سوره انسان در خطبه غدیر
سوره انسان در خطبه غدیر به اشاره پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به سوره انسان، مشهور به «هل أتی»، در جریان معرفی فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام گفته می‌شود. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخشی از خطبه غدیر، پس از بیان رضایت خداوند از امیرالمؤمنین علیه‌السلام و جایگاه آن حضرت در آیات مدح قرآن، از سوره انسان یاد کرده و آن را گواهی بر جایگاه بهشتی آن حضرت معرفی می‌کند.[۱]
در منابع تفسیری شیعه، آیات ۵ تا ۲۲ سوره انسان و به‌ویژه آیات مربوط به وفای به نذر و اطعام مسکین، یتیم و اسیر، با فداکاری امیرالمؤمنین علیه‌السلام، حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها، امام حسن علیه‌السلام و امام حسین علیه‌السلام مرتبط دانسته شده است. در برخی صورت‌های گزارش، فضه نیز در این اقدام حضور داشته است.[۲][۳]
این گزارش در شماری از منابع تفسیری اهل‌سنت نیز نقل شده است؛ بااین‌حال، درباره مکی یا مدنی‌بودن سوره، گستره آیات نازل‌شده در این واقعه و اعتبار جزئیات روایت، میان مفسران و حدیث‌پژوهان اختلاف نظر وجود دارد.
در شرح خطبه غدیر، این فراز معمولاً از سه جهت بررسی شده است: بشارت بهشت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام، نزول آیات درباره ایثار اهل‌بیت علیهم‌السلام و اختصاص فضیلت یادشده در بیان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله.[۴]
عبارت سوره انسان در خطبه غدیر
در بخش مربوط به فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمده است:
وَلَا شَهِدَ اللَّهُ بِالْجَنَّةِ فِي هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ إِلَّا لَهُ، وَلَا أَنْزَلَهَا فِي سِوَاهُ، وَلَا مَدَحَ بِهَا غَيْرَهُ؛ و خداوند در «هل أتی علی الإنسان» به بهشت گواهی نداده مگر برای او؛ و آن را درباره کسی جز او نازل نکرده و با آن کسی جز او را نستوده است.[۵]
این عبارت در ادامه توصیف امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌عنوان نزدیک‌ترین و عزیزترین مردم نزد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و بیان رضایت خداوند و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از آن حضرت آمده است.
سوره انسان و نام‌های آن
سوره انسان، هفتادوششمین سوره قرآن و دارای ۳۱ آیه است. این سوره با عبارت زیر آغاز می‌شود: 
هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا؛ آیا بر انسان زمانی از روزگار گذشته است که چیزی درخور یادکرد نبوده باشد؟
(انسان:۱)
از نام‌های مشهور این سوره می‌توان به «انسان»، «دهر» و «هل أتی» اشاره کرد. در خطبه غدیر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با تعبیر «هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ» به این سوره اشاره کرده است.
محتوای سوره انسان
سوره انسان موضوعات گوناگونی را دربر می‌گیرد؛ از جمله:
- آفرینش انسان و آزمون او؛
- هدایت انسان و اختیار او در سپاسگزاری یا ناسپاسی؛
- پاداش ابرار و نیکوکاران؛
- وفای به نذر و اطعام نیازمندان؛
- اخلاص در عمل؛
- نعمت‌های بهشتی؛
- و دعوت به صبر، یاد خداوند و عبادت.
موضوع اصلی این مدخل، ارتباط فراز مربوط به ابرار و پاداش بهشتی آنان با سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در خطبه غدیر است.
آیات مرتبط با مدح اهل‌بیت علیهم‌السلام
مهم‌ترین بخش سوره انسان در گزارش مشهور شأن نزول، آیات ۵ تا ۱۲ است.
آیات ۵ و ۶؛ پاداش ابرار
إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا؛ بی‌گمان نیکوکاران از جامی می‌نوشند که آمیخته آن کافور است؛ از چشمه‌ای که بندگان خدا از آن می‌نوشند و آن را هرگونه بخواهند جاری می‌سازند. (انسان:۵–۶)
در این دو آیه، خداوند از «ابرار» و نعمت‌های بهشتی آنان سخن گفته است. در روایت مشهور شأن نزول، امیرالمؤمنین علیه‌السلام و خاندان ایشان از مصادیق این نیکوکاران دانسته شده‌اند.
