حسن بن احمد جاوانی
ابوطاهر حسن بن احمد جاوانی (یا جاوابی) از جمله اندیشمندانی است که در منابع رجالی شیعه و سنی با تعابیر مختلف از او یاد شده، اما اطلاعات دقیق از طبقه و زمان حیاتش در هالهای از ابهام قرار دارد. اختلاف فاحش میان مشایخ مورد استناد وی در کتاب «نور الهدی» از یک سو و فاصلهٔ زمانی نزدیک به دویست ساله میان آنان از سوی دیگر، موجب شده است که برخی پژوهشگران او را متقدم و برخی متأخر بشمارند.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابوطاهر حسن بن احمد بن محمد بن حسین جاوانی (جاوابی) |
| سرشناسی | محدث و نویسندهٔ کتاب «نور الهدی و المنجی من الردی فی فضائل علی» |
| وفات | پس از ۵۱۶ هجری قمری؛ حدود نیمهٔ دوم قرن ششم |
| اطلاعات علمی | |
| مذهب | تشیع (امامی) |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، فضائلنگاری |
| علت شهرت | تألیف «نور الهدی و المنجی من الردی» در فضائل علی بن ابیطالب علیه السلام |
جایگاه در منابع رجالی[۱]
علامه افندی در «ریاض العلماء» از ابوطاهر جاوانی با عنوان «الشیخ الحسن بن أبی طاهر أحمد بن محمد بن الحسین الجاوابی» یاد کرده و کتاب «نور الهدی و المنجی من الردی فی فضائل علی» را به او نسبت داده است. وی در عین حال از ناحیهٔ «جاواب» یا «جاوان» اظهار بیاطلاعی میکند. اما آقابزرگ تهرانی در «الذریعة» تصریح میکند که جاوانی از کردهای قبیلهٔ جاوان در شهر حلّه بوده است: «من الجاونیین أکراد الحلة شبکی». منابع اهل تسنن نیز در «طبقات الشافعیة الکبری» ذیل مدخل یکی از اندیشمندان جاوانی مینویسند: «وجاوان قبیلة من الأکراد سکنوا الحلة». بدین ترتیب، مؤلف «نور الهدی»، ابنالکال و سید بن طاووس هر سه به شهر حله منتسب هستند.
اختلاف نظر در زمان حیات
صاحب ریاض العلماء، ابوطاهر جاوانی را از «قدماء الاصحاب» برشمرده است. اما این دیدگاه بسیار بعید بلکه محال به نظر میرسد. برخی گمان کردهاند که وی در اواخر سدهٔ چهارم یا نیمهٔ اول قرن پنجم هجری وفات یافته است. منشأ این گمان، روایتی از باب هفدهم کتاب «نور الهدی» است که در آن ابوطاهر جاوانی بدون واسطه و با قید «حدثنا» از «علی بن احمد بن ابی عبدالله البرقی» حدیث نقل میکند. این امر سبب شده تا او همطبقه با شیخ صدوق (متوفای ۳۸۱ق) دانسته شود.
تناقضهای اسنادی
با بررسی دقیق اسناد کتاب «نور الهدی» تناقضات آشکاری پدیدار میشود:
- از یک سو، جاوانی با یک واسطه از علی بن ابراهیم (متوفای پس از ۳۰۷ق) روایت نقل میکند که او را همطبقهٔ ابن قولویه قمی (متوفای ۳۶۷ق) میسازد.
- از سوی دیگر، او از بسیاری از مشایخ صدوق بدون واسطه حدیث آورده است که او را همطبقهٔ خود صدوق نشان میدهد.
- نقل بیواسطه و متعدد وی از مشایخ شیخ مفید، او را با مرحوم مفید (متوفای ۴۱۳ق) همعصر میکند.
- افزون بر این، او بارها از اساتید شیخ طوسی (متوفای ۴۶۰ق) بیواسطه نقل کرده که او را همطبقهٔ شیخ طوسی قرار میدهد.
- این روند تا جایی پیش میرود که جاوانی بدون واسطه از یکی از استادان عمادالدین طبری (متوفای پس از ۵۵۳ق) روایت میکند.
