زيد بن صوحان

زید بن صُوحان

اطلاعات فردی
نام کامل	زید بن صُوحان بن حُجر (یا بَدر) بن حَریث بن غَیرة العَبْدی (از بنی عبدالقیس)
سرشناسی	صحابی/تابعی، از یاران وفادار امام علی علیه السلام، شهید جنگ جمل
وفات	۳۶ هجری قمری، در جنگ جمل، نزدیک بصره
نحوه درگذشت	شهادت در نبرد جنگ جمل
محل دفن	نزدیک بصره (مکان دقیق مورد اختلاف است)
خویشان سرشناس	برادر: صَعْصَعَة بن صُوحان (خطیب و از علما و زهاد شیعه)
اطلاعات علمی
استادان	امام علی علیه السلام
مذهب	شیعه
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	نظامی (فرماندهی در جنگ‌ها)، سیاسی (تبیین ولایت)، اجتماعی (هدایت مردم)
علت شهرت	استشهاد در رکاب امام علی علیه السلام با استناد به حدیث غدیر در آخرین لحظات عمر، زهد و عبادت فراوان، پرچمداری قبیله عبدالقیس در جنگ جمل

زید بن صُوحان از شخصیت‌های برجسته صدر اسلام و از یاران فداکار امام علی علیه السلام است. او از قبیله عبدالقیس و ساکن کوفه بود و کنیه‌اش ابوسلمان (به دلیل علاقه شدید به سلمان فارسی) بوده است. درباره صحابی یا تابعی بودنش اختلاف نظر وجود دارد. زید از زاهدان و عابدان مشهور زمان خود به‌شمار می‌رفت و در عبادت تا حدی افراط می‌کرد که سلمان فارسی او را به میانه‌روی سفارش کرد.

زندگی‌نامه

زید بن صُوحان بن حُجر (یا بَدر) بن حَریث بن غَیرة بن عبدالقیس عَبْدی. قبیله عبدالقیس یکی از قبایل مهم و مؤثر در منطقه بحرین (شرق عربستان) بود که پیش از اسلام به تجارت و کشاورزی اشتغال داشتند و پس از اسلام، بسیاری از آنان به کوفه کوچ کردند.او برادر بزرگتر صَعْصَعَة بن صُوحان، خطیب و سیاستمدار برجسته شیعه، بود. هر دو برادر از یاران وفادار امام علی علیه السلام به‌شمار می‌آمدند.

در مورد اینکه آیا او صحابی پیامبر صلی الله علیه وآله بوده یا تابعی، میان مورخان اختلاف است. برخی به دلیل حضور در حوادث صدر اسلام و نقل حدیث، او را صحابی می‌دانند، و برخی با توجه به سن و محل زندگی (بحرین) او را از تابعین بزرگ برمی‌شمارند.

همراهی با امام علی علیه السلام

زید در بحران‌های سیاسی پس از کشته شدن عثمان و در دوران خلافت امام علی علیه السلام نقشی فعال و سرنوشت‌ساز ایفا کرد:

• در دوره عثمان: او از جمله افرادی بود که به سیاست‌های عثمان انتقاد داشت. بنا بر برخی نقل‌ها، عثمان او و تعدادی از هواداران امام علی علیه السلام را به شام تبعید کرد، اما به دلیل گفتگوی منطقی که با معاویه داشت، به کوفه بازگردانده شد. او با نصحیت خلیفه، خواستار اصلاح و میانه‌روی در اداره امور شد.
• پیش از جنگ جمل: با آغاز فتنه جمل و حرکت طلحه، زبیر و عایشه به سمت بصره، زید در کوفه که مرکز بی‌طرفی و تردید بود، به‌صورت فعال و آشکار به تبلیغ و تهییج مردم برای پیوستن به سپاه امام علی علیه السلام پرداخت. او با استدلال به حدیث غدیر و فضایل امام، مردم را به دفاع از حق فرا می‌خواند. حتی زمانی که عایشه نامه‌ای برای او فرستاد و از او خواست تا از حمایت علی علیه السلام دست بردارد، او را نپذیرفت و بر موضع خود استوار ماند.
• در جنگ جمل: در این نبرد سرنوشت‌ساز (۳۶ قمری)، زید به عنوان فرمانده و پرچم‌دار قبیله عبدالقیس جنگید. رشادت او در میدان جنگ مشهور است. پس از کشته شدن برادرش، سیحان، امام علی علیه السلام پرچم قبیله را به او سپرد.