آیه ۷؛ وفای به نذر
يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا؛ به نذر خود وفا می‌کنند و از روزی می‌ترسند که سختی آن فراگیر است. (انسان:۷)
این آیه وفای به نذر و بیم از قیامت را از ویژگی‌های ابرار معرفی می‌کند. در گزارش شأن نزول اهل‌بیت علیهم‌السلام، روزه‌گرفتن و وفای به نذر از بخش‌های اصلی ماجراست.
آیه ۸؛ اطعام نیازمندان
وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا؛ و غذا را با وجود علاقه و نیاز به آن، به نیازمند و یتیم و اسیر می‌دهند. (انسان:۸)
در این آیه، سه گروه از نیازمندان نام برده شده‌اند:
- مسکین؛
- یتیم؛
- اسیر.
در روایت مشهور، این سه عنوان با نیازمندانی که در سه شب پیاپی به خانه اهل‌بیت علیهم‌السلام مراجعه کردند تطبیق داده شده است.
آیه ۹؛ اخلاص در اطعام
إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا؛ ما شما را تنها برای رضای خداوند اطعام می‌کنیم و از شما هیچ پاداش و سپاسی نمی‌خواهیم. (انسان:۹)
این آیه بر اخلاص نیکوکاران تأکید دارد. در تفسیر امامیه، این ویژگی از مهم‌ترین جلوه‌های فضیلت اهل‌بیت علیهم‌السلام در ماجرای اطعام دانسته شده است.
آیات ۱۰ و ۱۱؛ پاداش اخلاص و تقوا
إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا؛ ما از پروردگارمان از روزی سخت و هولناک بیم داریم؛ پس خداوند آنان را از سختی آن روز نگاه داشت و شادابی و سرور به آنان ارزانی داشت. (انسان:۱۰–۱۱)
این آیات، تقوا و بیم از قیامت را با پاداش و حفاظت الهی مرتبط می‌کنند.
آیه ۱۲؛ بشارت بهشت
وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا؛ و به پاداش شکیبایی آنان، بهشت و لباس حریر به آنان عطا کرد. (انسان:۱۲)
این آیه از مهم‌ترین مستندات تفسیر فراز خطبه غدیر است؛ زیرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در سخن خود به گواهی خداوند بر بهشتی‌بودن امیرالمؤمنین علیه‌السلام اشاره می‌کند.[۶]
بشارت بهشت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام
یکی از محورهای شرح این فراز، بشارت بهشت برای امیرالمؤمنین علیه‌السلام است. در آیات سوره انسان، خداوند ابتدا صفات ابرار را بیان می‌کند و سپس پاداش اخلاص، وفای به نذر، صبر و ایثار آنان را شرح می‌دهد.
در آیه ۱۲ می‌فرماید:
وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا؛ و به پاداش شکیبایی آنان، بهشت و حریر به آنان عطا کرد. (انسان:۱۲) در تفسیر غدیری این آیه، هنگامی که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از سوره «هل أتی» برای بیان فضیلت امیرالمؤمنین علیه‌السلام یاد می‌کند، وعده بهشتی ابرار بر آن حضرت تطبیق می‌شود.[۷]
شأن نزول آیات اطعام
در منابع تفسیری شیعه و برخی منابع اهل‌سنت، درباره آیات اطعام سوره انسان گزارشی مرتبط با فداکاری امیرالمؤمنین علیه‌السلام و خاندان ایشان نقل شده است.[۸][۹] بر اساس صورت مشهور این گزارش، امام حسن و امام حسین علیهماالسلام بیمار شدند و خانواده برای بهبودی آنان نذر روزه کرد. پس از بهبودی، امیرالمؤمنین علیه‌السلام، حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و اعضای خانواده به نذر خود وفا کردند. در برخی نقل‌ها، فضه نیز در روزه‌گرفتن و اطعام مشارکت داشت. در سه شب پیاپی، هنگام افطار، نیازمندی به خانه آنان مراجعه کرد و خانواده غذای خود را به وی بخشید.
نقل مشهور این سه مراجعه را به ترتیب چنین گزارش می‌کند:
- شب نخست: مسکین؛
- شب دوم: یتیم؛
- شب سوم: اسیر.
در این گزارش، اهل‌بیت علیهم‌السلام با وجود نیاز خود، غذا را به دیگران بخشیدند و ایثار آنان با آیات ۷ تا ۹ سوره انسان مرتبط دانسته شده است.[۱۰]
جزئیات گزارش اطعام
در برخی منابع، جزئیاتی مانند مقدار جو، تهیه نان، نام شخصی که جو را فراهم کرد و چگونگی روزه‌گرفتن خانواده ذکر شده است. این جزئیات در همه طرق روایت یکسان نیستند. هسته اصلی روایت، وفای به نذر، روزه‌گرفتن و بخشیدن غذا به مسکین، یتیم و اسیر است.
