عید غدیر در سیره اهل بیت علیهم السلام

اهل بیت پیامبر و امامان بر حق شیعه، که نگاهبان اسلام حقیقى بودند و سعى داشتند آن را از خطرات دور سازند، از هر فرصتى بهره بردند تا غدیر را زنده بدارند و آن خاطره گرامى و به یاد ماندنى را مطرح کنند؛ زیرا در تابش آفتاب غدیر اهداف والاى پیامبر جامه عمل مى ‏پوشد و براى فتنه ‏انگیزى کج ‏اندیشان فرصت ‏باقى نماند. نگاهى گذرا به سیره فاطمه و امیرمؤمنان علیهما السلام و دیگر امامان راستین شیعه ما را با اهمیت واقعه غدیر و نقش عظیم و سرنوشت ‏ساز آن هدایت و نیک بختى بشر آشنا مى‏ سازد.

عید غدیر

غدیر از اساسى ‏ترین برنامه ‏هاى پیامبر خدا براى دوام و عزت و شکوه اسلام و قرآن بود. او در بازگشت از حجة‏الوداع آخرین رسالت‏ خویش را انجام داد. زیرا خدایش فرموده بود: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ۖ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ ۚ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ۗ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ. اى پیامبر، آنچه از سوى پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ کن و اگر نکنى پیامش را نرسانده ‏اى،خداوند تو را از گزند مردم نگه مى‏ دارد. خداوند گروه کافران را هدایت نمى‏ کند.

بیشتر بخوانید: "آیه تبلیغ"

در پى اجراى اوامر پروردگار و معرفى وصى و جانشین خود على ‏بن ‏ابى ‏طالب علیه السلام آیه اکمال دین: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينا»؛ امروز دین شما را کامل کردم و نعمت‏ خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آیین (جاودان) شما پذیرفتم‏» نازل و روز غدیر جشن ولایت و وصایت ‏شد.

بیشتر بخوانید: "آیه اکمال"

راویان، نویسندگان و مفسران اهل سنت و شیعه به واقعه غدیر و آیات نازل شده در آن توجه بسیار داشته ‏اند. برخى از علماى شیعه مانند علامه طبرسى روایات نزول آیه تبلیغ در سرزمین غدیر را مشهور دانسته‏ اند. از اهل سنت ابوالقاسم عبیدالله بن‏ عبدالله حسکانى، از دانشمندان اهل سنت، نیز همین را مطرح مى ‏کند. او احادیث غدیر را در دوازده جزوه دسته ‏بندى کرده، آن را «دعاء الهداة الى اداء حق الموالاة‏» نامیده است. ابوالعباس احمد بن ‏محمد بن ‏سعید مشهور به ابن‏ عقده - مورد اعتماد مذاهب چهارگانه اهل سنت - در این باره کتابى به نام «حدیث الولایة‏»تدوین کرده است.

علامه امینى نیز کتاب گران سنگ «الغدیر» را، در یازده مجلد، به رشته نگارش درآورد. آنچه در مجموعه این آثار جلب توجه مى‏ کند موضع گیرى آشکار ائمه اهل بیت علیهم السلام در باره این واقعه مهم است، موضع گیری هایى که از اهمیت غدیر و نقش آن در سعادت بشر پرده برمى‏ دارد.

فاطمه زهرا سلام الله علیها بر مزار حمزه علیه السلام

حضرت زهرا سلام الله علیها روزی در احد بر مزار عموی پدرش «حمزه سیدالشهداء علیه السلام» ایستاده بود و عزاداری می‌کرد. محمود بن لبید فرصت را غنیمت شمرده، پس از عزاداری پرسید: ای دختر پیامبر خدا، آیا برای امامت و زعامت علی بن ابی طالب از سخنان پیامبر خدا دلیلی به یاد داری؟

حضرت فاطمه فرمود: «و اعجبا انسیتم یوم غدیر خم؟... اشهد الله تعالى لقد سمعته یقول: على خیر من اخلفه فیکم و هو الامام و الخلیفة بعدى و سبطاى و تسعة من صلب الحسین، ائمة ابرار، لئن اتبعتموهم وجدتموهم هادین مهدیین و لئن خالفتموهم لیکون الاختلاف فیکم الى یوم القیامة.»

