جدال‌کننده از سوی رسول الله در خطبه غدیر
جدال‌کننده از سوی رسول الله وصفی است که در خطبه غدیر درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمده است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله آن حضرت را «یاری‌کننده دین خدا و مجادله‌کننده از سوی رسول خدا» معرفی می‌کند.
عبارت اصلی خطبه چنین است: هُوَ نَاصِرُ دِينِ اللَّهِ وَالْمُجَادِلُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ؛ او یاری‌کننده دین خدا و دفاع‌کننده استدلالی از سوی رسول خداست.
در شرح این فراز، برخی شارحان خطبه غدیر «مجادله از سوی رسول خدا صلی الله علیه وآله» را به دفاع از حق، پاسخ‌گویی به مخالفان و احتجاج بر پایه دلایل دینی تفسیر کرده‌اند.[۱]
این وصف در پیوند با جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در تبیین تعالیم پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و دفاع از آموزه‌های اسلام بررسی می‌شود. همچنین می‌توان آن را با فرمان قرآنی به دعوت از طریق حکمت، موعظه نیکو و جدال احسن مرتبط دانست؛ هرچند آیه مربوط، حکمی درباره شیوه دعوت دینی است و به‌تنهایی اثبات‌کننده منصب خاص امامت نیست.
عبارت خطبه غدیر
در بخشی از خطبه، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، هُوَ نَاصِرُ دِينِ اللَّهِ وَالْمُجَادِلُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ، وَهُوَ التَّقِيُّ النَّقِيُّ الْهَادِي الْمَهْدِيُّ؛ ای مردم! او یاری‌کننده دین خدا و دفاع‌کننده استدلالی از سوی رسول خداست؛ و او پرهیزکار، پاکیزه، هدایتگر و هدایت‌یافته است.[۲]
در این بخش، چند ویژگی امیرالمؤمنین علیه‌السلام در کنار یکدیگر مطرح شده است:
- یاری دین خدا؛
- دفاع استدلالی از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله؛
- تقوا و پاکی؛
- هدایتگری و هدایت‌یافتگی.
این ترتیب نشان می‌دهد که وصف «مجادله‌گر از سوی رسول خدا صلی الله علیه وآله» در مجموعه‌ای از فضائل علمی، دینی و هدایتی امیرالمؤمنین علیه‌السلام قرار گرفته است.
معنای «الْمُجَادِلُ»
«مُجادِل» اسم فاعل از «مجادله» و از ماده «جَدَل» است.
مجادله در کاربردهای عربی و قرآنی می‌تواند به گفت‌وگو، مناظره و استدلال در برابر نظر مخالف اشاره داشته باشد. این واژه همیشه دارای معنای منفی نیست؛ زیرا قرآن میان جدال ناپسند و جدال شایسته تفاوت گذاشته است. ازاین‌رو، در تفسیر عبارت: الْمُجَادِلُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ، باید به حرف «عَنْ» نیز توجه کرد. این تعبیر بر دفاع و حمایت از سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله دلالت دارد و در بافت خطبه، ناظر به دفاع از دعوت، تعالیم و حقانیت رسالت ایشان است.
معنای «عَنْ رَسُولِ اللَّهِ»
در عبارت عربی، واژه «عَنْ» پس از «المجادل» آمده است. این ساختار با معنای دفاع‌کردن از شخص یا موضعی سازگار است. بنابراین، ترجمه دقیق‌تر این فراز می‌تواند چنین باشد: «دفاع‌کننده استدلالی از سوی رسول خدا». تعبیر «جدال‌کننده از سوی رسول الله» نیز ترجمه‌ای قابل قبول است، اما ممکن است برای خواننده فارسی‌زبان این تصور را ایجاد کند که مقصود، نزاع یا درگیری است. در حالی که محور بحث در این فراز، دفاع از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و تعالیم دینی ایشان است.
تفاوت جدال پسندیده و ناپسند
جدال در قرآن همیشه مورد تأیید نیست. گاهی جدال برای آشکارشدن حقیقت و اقامه دلیل صورت می‌گیرد و گاهی با انگیزه انکار، لجاجت یا غلبه‌جویی بر طرف مقابل انجام می‌شود. ازاین‌رو، برای شناخت معنای مثبت مجادله، باید به آیات مربوط به شیوه صحیح گفت‌وگوی دینی توجه کرد. در تفسیر فراز خطبه غدیر نیز مراد از جدال امیرالمؤمنین علیه‌السلام، دفاع از حق و احتجاج بر اساس دلیل دانسته شده است.[۳]
جدال احسن در قرآن
مهم‌ترین آیه مرتبط با این موضوع، آیه ۱۲۵ سوره نحل است: 
ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ؛ با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به بهترین شیوه مجادله نما؛ بی‌گمان پروردگارت به کسانی که از راه او گمراه شده‌اند و به هدایت‌یافتگان داناتر است.
