (از پدرش از او) و... |
| تحصیلات | شاگردی امامان شیعه در مدینه و کوفه |
| مذهب | شیعه (امامی) |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | نقل حدیث، فقه |
| علت شهرت | روایت از چند امام معصوم؛ کثرت اسناد (۹۴ مورد در کتب اربعه) |
در کتب رجال شیعه، از چند راوی با کنیه «ابو مریم» یاد شده است. سید ابوالقاسم خویی در معجم رجال الحدیث به بررسی دو تن از آنان پرداخته است.
ابو مریم (صحابی امام علی و امام سجاد علیهما السلام)
شیخ طوسی در دو موضع از کتاب رجال خود، از راویای با کنیه «ابو مریم» نام برده است:
بار اول او را از اصحاب امام علی علیه السلام شمرده و بار دیگر از یاران امام علی بن حسین علیه السلام.
این راوی از امیرالمؤمنین علی علیه السلام حدیث نقل کرده است. همچنین جابر بن یزید جعفی، به صورت «مرفوع» (یعنی با حذف واسطه از معصوم) از طریق او روایتی را گزارش نموده است.
نمونه موارد استناد به روایات او:
- الکافی: جلد ۷، کتاب حدود، باب «ما یجب فيه الحد فی الشراب»، شماره حدیث ۱۵.
- التهذیب: جلد ۱۰، باب «الحد فی السکر»، شماره حدیث ۳۶۲.
شیخ صدوق نیز در من لا یحضره الفقیه (جلد ۴، باب حد شرب خمر، حدیث ۱۳۰) همین روایت را بدون واسطه «ابو مریم» و مستقیماً با عبارت «جابر مرفوعاً عن أمیر المؤمنین علیه السلام » نقل کرده است.
کتابهای الوافی و وسائل الشیعه نیز به پیروی از الکافی و التهذیب، روایت را با ذکر واسطه ابو مریم ثبت کردهاند.
ابو مریم (راوی از امام باقر و امام صادق علیهما السلام)
راوی دیگری با همین کنیه - ابو مریم - در اسناد بسیاری از روایات (حدود نود و چهار مورد) دیده میشود.
مشایخ و کسانی که از آنان روایت کرده است:
- امام محمد باقر علیه السلام
- امام جعفر صادق علیه السلام
- پدرش (که احتمالاً امام باقر علیه السلام است یا شخص دیگری)
- اَصبَغ بن نُباته (از خواص اصحاب امام علی علیه السلام)
راویانی که از او نقل حدیث کردهاند (شاگردان یا همطبقههای وی):
ابو ولاد، ابان (بن تغلب)، ابان بن عثمان، ابراهیم بن سِنان، ابراهیم بن مِهزَم، احمد بن عمر (از پدرش، از او)، ثعلبة بن میمون، جمیل بن صالح، حسن بن سری، حسن بن محبوب، ظریف بن ناصح، عبدالله بن سنان، عبدالله بن مغیره، عثمان بن عیسی، محمد بن بَنان، یونس (بن عبدالرحمن؟)، یونس بن یعقوب.
نمونه سند مورد بحث:
شیخ طوسی به سند خود از فضالة بن ایوب، از ابان (بن عثمان؟)، از ابو مریم، از امام صادق علیه السلام روایتی نقل کرده است. منبع: التهذیب، جلد ۶، باب البینات، حدیث ۷۴۴. همین روایت در الاستبصار (جلد ۳، باب ما تجوز فیه شهادة الواحد، حدیث ۱۱۵) به صورت «فضالة، عن ابی مریم» بدون واسطه ابان آمده است. مرحوم خویی معتقد است که صحیح همان نسخه تهذیب است که با وافی و وسائل نیز مطابقت دارد.
مرحوم آیت الله خویی در پایان میگوید:
«أقول: الظاهر اتحاده مع من بعده» یعنی: «به نظر میرسد این ابو مریم با همان ابو مریمی که در مدخل بعدی (در معجم) میآید، یکی باشد.» بر این اساس، احتمال قوی دارد که هر دو عنوان یادشده - یعنی هم راوی از امام علی و امام سجاد، و هم راوی از امام باقر و امام صادق علیهم السلام- در حقیقت به یک شخصیت تاریخی با کنیه «ابو مریم» بازگردند؛ هرچند برخی منابع رجالی آنها را جداگانه ذکر کردهاند.
در سند خطبه غدير[۳]
يكى از افرادى كه در سند خطبه غدیر در كتاب «الاقبال» سید ابن طاووس - كه به حذیفة بن یمان منتهى مى شود - نامشان آمده ابومريم است.