فاصلهٔ زمانی میان وفات ابن قولویه (۳۶۷ق) و وفات عمادالدین طبری (بعد از ۵۵۳ق) حدود دویست سال است و محال است که یک راوی بتواند از همهٔ این مشایخ به طور مستقیم و بیواسطه حدیث بشنود.
تحلیل قید «حدثنا» و روش «وجاده»
نکتهٔ کلیدی آن است که ابوطاهر جاوانی در هیچ حدیثی جز همان روایت باب هفدهم با قید «حدثنا» یا قیدهای مشابه سند را آغاز نمیکند. این نشان میدهد که وی این روایات را مستقیماً از مشایخ مطرح شده در کتابش نشنیده است، بلکه آنها را به روش وجاده (یافت در کتاب) نقل کرده است.
بررسی روایات کتاب او نشان میدهد که از کتابهای صدوق، مفید، ابن شاذان، ابن مغازلی، طوسی و دیگر اندیشمندان – بی آنکه نام کتاب مرجع را ذکر کند – حدیث گرفته است. در مورد روایت باب هفدهم نیز که بیشک برداشتی از آثار مرحوم صدوق است، قید «حدثنا» مانند سایر روایات این کتاب میبایست از ابتدای سند حذف میگردید، اما احتمالاً به دلیل غفلت مؤلف با همان قید آورده شده است.
تعیین زمان حیات
با توجه به نقل ابوطاهر جاوانی از «محمد بن احمد بن شهریار الخازن» – که در سال ۵۱۶ق زنده بوده است – بسیار بعید است که وی پیش از قرن ششم از دنیا رفته باشد. همچنین اندیشمندانی همچون عمادالدین طبری (متوفای پس از ۵۵۳ق) از الخازن بیواسطه نقل حدیث کردهاند. هرچند نقل جاوانی از الخازن نیز لزوماً مستقیم نبوده و ممکن است به روش وجاده صورت گرفته باشد، اما شواهد قرینه حاکی از آن است که وی باید متوفای قرن ششم و معاصر با ابنالکال دانسته شود.
علامه تهرانی در «الثقات العیون» به همین نکته اشاره کرده است: «یظهر منه أن المصنف کان معاصراً لابن الکال الذي کتب ما یشبه التقریظ لکتابه». سید بن طاووس نیز در مقدمهٔ «التحصین» مطلبی مشابه آورده است؛ بدین معنا که ابنالکال با نگارش متنی شبیه به تقریظ، انتساب کتاب «نور الهدی» به جاوانی را تأیید کرده است.
نتیجه
ابوطاهر حسن بن احمد جاوانی از کردهای ساکن حله در قرن ششم هجری بوده و نمیتوان او را از متقدمان اصحاب به شمار آورد. اختلاف ظاهری در طبقات مشایخ روایات او ناشی از استفادهٔ گسترده وی از روش وجاده بدون ذکر واسطه است. قید «حدثنا» در باب هفدهم کتاب «نور الهدی» استثنایی و سهوی است که نباید مبنای قضاوت دربارهٔ زمان حیات او قرار گیرد. همعصری وی با ابنالکال و سید بن طاووس و نیز نقل از الخازنِ زنده در سال ۵۱۶ق، مؤید این است که جاوانی نیمهٔ دوم قرن ششم را درک کرده است.
حدیث غدیر[۲]
يک سند از اسناد خطبه غدیر كه به زيد بن ارقم منتهى مى شود در كتاب «التحصين» سيد ابن طاووس به نقل از كتاب «نور الهدى و المنجى من الردى» تأليف حسن بن احمد جاوانى است. عين سند از اين قرار است:
قال السيد ابن طاووس فى كتاب «التحصين»: قال الحسن بن أحمد الجاوانى فى كتابه «نور الهدى و المنجى من الردى» : عن أبی المفضل محمد بن عبداللَّه الشيبانى، قال: أخبرنا أبوجعفر محمد بن جرير الطبرى و هارون بن عيسى بن سكين البلدى، قالا: حدثنا حميد بن الربيع الخزّاز، قال: حدثنا يزيد بن هارون، قال: حدثنا نوح بن مبشَّر، قال: حدثنا الوليد بن صالح، عن إبن إمرأة زيد بن أرقم و عن زيد بن أرقم.