(نحل:۱۲۵)
در این آیه، سه شیوه برای دعوت و گفت‌وگوی دینی مطرح شده است:
- حکمت؛
- موعظه حسنه؛
- جدال احسن.
برخی شارحان خطبه غدیر با استناد به این آیه گفته‌اند همان‌گونه که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مأمور به دعوت حکیمانه و جدال نیکو بود، امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز در مقام دفاع از رسالت و تبیین آموزه‌های آن حضرت، چنین مسئولیتی را بر عهده داشت.[۴]
این ارتباط از نوع تفسیر و تطبیق مضمون قرآنی بر وصف امیرالمؤمنین علیه‌السلام است.
حکمت در دعوت دینی
نخستین شیوه‌ای که در آیه ۱۲۵ نحل بیان شده، دعوت با حکمت است. حکمت در این زمینه با شناخت درست، استدلال سنجیده و رعایت شرایط مخاطب ارتباط دارد. بنابراین، دعوت حکیمانه تنها بیان یک مطلب صحیح نیست، بلکه چگونگی ارائه آن نیز اهمیت دارد. در تفسیر وصف «المجادل عن رسول الله»، این اصل نشان می‌دهد که دفاع از دین باید بر آگاهی و استدلال استوار باشد.
موعظه حسنه
دومین شیوه مطرح‌شده در آیه، موعظه حسنه است. موعظه به معنای اندرز و یادآوری مطالبی است که مخاطب را به اصلاح رفتار و حرکت در مسیر درست دعوت می‌کند. قید «حسنه» بر نیکوبودن شیوه اندرز تأکید دارد. ازاین‌رو، در دعوت دینی، استفاده از سخنان توهین‌آمیز یا تحریک بی‌دلیل دشمنی را نمی‌توان به‌سادگی مصداق موعظه حسنه دانست. این اصل در کنار حکمت و جدال احسن، مجموعه‌ای از معیارهای ارتباط دینی را تشکیل می‌دهد.
جدال احسن
سومین شیوه در آیه، جدال احسن است: وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ؛ و با آنان به بهترین شیوه مجادله کن.(نحل:۱۲۵) جدال احسن را می‌توان گفت‌وگوی استدلالی دانست که هدف آن روشن‌شدن حقیقت است و در آن، شیوه بیان و برخورد با مخاطب نیز اهمیت دارد.
ویژگی‌های چنین گفت‌وگویی عبارت‌اند از:
- تکیه بر دلیل؛
- پرهیز از مغالطه؛
- شنیدن سخن طرف مقابل؛
- رعایت انصاف؛
- و پرهیز از تحقیر و دشنام.
این معیارها در تبیین معنای مثبت مجادله در فراز خطبه غدیر قابل استفاده‌اند.
جدال احسن با اهل کتاب
قرآن می‌فرماید: وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ؛ و با اهل کتاب جز به بهترین شیوه مجادله نکنید؛ مگر با کسانی از آنان که ستم کرده‌اند.(عنکبوت:۴۶) این آیه نیز نشان می‌دهد که جدال می‌تواند شیوه‌ای مشروع برای گفت‌وگوی دینی باشد، مشروط بر آنکه با معیارهای اخلاقی و استدلالی سازگار باشد. بنابراین، وصف «مجادله‌گر از سوی رسول خدا» را باید در چارچوب دفاع علمی و دینی فهمید، نه صرفاً مخالفت‌کردن یا درگیری با دیگران.
احتجاج و درخواست دلیل
یکی از اصول مهم در گفت‌وگوی دینی، مطالبه دلیل است.
خداوند می‌فرماید: قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ؛ بگو اگر راست می‌گویید، دلیل خود را بیاورید.(بقره:۱۱۱) این آیه بر اهمیت برهان در اثبات ادعا تأکید دارد. «احتجاج» نیز در کاربرد علمی و کلامی به استدلال برای اثبات یک دیدگاه یا پاسخ به اشکال گفته می‌شود. ازاین‌رو، در شرح فراز خطبه غدیر، مجادله امیرالمؤمنین علیه‌السلام با مفهوم احتجاج و اقامه دلیل ارتباط داده شده است.
