صحیفه شیث علیه السلام از ودایع امامت

صحیفه شیث علیه السلام، مجموعه‌ای از کتاب‌های آسمانی است که بر دومین پیامبر الهی پس از حضرت آدم علیه السلام نازل گردید. این صحیفه‌ها که از نخستین منابع وحیانی محسوب می‌شوند، بخش مهمی از ودایع امامت و میراث انبیا را تشکیل می‌دهند و افزون بر جایگاه تاریخی، نقشی ویژه در آموزه‌های مهدوی دارند. این صحیفه‌ها که در شمار قابل توجهی (۵۰ صحیفه) بر حضرت شیث نازل شدند، افزون بر اصول و فروع دین، حاوی بشارت‌هایی درباره بعثت پیامبر خاتم و ولایت اهل بیت علیهم السلام بودند. امروزه این صحیفه‌ها همچون دیگر کتب آسمانی پیشین، در اختیار حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف است و در روز ظهور، با قرائت آن‌ها بر جهانیان، حقیقت دین الهی آشکار خواهد شد.

صحیفه شیث علیه السلام

خداوند تعالی شیث را به پیامبری برگزید و پنجاه صحیفه بر وی نازل کرد تا به وسیله آنها مردم زمان خود را که همگی از نوه ها و نوادگان آدم ابوالبشر علیه السلام بودند به توحید و یگانگی خدا دعوت نماید. مسعودى گفته است که بیست و نه صحیفه بر شیث نازل شد که در آن ها تهلیل و تسبیح بود. برخی گفته اند: اولین کسى که بعد از رحلت آدم علیه السلام به مقام شامخ پیامبرى نائل آمد، شیث (هبة الله) بود. او وصى و جانشین آدم شد و امانت هاى الهى و صحیفه هایى که جانب خداوند نازل شده و جمعا بیست و یک صحیفه بود، دریافت و جمع آورى و منظم نمود و سپس به نشر آن تعالیم و هدایت و راهنمایى فرزندان آدم که رفته رفته جمعت قابل ملاحظه اى را تشکیل می دادند کمر بست.

حضرت شیث علیه السلام؛ جانشین و وصی آدم

شیث (به معنای «بخشش الهی») سومین فرزند حضرت آدم علیه السلام بود که به فرمان خداوند پس از کشته شدن هابیل به آدم و حوا عطا شد. در روایتی از امام محمد باقر علیه السلام آمده است:

• «إِنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَى آدَمَ أَنْ يَجْعَلَ شِيثاً وَصِيَّهُ فَفَعَلَ»: خداوند به آدم وحی کرد که شیث را وصی خود قرار دهد، و او چنین کرد.

نام دیگر حضرت شیث، «هبة الله» است، چرا که خداوند به آدم وحی کرد: «این پسر بخششی است از جانب پروردگارت، پس نام او را هبة الله بگذار». آدم علیه السلام در پایان عمر، شیث را جانشین خود ساخت و تمام امانت‌های الهی، از جمله صحیفه‌های نازل شده و اسم اعظم را به او سپرد. در روایتی از حضرت علی علیه السلام، وصیت آدم به شیث چنین نقل شده است:

• «يَا بُنَيَّ إِنِّي أُوصِيكَ بِوَصِيَّةٍ تَحْتَ رَأْسِي فَخُذْهَا وَ لَا تُطْلِعْ عَلَيْهَا أَحَداً»: فرزندم! من تو را به وصیتی سفارش می‌کنم که زیر سرم قرار دارد. آن را بردار و هیچ‌کس را بر آن آگاه مکن.

صحیفه‌های نازل شده بر شیث علیه السلام

در روایات معتبر شیعه، تعداد صحیفه‌های نازل بر حضرت شیث علیه السلام متفاوت ذکر شده است. مشهورترین روایت، از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که در پاسخ به ابوذر از تعداد کتاب‌های آسمانی فرمود:

• «إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِائَةً وَ أَرْبَعَةَ كُتُبٍ: أَنْزَلَ عَلَى شِيثٍ خَمْسِينَ صَحِيفَةً»: همانا خداوند یکصد و چهار کتاب نازل کرد: بر شیث پنجاه صحیفه نازل فرمود.

در برخی منابع، عدد بیست و نه یا شصت صحیفه نیز برای حضرت شیث ذکر شده است.

مضامین صحیفه شیث علیه السلام

صحیفه‌های شیث علیه السلام مشتمل بر اصول و فروع دین، معارف توحیدی، احکام و سنن الهی بوده است. آن‌گونه که از منابع برمی‌آید، محتوای این صحیفه‌ها عمدتاً شامل تهلیل «لا اله الا الله گفتن»، تسبیح (خدا را به پاکی یاد کردن)، فرایض دینی، حدود الهی و مواعظ اخلاقی بوده است.

از جمله آثار برجای مانده از صحیفه شیث، کلماتی است که خداوند به آدم وحی فرمود و حضرت شیث آن‌ها را ثبت و حفظ کرد. درباره این کلمات آمده است: خدا به آدم فرمود:

• «إِنِّي جَمَعْتُ الْخَيْرَ كُلَّهُ فِي أَرْبَعِ كَلِمَاتٍ»: به راستی که همه خوبی‌ها را در چهار کلمه جمع کردم.