شفگتا! آیا حادثه عظیم غدیر خم را فراموش کرده‌اید؟... خدا را گواه می‌گیرم که خود شنیدم آن بزرگوار می‌فرمود: علی بهترین کسی است که او را در میان شما جانشین خود قرار می‌دهم، علی [علیه السلام] امام و خلیفه بعد از من است. دو فرزندم حسن و حسین علیهما السلام و نه نفر از فرزندان حسین پیشوایان و امامانی پاک و نیک‌اند. اگر از آنان اطاعت کنید، شما را هدایت خواهند کرد و اگر با آنها مخالفت ورزید، تا روز قیامت تفرقه و اختلاف در میانتان حاکم خواهد بود.

منشور علوى علیه السلام در عید غدیر

امیر مؤمنان علیه السلام در قسمت آخر خطبه فرمود: رحمت‏ خدا بر شما اى مسلمانان، بعد از برگشت از این اجتماع بزرگ امروز [غدیر] را عید بگیرید: [و با انجام امور ذیل آن را بزرگ بشمارید].

• نعمت را بر افراد خانواده و خویشاوندانتان گسترش دهید و نیکى و بخشش پیشه کنید.
• به برادران دینى خویش به قدر توان نیکى و بخشش کنید.
• خداى را در برابر نعمت هایى که به شما ارزانى داشته، شکرگزار باشید.
• کنار یکدیگر جمع شوید تا خداوند اجتماع شما را فراگیر و گیراتر سازد.
• به یکدیگر نیکى کنید تا خداوند به شما الفت و مهربانى بیشتر عنایت کند.
• نعمت‏هاى الهى را به یکدیگر تبریک و تهنیت گویید همان طور که خداوند [در این روز] با اعطاى اجر و ثوابى بیش از دیگر اعیاد به شما تهنیت مى ‏گوید. بعد فرمود: کمک‏ هاى مالى به دیگران در امروز (غدیر) به اموالتان برکت مى ‏بخشد و بر عمرتان مى‏ افزاید: مهربانى به دیگران سبب رحمت و عنایات حق خواهد شد.
• با خوش‏رویى و شادمانى یکدیگر را در آغوش بگیرید.
• خداوند را بر توفیقات خویش سپاس گویید.
• از فقرا و ضعیفانى که چشم به کمک شما دارند دیدن کنید، به زیارتشان بروید و با آنان در خوراکشان همراه شوید. بعد حضرت فرمود: یک درهم کمک به فقرا در روز عید غدیر با دویست‏ هزار درهم برابر است، بلکه بیشتر خواهد بود.
• وقتى یکدیگر را ملاقات کردید مصافحه کنید، به هم تبریک بگویید و سلام کنید، که پیامبر خدا به من چنین فرمان داد.

غدیر خم در خطبه امام مجتبى

حسن بن ‏على علیهما السلام در برابر طاغوت شام و مردم کوفه خطبه‏ اى خوانده، مردم را به بالاترین نعمت از دست رفته، که حاکمیت اهل بیت بود، توجه داد. شایستگى و لیاقت ‏خویش و مشروعیت‏ خلافتش را متذکر شد و داستان روز بیاد ماندنى غدیر را چنین بازگو کرد: «وقد سمعت هذه الامة جدى صلى الله علیه و آله یقول: ما ولت امة امرها رجلا و فیهم من هو اعلم منه الا لم یزل یذهب امرهم سفالا حتى یرجعوا الى ما ترکوه و سمعوه صلى الله علیه و آله یقول لابى: انت منى بمنزلة هارون من موسى الا انه لا نبى بعدى. و قد راوه و سمعوه حین اخذ بید ابى بغدیر و قال لهم: من کنت مولاه فعلى مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاده ثم امرهم ان یبلغ الشاهد منهم الغائب ثم قال...»

مردم سخن جدم پیامبر را به یاد دارند که مى‏فرمود: هر گاه مردم کسى را به رهبرى خویش برگزینند در حالى که لایق تر و آگاهتر از آن فرد وجود داشته باشد، براى خویش تیره ‏بختى خریده‏ اند مگر اینکه دوباره بدانچه رها کردند و به فراموشى سپردند بازگردند و آنچه را که از پیامبرشان در باره پدرم شنیده‏ اند دنبال کنند، رسول خدا مى‏ فرمود: اى على تو بعد از من مانند هارون پس از موسى هستى، او جانشین برادرش موسى بوده تو نیز جانشین و خلیفه منى; تنها تفاوت [میان آنها و ما] این است که بعد من پیامبرى و نبوت نخواهد بود.