ارتباط مجادله با یاری دین خدا
در خطبه غدیر دو وصف در کنار یکدیگر آمده‌اند:
نَاصِرُ دِينِ اللَّهِ؛ یاری‌کننده دین خدا. و: الْمُجَادِلُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ؛ دفاع‌کننده استدلالی از سوی رسول خدا. قرارگرفتن این دو تعبیر در کنار یکدیگر نشان‌دهنده ارتباط میان یاری دین و دفاع از رسالت است. در این چارچوب، یاری دین تنها به دفاع عملی یا حضور در میدان نبرد محدود نمی‌شود؛ بلکه تبیین آموزه‌های دینی، پاسخ به شبهات و اقامه دلیل نیز می‌تواند از مصادیق آن باشد.
برخی شارحان خطبه، این دو وصف را مکمل یکدیگر دانسته‌اند.[۵]
احتجاج درباره امامت و خلافت
از موضوعات مطرح‌شده در احتجاجات منسوب به امیرالمؤمنین علیه‌السلام، مسئله امامت و خلافت پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است. در منابع امامیه، احتجاجات آن حضرت درباره جایگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام، فضائل خود و حقانیت امامت گزارش شده است. در برخی از این گزارش‌ها، به سخنان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و فضائل آن حضرت استناد شده است. ازاین‌رو، در پژوهش‌های غدیری، وصف «المجادل عن رسول الله» با جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در دفاع از معارف و آموزه‌های رسالت مرتبط دانسته می‌شود.
مجادله و اتمام حجت
یکی از اهداف احتجاج در مباحث دینی، روشن‌کردن دلیل و اتمام حجت بر مخاطب است. اتمام حجت به معنای ارائه دلیل کافی برای روشن‌شدن موضوع است و نباید با مجبورکردن مخاطب به پذیرش یک عقیده یکسان دانسته شود. در شرح خطبه غدیر نیز مجادله امیرالمؤمنین علیه‌السلام با مخالفان، در چارچوب تبیین حق و اقامه حجت توضیح داده شده است.[۶] بر این اساس، دفاع از حق می‌تواند از طریق آموزش، گفت‌وگو، استدلال و پاسخ به اشکالات انجام شود.
نسبت مجادله با امامت
در اندیشه امامیه، امام پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله وظیفه هدایت، تبیین تعالیم دینی و پاسخ‌گویی به مسائل اعتقادی را بر عهده دارد. در این چارچوب، وصف: الْمُجَادِلُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ، با نقش امیرالمؤمنین علیه‌السلام در دفاع از رسالت و تبیین آموزه‌های پیامبر پیوند می‌یابد. این تعبیر در کنار دیگر اوصاف امیرالمؤمنین علیه‌السلام در خطبه غدیر، از جمله «ناصر دین الله»، «الهادی» و «المهدی»، مورد استفاده قرار گرفته است. بااین‌حال، باید میان معنای مستقیم فراز و نتیجه‌گیری کلامی از آن تفاوت گذاشت.
معنای مستقیم عبارت، معرفی امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌عنوان مدافع پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است؛ پیوند آن با منصب امامت در چارچوب مجموع ادله امامیه تبیین می‌شود.
مجادله و اطاعت از پیامبر صلی الله علیه وآله
در قرآن، اطاعت از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله یکی از اصول اساسی نظام دینی است.
خداوند می‌فرماید: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا اطاعت کنید و از پیامبر و صاحبان امر از میان خودتان فرمان برید.(نساء:۵۹). در تفسیر امامیه، «اولی‌الامر» بر امامان معصوم علیهم‌السلام تطبیق شده است. این تفسیر در کنار دیگر ادله امامت، زمینه‌ای برای فهم مسئولیت امام در حفظ و تبیین تعالیم پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فراهم می‌کند.
ارتباط با ناکثین، قاسطین و مارقین
در برخی شرح‌های خطبه غدیر، دفاع امیرالمؤمنین علیه‌السلام از حق با مواضع آن حضرت در برابر گروه‌هایی مانند ناکثین، قاسطین و مارقین مرتبط دانسته شده است.[۷] در ادبیات تاریخی و کلامی امامیه، این عنوان‌ها معمولاً در ارتباط با سه گروه از مخالفان دوران حکومت امیرالمؤمنین علیه‌السلام بررسی می‌شوند. بااین‌حال، باید میان «احتجاج» و «نبرد نظامی» تفاوت گذاشت. از این جهت، جنگ‌های جمل، صفین و نهروان را نمی‌توان مستقیماً معنای لغوی «مجادله» دانست؛ بلکه در بررسی تاریخی می‌توان گفت درگیری‌های این دوره با اختلافات سیاسی و دینی و نیز گفت‌وگوها و احتجاجات پیش از نبرد ارتباط داشته‌اند.
