خزیمة بن ثابت انصاری
خُزَیمة بن ثابت انصاری، مشهور به ذوالشهادتین، از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله و از یاران برجسته امیرالمؤمنین علیه السلام از جمله راویان حدیث غدیر و شهادت‌دهندگان و احتجاج‌کنندگان با آن برشمرده شده است. او در ماجرای احتجاج امیرالمؤمنین علیه السلام به حدیث غدیر در رحبه کوفه از جمله شهادت‌دهندگان به آن برشمرده شده است.
نقل شده که در مجلس ابوبکر، خزیمه به‌صراحت شهادت داد که حدیث غدیر را از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده است. همچنین، خزیمة از شهادت‌دهندگان به حدیث غدیر در جریان نبرد صفین برشمرده شده است.
خزیمة بن ثابت انصاری به‌دلیل پذیرفته‌شدن شهادتش به‌جای دو شاهد، لقب ذوالشهادتین را از پیامبر صلی الله علیه و آله دریافت کرده بود. وی در همه غزوات پیامبر صلی الله علیه و آله شرکت داشت. او پس از پیامبر، با خلافت ابوبکر مخالفت کرد.
در دوران خلافت امیرالمؤمنین علیه‌السلام از بیعت‌کنندگان و حامیان او بود. وی در جنگ‌های جمل و صفین از فرماندهان سپاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌شمار می‌رفت و پس از شهادت عمار بن یاسر در جنگ صفین به میدان رفت و به‌شهادت رسید.
خزیمة بن ثابت از ثقات صحابه و راویان حدیث برشمرده شده است. نقل شده که وی بدون واسطه از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت نقل کرده است. از جمله روایات مشهور او، حدیث شهادت عمار بن یاسر به‌دست گروه ستمکار است.
خزیمه و غدیر
خزیمة بن ثابت انصاری از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله و از یاران برجسته امیرالمؤمنین علیه السلام از جمله راویان حدیث غدیر و شهادت‌دهندگان و اقرارکنندگان به آن برشمرده شده است. او در ماجرای احتجاج امیرالمؤمنین علیه السلام به حدیث غدیر در رحبه کوفه از جمله شهادت‌دهندگان به آن برشمرده شده است.[۱]
ابن‌عقده در کتاب الولایه،[۲] ابن‌اثیر در اسد الغابة،[۳] ابن شهرآشوب در مناقب آل ابی‌طالب،[۴] سید بن طاووس در الطرائف،[۵] شمس‌الدین ذهبی در رساله طرق حدیث غدیر،[۶] ابن‌جزری در اسنی المطالب،[۷] علی بن عبدالله سمهودی در جواهر العقدین،[۸] قاضی زنگنه‌زوری در تاریخ آل محمد علیهم السلام،[۹] محمد بن عبدالرحمن سخاوی در استجلاب ارتقاء الغرف[۱۰] او را از شهادت‌دهندگان و راویان این حدیث برشمرده شده است.
احتجاج با حدیث غدیر پس از سقیفه
حذیفه از جمله احتجاج‌کنندگان با حدیث غدیر برشمرده شده است: نقل شده که در مجلس ابوبکر، خزیمه به‌صراحت شهادت داد که از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده است: «هر که من مولای اویم، علی مولای اوست» و خطاب به ابوبکر گفت: «آیا می‌دانی که رسول خدا گواهی مرا به تنهایی می‌پذیرفت؟» ابوبکر پاسخ مثبت داد. خزیمه افزود: «پس من گواهی می‌دهم که از رسول خدا شنیدم: اهل بیت من میان حق و باطل جدا می‌کنند و آنان پیشوایانی هستند که به آنها اقتدا می‌شود».[۱۱]
شهادت به غدیر در صفین
خزیمة بن ثابت انصاری همچنین از شهادت‌دهندگان به حدیث غدیر در جریان نبرد صفین برشمرده شده است.[۱۲] نقل شده که در صفین که امیرالمؤمین علیه السلام فضایل خود من جمله حدیث غدیر را فرمود، دوازده نفر از اهل بدر برخاستند و گفتند: «ما شهادت می‌دهیم که این مطالب را همان‌طور که گفتی از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدیم، نه یک حرف زیاد نمودی و نه کم کردی، و پیامبر صلی الله علیه و آله ما را بر این مطلب شاهد گرفت. بقیه هفتاد نفر هم گفتند: این مطالب را شنیدیم ولی همه آن را حفظ نکردیم، ولی این دوازده نفر برگزیدگان و بهتران ما هستند».
