عثمان بن حنیف انصاری
عُثْمان بن حُنَیف انصاری از صحابه رسول خدا صلی الله علیه و آله و از یاران خاص امیرالمؤمنین علیه السلام از جمله راویان حدیث غدیر برشمرده شده است: ابنعقده در کتاب الولایه و ابن شهرآشوب در مناقب آل ابیطالب او را از جمله راویان این حدیث برشمردهاند.
عثمان بن حنیف، فرزند حنیف بن واهب اوسی انصاری و برادر سهل بن حنیف، از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله بود که در جنگ احد و دیگر غزوات شرکت داشت. او پس از پیامبر صلی الله علیه و آله، از پیشگامان پذیرش ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و از معترضان به خلافت ابوبکر بهشمار میرفت.
در دوران خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام، عثمان بهدلیل ارادت به امام، در شمار اعضای شرطة الخمیس قرار گرفت و به حکومت بصره منصوب شد. پس از گزارش حضور او در مهمانی اشراف بصره، امام طی نامهای او را بهدلیل بیتوجهی به فقرا سرزنش کرد و به رعایت تقوا، قناعت و پرهیز از اسراف سفارش نمود.
در جریان جنگ جمل، عثمان از سوی طلحه و زبیر مورد حمله قرار گرفت و پس از شکنجه و اسارت، از کشتهشدن نجات یافت؛ اما بسیاری از یارانش بهقتل رسیدند. او پس از آزادی به امیرالمؤمنین علیه السلام پیوست.
جایگاه: راوی حدیث غدیر
عثمان بن حنیف انصاری از صحابه رسول خدا صلی الله علیه و آله و از یاران امیرالمؤمنین علیه السلام از جمله راویان حدیث غدیر برشمرده شده است: ابنعقده در کتاب الولایه[۱] و ابن شهرآشوب در مناقب آل ابیطالب[۲] او را از جمله راویان این حدیث برشمردهاند.
روایت او را ابنعقده چنین نقل کرده است: «ابنُ عُقْدَةَ، أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ يُوسُفَ بْنِ زِيَادٍ اَلضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا أَحمَدُ بنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اَللّٰهِ بْنُ اَلْحَجَّاجِ، عَنْ عَبْدِ اللّٰهِ بْنِ شَرِيكٍ، عَنْ حَبَّةَ العُرَنِيِّ: أَنَّ قَوْمًا مِنَ الْأَنْصَارِ قَالُوا: سَمِعْنَا رَسُولَ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ يَقُولُ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ… فِيهِم: جَبَلَةُ بنُ عَمْرٍو، وَ سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ، وَ عُثْمَانُ بْنُ حُنَيْفٍ فِي جمَاعَةٍ مِن الْأَنْصَارِ؛ ابنعقده از حَبّه عُرَنی که گفت: گروهی از انصار گفتند: از رسول خدا صلی الله علیه و آله در روز غدیر خم شنیدیم که میفرمود: هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست. در میان این گروه، جبلة بن عمرو، سهل بن حنیف و عثمان بن حنیف نیز حضور داشتند، همراه با گروهی دیگر از انصار».[۳]
زندگینامه و شخصیت
بهنقل از منابع، عثمان پسر حنیف بن واهب اوسی انصاری، برادر سهل بن حنیف، از جمله صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله بود که در جنگ احد و تمام جنگها و رخدادهای پس از آن، در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله، شرکت داشت.[۴] پس از پیامبر صلی الله علیه و آله، او جزء پیشروانی دانسته شده که به ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام رجوع[۵] و به خلافت ابوبکر اعتراض کردند.[۶]
عثمان به حنیف در دوران خلافت عمر بن خطاب، از سوی او مأمور نقشهبرداری و اندازهگیری زمینهای عراق و وضع مالیات و خراج بر مردم آن بوده است.[۷] در نقلی دیگر آمده که هنگامی که عراق فتح شد، عمر با اطرافیانش مشورت کرد که چه کسی مصلحت است به عراق برود و والی آنجا باشد؛ همگی گفتند: عثمان بن حنیف مناسب است و افزودند که او میتواند بیش از این را هم اداره کند، زیرا بصیرت و عقل و معرفت و تجربه فراوانی دارد.[۸]
در دوران خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام
بهنقل از منابع، در دوران خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام، عثمان بن حنیف و برادرش سهل بهجهت نزدیکی و ارادتی که به امام داشتند در عداد شرطة الخمیس قرار گرفتند.[۹] امیرالمؤمنین علیه السلام در ابتدای حکومت خود عثمان را به حکومت بصره منصوب کرد.[۱۰] در همین دوران، خبری به امیرالمؤمنین علیه السلام رسید که عثمان بن حنیف در مهمانی اشراف بصره شرکت کرده که فقیران بصره به آن راهی نداشتهاند.[۱۱] این موضوع باعث شد تا امام به عثمان نامهای عتابآمیز بنویسد و او را بهدلیل شرکت در این میهمانی سرزنش کند و او را به پرهیزکاری، اهتمام به فقیران، قناعت و پرهیز از اسراف رهنمون شود.[۱۲]
در جریان جنگ جمل
جنگ جمل در بصره و در دوران امارت عثمان بن حنیف درگرفت.[۱۳] هنگامی که اصحاب جمل به اطراف بصره رسیدند، از عثمان بن حنیف خواستند دارالاماره را به آنان واگذار کند. عثمان پس از مشورت با یارانش، با وجود آگاهی از اهداف آنان، از آغاز جنگ خودداری کرد و منتظر دستور امیرالمؤمنین علیه السلام ماند. امام در نامهای از او خواست طلحه و زبیر را به وفای به پیمان دعوت کند و در صورت ادامه پیمانشکنی با آنان بجنگد.[۱۴]
به نقل از منابع، پس از بینتیجه ماندن مذاکرات و وقوع درگیری، دو طرف بر سر توقف جنگ تا ورود امیرالمؤمنین علیه السلام به توافق رسیدند؛ اما طلحه و زبیر پیمان را نقض کردند و با کمک برخی قبایل بصره، به عثمان و یارانش حمله کردند. آنان عثمان اسیر کردند و او را با کندن ریش بهشدت شکنجه کرده و به همراه هفتاد نفر از یارانش نزد عایشه بردند، اما بهدلیل هشدار درباره واکنش سهل بن حنیف، از کشتن او صرفنظر کردند.[۱۵]
نقل شده که در ادامه، به دستور عایشه، زبیر و فرزندش عبدالله گروهی از یاران عثمان را به قتل رساندند و در حمله به نگهبانان بیتالمال نیز شمار زیادی کشته شدند. بنا بر نقل ابومخنف، تعداد کشتهشدگان به چهارصد نفر رسید. عثمان بن حنیف پس از رهایی از اسارت به امیرالمؤمنین علیه السلام پیوست و با گریه، از شکنجههایی که بر او وارد شده بود سخن گفت و امام نیز سه مرتبه آیه استرجاع را قرائت کرد.[۱۶] عثمان بن حنیف پس از واقعه جمل در کوفه ساکن شد و در دوران حکومت معاویه از دنیا رفت.[۱۷]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ کتاب الولایه، ص۲۰۵.
- ↑ مناقب آل ابیطالب، ج۳، ص۲۶.
- ↑ کتاب الولایه، ص۲۰۵.
- ↑ اسد الغابة، ج۳، ص۴۷۳.
- ↑ اختیار معرفة الرجال، ج۱، ص۱۸۱.
- ↑ مستدرکات علم الرجال الحدیث، ج۵، ص۲۱۳.
- ↑ اعیان الشیعه، ج۸، ص۱۳۹.
- ↑ الاستیعاب، ج۳، ص۱۰۳۳.
- ↑ الرجال، ص۳–۴.
- ↑ تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ اعیان الشیعه، ج۸، ص۱۳۹.
- ↑ نهج البلاغه، نامه ۴۵، ص۳۵۷–۳۶۱.
- ↑ تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۸۱.
- ↑ اعیان الشیعة، ج۸، ص۱۳۹–۱۴۰.
- ↑ اعیان الشیعة، ج۸، ص۱۴۰–۱۴۱.
- ↑ اعیان الشیعة، ج۸، ص۱۴۱–۱۴۲.
- ↑ اسد الغابة، ج۳، ص۴۷۳.
منابع
- اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق: مهدی رجایی، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۰۴ق.
- الإستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر قرطبی اندلسی، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
- أسد الغابة فی معرفة الصحابة؛ علی بن محمد جزری (عزالدین ابناثیر)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- اعیان الشیعة؛ سید محسن امین عاملی، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- تاریخ الیعقوبی؛ احمد بن اسحاق یعقوبی، بیروت: دار صادر، بیتا.
- تنقیح المقال فی علم الرجال؛ عبدالله مامقانی، تحقیق: محی الدین و محمدرضا مامقانی، قم: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، ۱۴۲۳ق.
- الرجال؛ احمد بن محمد برقی، تحقیق: سید جلالالدین محدث ارموی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۲ ش.
- کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابنعقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
- مستدرکات علم الرجال الحدیث؛ علی نمازی شاهرودی، تهران: ناشر فرزند مؤلف، ۱۴۱۴ق.
- مناقب آل ابیطالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
- نهج البلاغه؛ محمد بن حسین شریف رضی، تحقیق: عزیزالله عطاردی، تهران: بنیاد نهج البلاغه، ۱۴۱۳ق.