احتجاج و جنگ جمل
جنگ جمل از رخدادهای دوران حکومت امیرالمؤمنین علیه‌السلام بود. در گزارش‌های تاریخی، از گفت‌وگوها و تلاش‌هایی برای جلوگیری از درگیری نیز سخن گفته شده است. این گزارش‌ها را می‌توان در چارچوب مباحث مربوط به اتمام حجت و گفت‌وگو با مخالفان بررسی کرد.
احتجاج و جنگ صفین
در جریان صفین نیز گزارش‌هایی از مکاتبات، گفت‌وگوها و احتجاجات امیرالمؤمنین علیه‌السلام و طرف مقابل وجود دارد. این گزارش‌ها از موضوعات مرتبط با جایگاه استدلال و اتمام حجت در سیره سیاسی آن حضرت‌اند.
احتجاج و جنگ نهروان
درباره نهروان نیز در منابع تاریخی و کلامی، گفت‌وگوها و مناظراتی با خوارج گزارش شده است. در پژوهش‌های مرتبط با سیره امیرالمؤمنین علیه‌السلام، این گفت‌وگوها از نمونه‌های احتجاج با مخالفان دانسته شده‌اند. بااین‌حال، نباید تمام جزئیات نقل‌شده در منابع متأخر را بدون ارزیابی سند و شرایط تاریخی، قطعی دانست.
آیا جدال احسن به معنای سازش در اصول اعتقادی است؟
جدال احسن به معنای چشم‌پوشی از حقیقت یا کنارگذاشتن استدلال نیست. مقصود آن است که دفاع از حقیقت با روشی سنجیده، منصفانه و متناسب با شرایط مخاطب انجام شود.
بنابراین، می‌توان میان دو موضوع تفاوت گذاشت:
- استواری در بیان و دفاع از یک اصل اعتقادی؛
- رعایت اخلاق و انصاف در شیوه گفت‌وگو.
این دو مفهوم لزوماً در تعارض با یکدیگر نیستند.
تفاوت مجادله با مراء
در ادبیات اخلاق اسلامی، «مراء» معمولاً به گفت‌وگو و ستیزه‌جویی‌ای گفته می‌شود که هدف آن برتری‌طلبی، غلبه بر طرف مقابل یا اظهار فضل باشد. در مقابل، جدال احسن برای روشن‌کردن حقیقت و اقامه دلیل انجام می‌شود. به همین دلیل، نمی‌توان هر مناظره یا مجادله‌ای را صرفاً به دلیل دینی‌بودن موضوع آن پسندیده دانست. هدف و شیوه گفت‌وگو در ارزش‌گذاری اخلاقی آن نقش دارند.
جایگاه این فراز در ساختار خطبه غدیر
در خطبه غدیر، پس از بیان فضائل قرآنی امیرالمؤمنین علیه‌السلام و اشاره به سوره انسان، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، هُوَ نَاصِرُ دِينِ اللَّهِ وَالْمُجَادِلُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ، وَهُوَ التَّقِيُّ النَّقِيُّ الْهَادِي الْمَهْدِيُّ؛ ای مردم! او یاری‌کننده دین خدا و دفاع‌کننده استدلالی از سوی رسول خداست؛ و او پرهیزکار، پاکیزه، هدایتگر و هدایت‌یافته است.[۸]
این ترتیب نشان می‌دهد که وصف «المجادل عن رسول الله» در میان مجموعه‌ای از فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام قرار گرفته است. در فراز پیشین، جایگاه قرآنی آن حضرت مطرح شده و در ادامه، ویژگی‌های اخلاقی و هدایتی ایشان بیان می‌شود. ازاین‌رو، موضوع مجادله و احتجاج را می‌توان بخشی از جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در دفاع و تبیین معارف دینی دانست.
نسبت این فراز با حدیث غدیر
عبارت «المجادل عن رسول الله» بخشی از خطبه مفصل غدیر در نقل‌های مربوط به آن است. در اندیشه امامیه، مجموعه اوصاف امیرالمؤمنین علیه‌السلام در خطبه غدیر برای شناخت جایگاه ولایت و امامت آن حضرت مورد استفاده قرار می‌گیرد. وصف «مجادله‌گر از سوی رسول خدا» نیز در این مجموعه، ناظر به نقش دفاعی و تبیینی امیرالمؤمنین علیه‌السلام است. بااین‌حال، این وصف با عبارت مشهور حدیث غدیر، یعنی «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»، از نظر لفظ و مضمون یکسان نیست و باید هر یک را در جایگاه خود بررسی کرد.
جستارهای وابسته
• خطبه غدیر • سوره انسان در خطبه غدیر • یاری کننده دین خدا • امیرالمؤمنین علیه السلام تقی، نقی، هادی و مهدی • حدیث غدیر
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف: مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.