از بین آن دوازده نفر چهار نفر برخاستند: ابوالهیثم بن تیهان، ابوایوب انصاری، عمار بن یاسر و خزیمة بن ثابت ذوالشهادتین که خداوند آنان را رحمت کند. اینان گفتند: شهادت می‌دهیم که سخن پیامبر صلی الله علیه و آله را شنیدیم و آن را حفظ کردیم که در آن روز فرمود در حالی که ایستاده بود و علی هم در کنار او ایستاده بود.
سپس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای مردم، خداوند به من دستور داده که برای شما امام و وصیّ و جانشینی منصوب کنم که وصی پیامبرتان در میان شما و جانشین من در امتم و بین اهل بیتم بعد از من باشد. کسی که خداوند در کتابش اطاعت او را بر مؤمنین واجب کرده و به شما دستور ولایت او را داده است. من از ترس اهل نفاق و تکذیب آنان از پروردگارم خواستم که این دستور را از عهده من بردارد، ولی خداوند مرا ترسانید که باید ابلاغ کنم و گرنه مرا عذاب خواهد کرد.[۱۳]
زندگی‌نامه
به‌نقل از منابع، ابوعماره خزیمة بن ثابت بن فاکه بن ثعلبة بن ساعده انصاری از قبیله اوس و طایفه بنی‌خطمه بود.[۱۴] مادرش، کبشة دختر اوس، از بنی‌ساعده بود.[۱۵] لقب خزیمه را «ذوالشهادتین» گزارش کرده‌اند.[۱۶]
داستان این لقب چنین گزارش شده است: پیامبر صلی الله علیه و آله اسبی به نام «مرتجِز» از یک اعرابی خرید، اما آن اعرابی، به تحریک منافقان، معامله را انکار کرد. خزیمه که شاهد ماجرا بود، به‌نفع پیامبر شهادت داد و رسول خدا، شهادت او را به‌منزله شهادت دو شاهد عادل پذیرفت و فرمود: «هر که خزیمه برایش شهادت دهد، او را بس است».[۱۷] گفته شده که این امر چنان موقعیتی برای خزیمه ایجاد کرد که مردم مدینه، اعم از اوس و خزرج، به آن افتخار می‌نمودند.[۱۸]
اسلام آوردن و حضور در غزوات
درباره تاریخ اسلام آوردن خزیمه اختلاف است: برخی اسلام او را پیش از غزوه بدر (سال دوم هجری قمری)[۱۹] و گروهی پس از آن و پیش از غزوه احد (سال سوم) دانسته‌اند.[۲۰] گزارش شده که او پس از اسلام‌آوردن مأمور شکستن بت‌های قبیله خود شد.[۲۱] خزیمه در غزوه بدر و احد حضور داشت[۲۲] و در فتح مکه، پرچم طایفه بنی‌خطمه را حمل می‌کرد.[۲۳] همچنین، در جنگ موته (سال ۸ هجری) شرکت کرد و در آن نبرد، یکی از رومیان را کشت و جواهری به غنیمت گرفت.[۲۴]
در جریان سقیفه
مقاله اصلی: "سقیفه"
گزارش شده پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله، خزیمه از جمله مخالفان خلافت ابوبکر بود.[۲۵] در منابع آمده که او در سقیفه بنی‌ساعده حضور یافت و با بیان فضایل انصار از آنان خواست که با کسی بیعت کنند که قریش از او حساب برده و انصار از آسیبش در امان باشند.[۲۶] نام خزیمه در زمره دوازده نفری ذکر شده که خلافت ابوبکر را انکار کردند.[۲۷]
در دوران خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام
به‌نقل از منابع، خزیمه در سال ۳۵ق، پس از قتل عثمان، از دعوت‌کنندگان امیرالمؤمنین علیه السلام به خلافت و از بیعت‌کنندگان با او کرد.[۲۸] در جنگ جمل (سال ۳۶ق)، از بزرگان انصار بود که برای یاری امام اعلام آمادگی کرد.[۲۹] وی فرماندهی هزار سوار را در این جنگ بر عهده داشت و پرچم سپاه در دست او بود.[۳۰]