صحیفه شیث و سلسله امامت

در منابع شیعه، به بشارت‌های صحیفه شیث درباره بعثت پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و جانشینان او اشاره شده است. در وصیت‌نامه آدم به شیث، سفارش شده که این بشارت‌ها را از قابیل پنهان دارد تا مبادا او نیز به شیث حسد ورزد.

در کتاب شیث علیه‌السّلام آمده است که خدا به اهل بیت علیهم السّلام این‌گونه خطاب می‌کند: «ای کسی که نبوت خود را به او بخشیده‌ام؛ پیامبرصلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌ و وصی او علی مرتضی را دوست داشته باش که آنان را بر همه مردم برتری داده‌ و به آنان کرامت بخشیدم. اگر محمدصلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌ نبود، پدر تو آدم علیه‌السّلام و مادرت حواء سلام‌الله‌علیها را نمی‌آفریدم و هیچ چیز را خلق نمی‌کردم، اما به خاطر بزرگی حضرت محمدصلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌ او را آفریده و نام محمدصلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌ را در کتاب‌های خود آورده و همه چیز را برای او و اهل‌بیتش آفریدم. پس آنان کشتی نجات هستند، کسی که بر این کشتی سوار شود، نجات پیدا می‌کند و کسی که از آن دور شود، گمراه می‌گردد.

همچنین پس از فتح مکه پیامبر صلی الله علیه وآله نامه‌هایی را برای نصارای نجران نوشت. آنها برای مشورت به نزد ابوحارثه (اسقف اول) رفتند. او صحف حضرت شیث علیه‌السّلام را برای آنها خواند:

«من عزیز و حکیم و رحمان و رحیم هستم و مهربانی می‌کنم و می‌بخشم. رحمتم بر خشم و عفوم بر مجازات سبقت گرفته است. بندگانم را برای عبادتم آفریدم و آنها را با دلیل و برهان خود ملزم نمودم. آگاه باشید که من میان آنها پیامبرانم را می‌فرستم و کتاب‌هایم را نازل می‌کنم. این کار را به‌طور قطع از ابتدای اولین بشر تا خاتم انبیاء صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌ ادامه می‌دهم. او کسی است که درود و رحمت خودم را بر او می‌فرستم و در قلبش برکاتم را جای می‌دهم و به وسیله او انبیاء و رهبران را تکمیل می‌کنم....خدا به حضرت آدم علیه‌السّلام فرمود که بعد از خلقت انسان توجهی به دل برگزیدگان از پیامبرانم نمودم. در میان آنها مطیع‌تر و مهربان‌تر برای مردم از حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌ ندیدم. او را به علم خود انتخاب کردم و نامش را با نام خود بالا بردم. بعد دل‌های اهل‌بیت او را که پس از او دارای مزایای قلبی پیامبر بودند را نیز به او ملحق‌ نمودم و وارث کتاب و وحی خود و پایه‌های حکمت و نور خویش قرار دادم و سوگند یاد کردم هرگز کسی که موحّد باشد و به ریسمان ولایت و محبت آنها چنگ بزند را عذاب نکنم...

علامه امینی در کتاب «الغدیر» به این نکته تصریح کرده که صحیفه شیث، یکی از منابع پیشین است که در آن از ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام و اهل بیت علیهم السلام خبر داده شده است.

صحیفه شیث در عصر ظهور

یکی از مهم‌ترین کارکردهای صحیفه شیث در عصر ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف آشکار می‌شود. در روایت شده که آن حضرت در روز ظهور، صحیفه‌های آدم و شیث و ادریس و ابراهیم علیهم السلام را قرائت می‌کنند تا حجت را بر همه جهانیان تمام نمایند.

در حدیثی از امام باقر علیه السلام درباره خطبه حضرت مهدی در روز ظهور آمده است:

• «ثُمَّ يَقُولُ: فَمَنْ حَاجَّنِي فِي آدَمَ فَأَنَا أَوْلَى النَّاسِ بِآدَمَ وَ مَنْ حَاجَّنِي فِي شِيثٍ فَأَنَا أَوْلَى النَّاسِ بِشِيثٍ...»: [حضرت مهدی علیه السلام] سپس می‌فرماید: هرکه با من درباره آدم احتجاج کند، من از همه مردم به آدم سزاوارترم؛ و هرکه با من درباره شیث احتجاج کند، من از همه مردم به شیث سزاوارترم...

صحيفه شيث‏ عليه السلام در غدیر خم

پس از اتمام اعمال حج و بازگشت به مکّه، خداوند رسماً دستور ابلاغ ولایت را بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل كرد. اولين مرحله جدّى از مسئله ولایت در همين روز آغاز مى‏ شود. قبل از اعلام و ابلاغ ولایت على‏ عليه السلام به مردم، بايد ودایع نبوت و امامت به على‏ عليه السلام سپرده شود. پيامبر صلى الله عليه و آله مجلسى خصوصى با على‏ عليه السلام تشكيل مى‏ دهد كه احدى در آن راه ندارد.

اين ودايع دو قسم‏ اند: ودايع معنوى و ودايع مادى. از جمله ودايع مادى صحیفه شیث‏ عليه السلام است.