امام مجتبى سپس فرمود: این مردم پیامبر خود را دیدند و سخنانش را در «غدیر خم‏» شنیدند. در آن روز جدم رسول خدا دست پدرم را گرفت و در برابر آنان گفت: هر کس من مولا و سرپرست او هستم على مولاى او خواهد بود; خدایا، دوست ‏بدار هر کس او را دوست دارد و دشمن بدار هر کس او را دشمن دارد... سپس جدم پیامبر دستور اکید داد که، حاضران مطالب غدیر را به غایبان برسانند.

امام حسین علیه السلام و حدیث غدیر

یکسال قبل از مرگ معاویه، امام حسین - علیه السلام - به زیارت بیت الله الحرام در مراسم پر شکوه، حج مشرف شد عبدالله بن‏ عباس و عبدالله بن‏ جعفر او را همراهى نمودند. آن سال عده زیادى از زنان و مردان بنى ‏هاشم حضور داشتند. امام حسین در ایام تشریق آنان را در سرزمین منى جمع نمود در آن اجتماع عظیم بیش از هفتصد نفر از مردان تابعین و دویست نفر از صحابه پیامبر خدا گرداگرد وجودش زیر خیمه حلقه زدند و منتظر سخنان امام خویش بودند، حضرت بپا خاست و پس از حمد و ثناى الهى فرمود:

شما شاهد و ناظر تجاوزات معاویه جنایتکار نسبت ‏به ما و شیعیان هستید و از آنها اطلاع دارید، سخنان مرا گوش کنید و بنویسید [تا براى آیندگان بماند] و به دیگر شهرها و قبائل و افراد مؤمن و مورد اعتماد خود برسانید و آنان را دعوت به اداء حق ما (اهل بیت) کنید ترس آن دارم که وقتش بگذرد و حقوق ما مغلوب ستمگر گردد، گر چه خداوند بالاترین پشتیبان است.

سپس فرمود: شما را به خدا سوگند: بیاد نمى‏ آورید که پیامبر خدا صلی الله علیه وآله روز غدیر خم پدرم على را وصى و امام بعد از خود قرار داد و حدیث ولایت را بر شما خواند و فرمود همگى باید این پیام را به دیگران برسانید پاسخ دادند: چرا ما بیاد داریم.

امام محمد باقر علیه السلام

فضیل بن یسار، بکیر بن اعین، محمد بن مسلم، برید بن معاویة و ابوالجارود همگی در محضر امام باقر بودند حضرت در باره ولایت علی بن ابی طالب و روز غدیر فرمودند: خداوند پیامبرش را مأمور به ولایت علی [علیه السلام] کرد و این آیه شریفه را نازل کرد: انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلاة و یؤتون الزکاة وهم راکعون‏ با نزول آیه فوق ولایت اولی الامر واجب گردید و لکن عده ای نفهمیدند اولی الامر چه کسانی هستند؟ خداوند به محمد صلی الله علیه و آله دستور داد تا آن را توضیح دهد و همانند نماز و زکات و روزه و حج مصادیق خارجی آن را روشن سازد.

در آن هنگام اضطراب او را فرا گرفت و ترسید عده ای بواسطه آن از آیین اسلام برگردند و او را تکذیب کنند او به خدا پناه برد در آن هنگام آیه تبلیغ یا ایها الرسول بلغ… نازل گشت پیامبر خدا امر حق را اجرا نمود و در غدیر خم ایستاد و فرمان اجتماع مردم و زوار بیت الله الحرام را داد و در آنجا علی بن ابی طالب را ولی بعد از خود معرفی کرد و دستور داد آنانی که در آنجا (غدیر خم) بودند پیام خداوند (ولایت علی) را به دیگر افراد برسانند.

امام صادق علیه السلام در مسجد غدیر

حسان جمال مى‏ گوید: همراه امام صادق از مدینه به مکه مسافرت کردم. در نزدیکى میقات جحفه، چون به «مسجد غدیر» رسیدیم امام - علیه السلام - به جانب چپ مسجد نگریست و فرمود: این مکانى است که پیامبر خدا ، در روز غدیر، على را جانشین خود معرفى کرد و فرمود: من کنت مولاه فعلى‏، مولاه.

آنگاه امام به جانب دیگر نگاه کرد، جایگاه خیمه‏ هاى دیگران را نشان داد و فرمود: سالم غلام ابوخذیفه و ابوعبیده جراح نیز در آنجا بود؛ گروهى از مردم چون على را بر روى دست پیامبر دیدند با حسادت به وى نگریستند و به یکدیگر مى‏ گفتند: به دو چشم او [پیامبر] نگاه کنید، چگونه همانند دیوانه به اطراف خویش مى‏ نگرد و قرار ندارد.