حضور حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها
در گزارش مشهور شأن نزول، حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها از شخصیت‌های اصلی واقعه اطعام است. حضرت در کنار امیرالمؤمنین علیه‌السلام و فرزندانش در وفای به نذر و بخشیدن غذا مشارکت داشته است. بر این اساس، در منابع تفسیری امامیه، فضیلت ایثار و اخلاص مطرح‌شده در آیات اطعام به مجموع این خاندان نسبت داده می‌شود.
ازاین‌رو، تأکید خطبه غدیر بر فضیلت امیرالمؤمنین علیه‌السلام را نباید به معنای نفی فضیلت حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها در همان واقعه دانست.
جایگاه امام حسن و امام حسین علیهماالسلام
در روایت مشهور، بیماری امام حسن و امام حسین علیهماالسلام زمینه شکل‌گیری نذر معرفی شده است. در ادامه، آن دو نیز در روزه‌گرفتن و بخشیدن غذا مشارکت می‌کنند. بنابراین، در این گزارش، فضیلت ایثار تنها به امیرالمؤمنین علیه‌السلام محدود نمی‌شود؛ بلکه امام حسن و امام حسین علیهماالسلام نیز از صاحبان این فضیلت‌اند.
در مطالعات تفسیری شیعه، آیات اطعام از شواهد فضائل مشترک اهل‌بیت علیهم‌السلام شمرده شده‌اند.
جایگاه فضه در روایت
در برخی نقل‌های شأن نزول، فضه، خدمتگزار حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها، در کنار اعضای خانواده حضور دارد. بر اساس این گزارش‌ها، وی نیز در نذر، روزه‌گرفتن و بخشیدن غذا مشارکت کرده است.
- بااین‌حال، حضور فضه و جزئیات مربوط به نقش او در همه صورت‌های روایت یکسان نقل نشده است و باید این موضوع را با توجه به منبع هر گزارش بررسی کرد.
گزارش شأن نزول در منابع شیعه
ارتباط آیات اطعام با اهل‌بیت علیهم‌السلام در منابع تفسیری و روایی شیعه گزارش شده است. از جمله منابع مورد استفاده در این موضوع می‌توان به شواهد التنزیل، مناقب علی بن أبی‌طالب و آثار تفسیری و غدیری متأخر اشاره کرد. در پژوهش‌های امامیه، این روایت از شواهد فضیلت ایثار، اخلاص و منزلت اهل‌بیت علیهم‌السلام در قرآن به‌شمار می‌رود.[۱۱]
گزارش شأن نزول در منابع اهل‌سنت
روایت ارتباط آیات اطعام با اهل‌بیت علیهم‌السلام در شماری از منابع تفسیری و مناقب اهل‌سنت نیز نقل شده است.
از جمله:
- الکشاف؛[۱۲]
- مناقب علی بن أبی‌طالب؛[۱۳]
- شواهد التنزیل؛[۱۴]
- فرائد السمطین؛[۱۵]
- الدر المنثور؛[۱۶]
- فتح القدیر.[۱۷]
نقل این گزارش در منابع متعدد نشان‌دهنده حضور آن در سنت تفسیری اسلامی است، اما به‌تنهایی به معنای اتفاق نظر همه مفسران یا تصحیح همه طرق روایت نیست.
اختلاف درباره مکی یا مدنی‌بودن سوره انسان
یکی از مباحث مهم درباره سوره انسان، اختلاف در محل و زمان نزول آن است.
در منابع علوم قرآنی و تفسیری، درباره این سوره سه دیدگاه مطرح شده است:
- مکی‌بودن تمام سوره؛
- مدنی‌بودن تمام سوره؛
- و نزول بخش‌هایی از آن در مکه و بخش‌هایی در مدینه.
این اختلاف در بررسی گزارش شأن نزول اهل‌بیت علیهم‌السلام اهمیت دارد؛ زیرا ماجرای مربوط به امام حسن و امام حسین علیهماالسلام در دوره مدنی زندگی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله قرار می‌گیرد. در میان مفسران اهل‌سنت نیز دیدگاه مدنی‌بودن سوره وجود دارد و همه آنان به مکی‌بودن آن معتقد نیستند.
بنابراین، نمی‌توان اختلاف درباره زمان نزول را بدون بررسی طرق و قرائن، دلیلی قطعی برای پذیرش یا رد گزارش شأن نزول دانست.