نقل شده که هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السلام از سران فتنه جمل گلایه کرد، خزیمه برخاست و آنان را پیمان‌شکن و غدار خواند.[۳۱] در جریان این جنگ، وقتی امام بر محمد حنفیه (فرزند خود) به‌دلیل تأخیر در حمله خشم گرفت، خزیمه وساطت کرد و با بازگرداندن پرچم به محمد او را همراه گروهی از بدریان به نبرد فرستاد.[۳۲]
جنگ صفین
گزارش شده که خزیمة بن ثابت در جنگ صفین (سال ۳۷ق) از جمله سرداران و یاران خاص امام علی علیه السلام بود.[۳۳] پس از شهادت عمار یاسر، خزیمه به چادر خود رفت، غسل کرد و به میدان رفت و جنگید تا به‌شهادت رسید.[۳۴] شهادت او در «وقعة الخمیس» جنگ صفین روی داد که آتش پیکار شدت یافته بود.[۳۵]
برخی مدعی شده‌اند که خزیمه در زمان عثمان درگذشت و فرد دیگری در صفین حضور داشت،[۳۶] اما این قول از سوی علمای رجال و تاریخ، به‌دلیل تواتر شهادت او در صفین و تصریح منابع معتبر، مردود دانسته شده است.[۳۷] امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه‌ای پس از صفین، با اندوه از خزیمه به‌عنوان یکی از برادران شهید خود یاد کرد و فرمود: «کجاست ذوالشهادتین؟».[۳۸]
جایگاه رجالی
خزیمة بن ثابت از ثقات صحابه و راویان حدیث برشمرده شده است.[۳۹] نقل شده که وی بدون واسطه از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت نقل کرده و ۳۸ حدیث از او در جوامع روایی ثبت شده است.[۴۰] از جمله روایات مشهور او، حدیث شهادت عمار بن یاسر به‌دست گروه ستمکار (الفئة الباغیة) است.[۴۱]
گفته شده که راویانی چون فرزندش عماره، جابر بن عبدالله انصاری، عمرو بن میمون و ابراهیم بن سعد از او روایت کرده‌اند.[۴۲] نقل شده که خزیمه همچنین دارای ذوق شاعری بود و اشعار متعددی در مدح و حمایت از امیرالمؤمنین علیه السلام سروده است.[۴۳]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۱۴۵.
- ↑ کتاب الولایة، ص۱۹۵–۱۹۷؛ کتاب الولایة، ۲۳۷–۲۳۸.
- ↑ اسد الغابة، ج۳، ص۳۶۶.
- ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۲۶.
- ↑ الطرائف، ج۱، ص۱۴۰.
- ↑ رسالة طرق حدیث غدیر، ص۹۷.
- ↑ اسنی المطالب، ص۴۸.
- ↑ جواهر العقدین، ج۲، ص۸۰.
- ↑ تاریخ آل محمد علیهم السلام، ص۵۷.
- ↑ استجلاب ارتقاء الغرف، ج۱، ص۳۴۹.
- ↑ الخصال، ج۲، ص۴۶۴.
- ↑ اولین میراث مکتوب درباره غدیر، ص۳۷.
- ↑ کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ص۱۴۹.
- ↑ اسد الغابة، ج۱، ص۶۱۰.
- ↑ اسد الغابة، ج۱، ص۶۱۰.
- ↑ اسد الغابة، ج۱، ص۶۱۰.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۴، ص۲۷۹؛ المعارف، ص۱۴۹.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۴۸۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: الاستیعاب، ج۲، ص۴۴۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: الوافی بالوفیات، ج۱۳، ص۱۹۱.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۴، ص۲۷۹.
- ↑ اسد الغابة، ج۱، ص۶۱۰.
- ↑ الاستیعاب، ج۲، ص۴۴۸.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۴۸۶.
- ↑ الخصال، ج۲، ص۴۶۱.
- ↑ الفتوح، ج۱، ص۷.
- ↑ الخصال، ج۲، ص۴۶۱.
- ↑ تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ مروج الذهب، ج۲، ص۳۵۹.