شهادت

زید در جنگ جمل به شهادت رسید. لحظات پایانی عمر او از عمق ایمان و آگاهی اش حکایت دارد:

• هنگامی که امام علی علیه السلام بر بالینش حاضر شد، زید با اشاره به «حدیث غدیر» گفت: «ای امیرمؤمنان! به خدا سوگند من از روی نادانی به یاری تو نیامدم. من از ام‌سلمه شنیدم که پیامبر صلی الله علیه وآله در غدیر خم فرمود: هر که من مولای اویم، این علی مولای اوست. خدایا دوست بدار هر که او را دوست دارد و دشمن بدار هر که با او دشمنی کند.»
• امام علی علیه السلام پس از شهادت او فرمود: «رحمک الله یا زید، کنتَ خفیف المؤونة، عظیم المعونة» (خدا تو را رحمت کند ای زید که کم‌خرج و پرفایده بودی). این تعبیر نشان‌دهنده کارآمدی، اخلاص و اثرگذاری بالای زید در مسیر حق است.
• بنا بر وصیت خودش، پیکرش را با لباس و خون‌آلود دفن کردند تا در روز قیامت گواهی بر جهادش باشد.

ویژگی‌های اخلاقی

• زهد و عبادت: زید به زهد و عبادت بسیار مشهور بود. آن‌قدر به عبادت می‌پرداخت که سلمان فارسی به او توصیه به میانه‌روی و توجه به حقوق بدن و خانواده کرد. او از «ابدال» (اولیای خاص الهی) شمرده می‌شد.
• شجاعت و استقامت: در یکی از جنگ‌های پیش از جمل، دستش قطع شد. نقل است که با وجود درد شدید، با شادی می‌گفت چون منتظر پاداش الهی است، چرا با فریاد دردش را نشان دهد. این استقامت در جنگ جمل نیز تکرار شد.
• خدمات اجتماعی: او به امور مردم توجه داشت. نقل شده است گروهی از عابدان را دید که از کار دنیا دست کشیده‌اند، برای آنان خانه ساخت و تشویقشان کرد برای تأمین معاش خانواده‌هایشان تلاش کنند و خود نیز پی‌گیر احوال آنان بود.
• ارادت به سلمان فارسی: علاقه شدید او به سلمان فارسی باعث شد کنیه «ابوسلمان» را برای خود برگزیند و با او پیمان برادری ببندد.

یادبود

مسجد زید بن صوحان: در کوفه و در نزدیکی مسجد سهله، مسجدی منسوب به او وجود دارد که در منابع ادعیه، اعمال و فضیلت‌هایی برای آن ذکر شده و از اماکن زیارتی شیعیان است. مقبره‌ای منسوب به او در نزدیکی بصره وجود دارد.

اتمام حجت با غدیر

یکی از اصحاب معصومین علیهم السلام که با غدیر اتمام حجت نموده زید بن صوحان است: زید بن صوحان از بهترین اصاب امیرالمؤمنین علیه السلام بود که در جنگ جمل شهید شد. وقتی در میدان جنگ روی زمین افتاد، امیرالمؤمنین علیه السلام بالای سرش آمد و نشست و فرمود:

ای زید، خدا رحمتت کند. سبک بار بودی و کمک‌های تو بسیار با ارزش بود. زید سرش را به طرف امیرالمؤمنین علیه السلام بلند کرد و عرض کرد: یا امیرالمؤمنین، خدا تو را جزای خیر دهد. به خدا قسم اعتقادم درباره شما این است که عالِم به خداوند هستی و در امّ الکتاب علیّ حکیم هستی و خدا در سینه تو جلوه عظیم دارد.

به خدا قسم من در لشکر تو با جهالت کشته نمی‌شوم! بلکه از امّ سلمه همسر پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌گفت: از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود:

«مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ، اَللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ». به خدا قسم نخواستم تو را خوار کنم تا خدا مرا خوار نکند.