آیا تمام سوره انسان درباره اهل‌بیت نازل شده است؟
در برخی نقل‌ها، نزول سوره انسان به‌صورت کلی به واقعه ایثار اهل‌بیت علیهم‌السلام نسبت داده شده است. بااین‌حال، باید میان نزول تمام سوره و نزول آیات مشخص آن تفاوت گذاشت. گزارش مشهور اطعام، بیشترین ارتباط مستقیم را با آیات ۷ تا ۹ دارد و آیات بعدی نیز پاداش ابرار را شرح می‌دهند.
ازاین‌رو، در پژوهش تفسیری می‌توان از ارتباط آیات ۵ تا ۲۲ با فضیلت اهل‌بیت علیهم‌السلام سخن گفت، اما تعیین اینکه تمام سوره در یک زمان و درباره یک واقعه نازل شده باشد، نیازمند بررسی مستقل روایت‌هاست.
بررسی دلالت «وَلَا أَنْزَلَهَا فِي سِوَاهُ»
در خطبه غدیر آمده است: وَلَا أَنْزَلَهَا فِي سِوَاهُ؛ و آن را درباره کسی جز او نازل نکرده است. این تعبیر در بیان فضیلت امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌کار رفته است. در تفسیر این عبارت باید توجه داشت که گزارش مشهور شأن نزول، ایثار مشترک امیرالمؤمنین علیه‌السلام و دیگر اعضای اهل‌بیت علیهم‌السلام را بیان می‌کند. ازاین‌رو، در شرح این فراز می‌توان گفت که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در مقام معرفی فضیلت ویژه امیرالمؤمنین علیه‌السلام، از سوره انسان یاد کرده است؛ اما این امر لزوماً به معنای نفی مشارکت سایر اعضای اهل‌بیت علیهم‌السلام در واقعه نیست.
برخی شارحان خطبه، محوریت امیرالمؤمنین علیه‌السلام را در این گزارش مبنای اختصاص تعبیر خطبه به آن حضرت دانسته‌اند.[۱۸]
آیا مدح سوره انسان منحصر به یک فرد است؟
آیات سوره انسان از «ابرار» و «عبادالله» با تعبیرهای جمع یاد می‌کنند.
برای نمونه: د إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا؛ بی‌گمان نیکوکاران از جامی می‌نوشند که آمیخته آن کافور است. (انسان:۵)
این تعبیر از نظر لفظی بر گروهی از نیکوکاران دلالت دارد. در روایت شأن نزول نیز چند تن از اهل‌بیت علیهم‌السلام در واقعه حضور دارند.
اخلاص در عمل و فضیلت اهل‌بیت علیهم‌السلام
از مهم‌ترین ویژگی‌های مطرح‌شده در آیات اطعام، اخلاص است.
قرآن می‌فرماید: إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا؛ ما تنها برای رضای خداوند به شما غذا می‌دهیم و از شما پاداش و سپاسی نمی‌خواهیم. (انسان:۹) در تفسیر امامیه، این آیه بیانگر آن است که ارزش ایثار اهل‌بیت علیهم‌السلام تنها در بخشیدن غذا نیست؛ بلکه در انجام عمل خالصانه برای خداوند قرار دارد. از این جهت، سوره انسان در کنار بیان فضائل اهل‌بیت علیهم‌السلام، الگویی عمومی برای اخلاص و نیکوکاری نیز ارائه می‌دهد.
ایثار و ترجیح نیاز دیگران
در آیه ۸ آمده است: وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا؛ و غذا را با وجود علاقه به آن، به نیازمند و یتیم و اسیر می‌دهند. (انسان:۸)
در گزارش شأن نزول، اهل‌بیت علیهم‌السلام با وجود نیاز خود، غذای خویش را به دیگران بخشیده‌اند. این رفتار در اخلاق اسلامی از مصادیق برجسته «ایثار» به‌شمار می‌رود. بنابراین، فضیلت قرآنی مطرح‌شده در سوره انسان هم دارای جنبه اعتقادی و هم دارای جنبه اخلاقی است.
وفای به نذر و مسئولیت دینی
در آیه ۷ آمده است:
يُوفُونَ بِالنَّذْرِ؛ به نذر خود وفا می‌کنند. (انسان:۷) در گزارش مشهور شأن نزول، روزه‌گرفتن اهل‌بیت علیهم‌السلام با وفای آنان به نذر مرتبط است. این نکته نشان می‌دهد که وفاداری به تعهد دینی، یکی از ویژگی‌های برجسته نیکوکاران معرفی‌شده در سوره است.