- ↑ الفتوح، ج۲، ص۴۶۳–۴۶۴.
- ↑ الفتوح، ج۲، ص۴۶۴.
- ↑ شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۲۴۲–۲۴۳.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۴۸۵.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۴، ص۲۸۱.
- ↑ وقعة صفین، ص۳۶۲–۳۶۳.
- ↑ تاریخ الطبری، ج۴، ص۴۴۷؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۱۶، ص۳۷۱–۳۷۲
- ↑ قاموس الرجال، ج۴، ص۱۷۲.
- ↑ نهج البلاغه، خطبه ۱۸۱، ص۲۱۹.
- ↑ قاموس الرجال، ج۴، ص۱۷۱.
- ↑ تهذیب الاسماء و اللغات، ج۱، ص۱۷۶.
- ↑ تهذیب الاسماء و اللغات، ج۱، ص۱۷۶.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۸، ص۲۴۴.
- ↑ وقعة صفین، ص۳۹۸؛ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۱۹۶.
منابع
- استجلاب ارتقاء الغرف بحب اقرباء الرسول صلی الله علیه و سلم و ذوی الشرف؛ محمد بن عبدالرحمن سخاوی، تحقیق: خالد بابطین، بیروت: دار البشائر الإسلامیة، بی‌تا.
- الإستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر قرطبی اندلسی، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
- أسد الغابة فی معرفة الصحابة؛ علی بن محمد جزری (عزالدین ابن‌اثیر)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- أسنی المطالب فی مناقب سیدنا علی بن أبی طالب کرم الله وجهه؛ محمد بن محمد بن محمد جزری شافعی، تحقیق: محمدهادی امینی، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی علیه السلام العامة، بی‌تا.
- اولین میراث مکتوب از واقعه غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- تاریخ آل محمد علیهم السلام؛ قاضی بهلول بهجت زنگنه‌زوری، تهران: بنیاد بعثت، ۱۳۷۰ش.
- تاریخ الطبری (الامم و الملوک)؛ محمد بن جریر طبری، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بی‌تا.
- تاریخ الیعقوبی؛ احمد بن اسحاق یعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- تهذیب الأسماء و اللغات؛ یحیی بن شرف النووی، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
- تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ یوسف بن عبدالرحمن مزی، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۶ق.
- الخصال؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۶ق.
- جواهر العقدین فی فضل الشرفین؛ علی بن عبدالله سمهودی، بغداد: مطبعة العانی، ۱۴۰۵ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، به‌کوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- رسالة طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: سید عبدالعزیز طباطبایی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۴۲۶ق.
- سیر اعلام النبلاء؛ محمد بن احمد ذهبی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
- شرح نهج‌البلاغة؛ عبدالحمید بن هبة الله (ابن ابی‌الحدید معتزلی)، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، بی‌تا.
- الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف؛ علی بن موسی بن طاووس (سید بن طاووس)، قم: مطبعة الخیام، ۱۴۰۰ق.
- الفتوح؛ ابن‌اعثم محمد بن علی کوفی، تحقیق: علی شیری، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۱ق.
- قاموس الرجال؛ محمدتقی شوشتری، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۲۲ق.
- کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ سلیم بن قیس هلالی، تحقیق: علاءالدین موسوی، تهران: مؤسسة البعثة (قسم الدراسات الإسلامیة)، ۱۴۰۷ق.
- کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابن‌عقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
- مروج الذهب و معادن الجوهر ؛ علی بن حسین مسعودی، تحقیق: یوسف احمد داغر، قم: مؤسسة دار الهجرة، ۱۴۰۹ق.
- المعارف؛ عبدالله بن مسلم بن قتیبة دینوری، تحقیق: ثروت عکاشه، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۹۲م.
- مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
- نهج البلاغه؛ محمد بن حسین شریف رضی، تحقیق: عزیزالله عطاردی، تهران: بنیاد نهج البلاغه، ۱۴۱۳ق.
- الوافی بالوفیات؛ خلیل بن أیبک بن عبدالله صفدی، تحقیق: أحمد الأرناؤوط و ترکی مصطفی، بیروت: دار إحیاء التراث، ۱۴۲۰ق.
- وقعة صفین؛ نصر بن مزاحم منقری، تحقیق: محمد عبدالسلام هارون، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.