در این هنگام جبرئیل نازل شد و این آیات را بر پیامبر خدا قرائت کرد: و ان یکاد الدین کفروا لیزلقونک بابصارهم لما سمعوا الذکر و یقولون انه لمجنون و ما هو الا ذکر للعالمین‏. آنان که کافر شدند، چون قرآن را شنیدند چیزى نمانده بود که تو را چشم بزنند; آنها مى ‏گفتند: او واقعا دیوانه است، در حالى که قرآن جز بیدارى و آگاهى براى جهانیان نیست.

امام کاظم علیه السلام و مسجد غدیر

عبدالرحمان بن‏ حجاج گفت: خدمت موسى‏ بن ‏جعفر رسیدم. در حالى که قصد سفر داشتم، از آن حضرت در باره مسجد غدیر خم پرسیدم. امام - علیه السلام - فرمود: در آن مسجد نماز بخوانید که فضیلت و ثواب بسیار دارد، پدرم [به هر که عازم آن دیار بود] فرمان مى‏ داد تا در مسجد غدیر نماز بگذارد.

امام رضا علیه السلام

الف) عرشیان و روز غدیر

احمد بن ‏محمد بن ‏ابى‏ نصر بزنطى مى‏گوید: در منزل امام هشتم على بن‏ موسى ‏الرضا نشسته بودم، جمع بسیارى نیز در منزل حضرت گرد آمده بودند که گفتگو در باره روز غدیر آغاز شد; بعضى از افراد وجود روز غدیر را در صدر اسلام منکر شدند و بعضى آن را از شعائر اسلامى مى ‏دانستند.

در این هنگام، على بن‏ موسى ‏الرضا فرمود: پدرم از جدم «جعفر بن ‏محمد» چنین نقل مى ‏کرد: آسمانیان روز غدیر را بهتر از زمینیان‏ مى ‏شناسند، خداوند در بهشت ‏برین ساختمان بزرگى را به خود اختصاص داده است; این ساختمان از آجرهاى نقره و طلا ساخته شده، در آن صد هزار گنبد از یاقوت سرخ و صد هزار گنبد از یاقوت سبز وجود دارد، خاک و گل‏هاى به کار گرفته شده در این قصر از مشک و عنبر است، در آن چهار جوى (یا رودخانه) به چشم مى‏ خورد که در هر یک از آنها خمر و آب زلال و شیر و عسل جریان دارد; در اطراف این جویبارها درختان انبوهى از میوه ‏هاى مختلف روییده، بر روى آنها پرندگانى پرواز مى‏ کنند که بدنشان از لؤلؤ و پرهایشان از یاقوت است، آنها با پرواز خویش ‏صداهاى دلنوازى ایجاد مى‏ کنند.

روز غدیر در این قصر بزرگ باز مى ‏شود; فرشتگان و اهل آسمان ها تسبیح ‏گویان به قصر داخل مى ‏شوند; آن پرندگان به پرواز درآمده در جویبارها خود را مرطوب مى‏ سازند و سپس به آن مشک و عنبر آغشته کرده، و عطرش را در فضاى ملکوتى قصر منتشر مى ‏سازند; فرشتگان الهى به نام فاطمه زهرا به یکدیگر هدیه مى‏ دهند; چون پایان روز غدیر فرا مى ‏رسد، به فرشتگان گفته مى ‏شود به جایگاه هاى خویش برگردید شما تا سال آینده، مثل چنین روزى، از اشتباه و لغزش در امان هستید و بدانید همه این موهبت‏ ها به خاطر عظمت پیامبر ما محمد و وصى او على بن‏ ابى ‏طالب علیهما السلام است.

ب) برکات عید غدیر

سپس على بن‏ موسى‏ الرضا رو به احمد بن‏ محمد ابى‏ نصر کرد و فرمود: اى فرزند ابونصر، هر جا که بودى روز غدیر سمت مرقد امیر مؤمنان علیه السلام بشتاب.

1. خداوند گناهان شصت‏ ساله هر مؤمن زیارت‏ کننده او را مى‏ آمرزد.
2. خدواند، به برکت روز غدیر دو برابر گروهى که در ماه رمضان، شب قدر و شب عید فطر آزاد مى‏ کند، از آتش جهنم مى‏ رهاند.
3. روردگار یک درهم انفاق به مستحق را هزار برابر پاداش خواهد داد.

سپس فرمود: روز غدیر به برادران دینى خود برترى و فضیلت ده و مردان و زنان با ایمان را خوشحال و مسرور نما.

منبع

فرهنگ کوثر ۱۳۷۹ شماره ۳۷.