بشارت بهشت و جایگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام
از آیه ۱۱ به بعد، قرآن از حفاظت الهی و پاداش نیکوکاران سخن می‌گوید.
در آیه ۱۲ آمده است: وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا؛ و به پاداش شکیبایی آنان، بهشت و حریر به آنان عطا کرد. (انسان:۱۲) در شرح خطبه غدیر، این پاداش بهشتی یکی از محورهای اصلی مدح امیرالمؤمنین علیه‌السلام معرفی شده است.[۱۹] بر اساس گزارش شأن نزول اهل‌بیت علیهم‌السلام، این پاداش درباره نیکوکارانی مطرح می‌شود که در واقعه اطعام مشارکت داشته‌اند.
نسبت سوره انسان با ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام
آیات سوره انسان به‌صورت مستقیم واژه «امامت» یا «خلافت» را درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌کار نمی‌برند. بااین‌حال، در استدلال امامیه، فضائل قرآنی اهل‌بیت علیهم‌السلام از شواهد منزلت دینی و شایستگی آنان برای مرجعیت و هدایت امت دانسته می‌شود. از این منظر، اشاره پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به سوره انسان در خطبه غدیر، در کنار دیگر فضائل بیان‌شده درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام، اهمیت اعتقادی پیدا می‌کند.
بنابراین، پیوند سوره انسان با ولایت در این بحث از طریق تفسیر خطبه غدیر و مجموعه ادله امامت برقرار می‌شود، نه از طریق تصریح مستقل آیات سوره به مسئله جانشینی پیامبر.
ارتباط سوره انسان با فرازهای پیشین خطبه
پیش از اشاره به سوره انسان، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرماید:
وَاللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَأَنَا عَنْهُ رَاضِيَانِ؛ خداوند عزوجل و من از او خشنودیم. سپس به جایگاه آن حضرت در آیات خطاب به مؤمنان و آیات مدح قرآن اشاره می‌کند. در ادامه، سوره انسان به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های فضیلت قرآنی آن حضرت مطرح می‌شود.
به این ترتیب، ارتباط این فراز با موضوعات زیر روشن است:
- خشنودی خداوند و پیامبر از امیرالمؤمنین علیه‌السلام؛
- تقدم آن حضرت در ایمان؛
- مدح قرآنی آن حضرت؛
- و بشارت بهشت بر اساس آیات سوره انسان.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ بحارالانوار، ج۳۷، ص۲۱۲.
- ↑ الکشاف، ج۴، ص۶۵۷–۶۵۸.
- ↑ شواهد التنزیل، ج۲، ص۳۹۴–۳۹۷.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۳، ص۴۲۷.
- ↑ بحارالانوار، ج۳۷، ص۲۱۲.
- ↑ شرح خطبه غدیر، ج۳، ص۴۲۸.
- ↑ شرح خطبه غدیر، ج۳، ص۴۲۸.
- ↑ الکشاف، ج۴، ص۶۵۷–۶۵۸.
- ↑ شواهد التنزیل، ج۲، ص۳۹۴–۳۹۷.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۴۲–۴۴.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۴۲–۴۴.
- ↑ الکشاف، ج۴، ص۶۵۷–۶۵۸.
- ↑ مناقب علی بن أبی‌طالب، ص۳۴۱–۳۴۴.
- ↑ شواهد التنزیل، ج۲، ص۳۹۴–۳۹۷.
- ↑ فرائد السمطین، ج۲، ص۵۳–۵۶.
- ↑ الدر المنثور، ج۸، ص۳۷۱.
- ↑ فتح القدیر، ج۵، ص۴۲۱.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۳، ص۴۳۳.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۳، ص۴۲۸.
منابع
- بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور؛ عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الآیات النازلة فی أهل البیت علیهم‌السلام؛ عبیدالله بن عبدالله حسکانی، تهران: مؤسسة الطبع و النشر، ۱۴۱۱ق.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- فتح القدیر؛ محمد بن علی شوکانی، بیروت و دمشق: دار ابن کثیر و دار الکلم الطیب، ۱۴۱۴ق.
- فرائد السمطین؛ ابراهیم بن محمد حموی جوینی، تحقیق محمدباقر محمودی، بیروت: مؤسسة المحمودی، ۱۳۹۸ق.
- الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل؛ محمود بن عمر زمخشری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- مناقب علی بن أبی‌طالب علیه‌السلام و ما نزل من القرآن فی علی علیه‌السلام؛ احمد بن موسی ابن‌مردویه اصفهانی، قم: دارالحدیث، ۱۴۲۴ق.