غلبه امام زمان بر همه ادیان
غلبه دین حق در عصر ظهور در خطبه غدیر از موضوعات مربوط به حضرت مهدی علیه‌السلام در خطبه غدیر است. در بخش هشتم نقل مفصل این خطبه، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از معرفی حضرت مهدی علیه‌السلام به‌عنوان آخرین امام، ایشان را غلبه‌یابنده بر دین‌ها و آیین‌های دیگر معرفی می‌کند.
این فراز با آیه ۳۳ سوره توبه ارتباط دارد که در آن خداوند از فرستادن پیامبر با هدایت و دین حق و آشکارساختن برتری این دین بر همه ادیان سخن می‌گوید.
در تفسیر امامیه، تحقق کامل وعده غلبه دین حق با ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام ارتباط داده شده است. در شماری از روایات منقول از امیرالمؤمنین علیه‌السلام و امامان اهل‌بیت علیهم‌السلام، غلبه جهانی دین اسلام، گسترش توحید، برقراری امنیت و استقرار حکومت جهانی در عصر ظهور مطرح شده است.[۱]
متن فراز خطبه غدیر
در بخش هشتم خطبه غدیر، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در توصیف حضرت مهدی علیه‌السلام می‌فرماید:
أَلَا إِنَّهُ الظَّاهِرُ عَلَى الدِّينِ.؛ آگاه باشید که او بر دین‌ها و آیین‌های دیگر غلبه خواهد یافت.
این عبارت در ادامه فرازی قرار دارد که حضرت مهدی علیه‌السلام را آخرین امام معرفی می‌کند:
أَلَا إِنَّ خَاتَمَ الْأَئِمَّةِ مِنَّا الْقَائِمَ الْمَهْدِيَّ.؛ آگاه باشید که آخرین امام از ما، همان قائم مهدی است.
در این بخش از خطبه، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با معرفی آخرین امام، ویژگی‌ها و مسئولیت‌های او را در آینده بیان می‌کند.
از جمله این ویژگی‌ها، غلبه دین حق، مقابله با ستم و تحقق وعده‌های الهی است.
معنای واژگان فراز
معنای ظاهر
واژه «الظاهر» از ریشه «ظَهَرَ» گرفته شده است.
این ریشه در زبان عربی دارای معانی گوناگونی مانند آشکارشدن، برتری‌یافتن و غلبه‌کردن است.
در عبارت «الظاهر على الدين»، با توجه به کاربرد حرف «على»، معنای غلبه و برتری‌یافتن مورد توجه قرار می‌گیرد.
بنابراین، مقصود از این تعبیر در خطبه غدیر، غلبه حضرت مهدی علیه‌السلام در مسیر استقرار دین حق است.
معنای دین در عبارت خطبه
واژه «دین» در زبان قرآن، با معانی آیین، فرمان‌برداری، جزا و مجموعه باورها و احکام الهی ارتباط دارد.
در عبارت «الظاهر على الدين»، سخن از غلبه بر دین است.
در تفسیر این عبارت، «الدین» می‌تواند در معنای جنس ادیان فهمیده شود؛ یعنی غلبه دین حق بر دیگر آیین‌ها.
این برداشت با تعبیر «الدِّينِ كُلِّهِ» در آیه ۳۳ سوره توبه ارتباط دارد.
بااین‌حال، باید توجه داشت که تعیین معنای دقیق عبارت خطبه و گستره این غلبه، نیازمند بررسی سیاق و روایات تفسیری آن است.
آیه ۳۳ سوره توبه و غلبه دین حق
مهم‌ترین مستند قرآنی این فراز، آیه ۳۳ سوره توبه است:
هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَىٰ وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ؛ او کسی است که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همه دین‌ها غالب گرداند، هرچند مشرکان ناخشنود باشند.
(توبه:۳۳)
در این آیه، سه موضوع اصلی مطرح شده است:
- فرستادن پیامبر با هدایت الهی؛
- معرفی اسلام به‌عنوان دین حق؛
- وعده غلبه دین حق بر همه ادیان.
عبارت «لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ» با فراز «أَلَا إِنَّهُ الظَّاهِرُ عَلَى الدِّينِ» در خطبه غدیر ارتباط لفظی و مفهومی دارد.
گستره غلبه دین حق
در آیه ۳۳ سوره توبه، واژه «كُلِّهِ» بر فراگیری غلبه تأکید دارد.
در تفسیر این آیه، درباره معنای غلبه دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است.
برخی آن را ناظر به آشکارشدن برتری دین اسلام از نظر حجت و استدلال دانسته‌اند.
گروهی نیز آن را به گسترش و اقتدار اجتماعی و سیاسی اسلام تفسیر کرده‌اند.
در روایات تفسیری امامیه، تحقق کامل این وعده در عصر ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام مطرح شده است.
تکرار مضمون آیه در قرآن
مضمون غلبه دین حق در آیات دیگری از قرآن نیز آمده است.
در سوره صف می‌خوانیم:
هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَىٰ وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ؛ او کسی است که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همه دین‌ها غالب گرداند، هرچند مشرکان ناخشنود باشند.(صف:۹)
همچنین در سوره فتح آمده است:
هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَىٰ وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ شَهِيدًا؛ او کسی است که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همه دین‌ها غالب گرداند، و گواهی خداوند کافی است.(فتح:۲۸)
تکرار این مضمون در سه سوره، اهمیت وعده غلبه دین حق را نشان می‌دهد.
در دو آیه سوره توبه و صف، عبارت «وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ» آمده است، اما آیه سوره فتح با عبارت «وَكَفَىٰ بِاللَّهِ شَهِيدًا» پایان می‌یابد.
پرسش درباره تحقق وعده غلبه دین
یکی از مباحث تفسیری مقاله، نسبت میان وعده غلبه دین حق و رسالت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله است.
در آیه ۳۳ سوره توبه، غلبه دین حق در ارتباط با بعثت پیامبر بیان شده است.
از سوی دیگر، در خطبه غدیر، حضرت مهدی علیه‌السلام غلبه‌یابنده بر دین‌ها معرفی می‌شود.
از این دو بیان، پرسشی پدید می‌آید:
اگر غلبه دین حق از اهداف بعثت پیامبر بوده است، چرا تحقق کامل آن در برخی روایات به عصر حضرت مهدی علیه‌السلام نسبت داده می‌شود؟
نسبت وعده الهی با رسالت پیامبر
در آیه ۳۳ سوره توبه، فاعل اصلی فرستادن رسول و تحقق وعده، خداوند است.
بنابراین، تحقق غلبه دین حق، وعده‌ای الهی است که با رسالت پیامبر آغاز می‌شود.
بااین‌حال، آیه به‌صراحت تعیین نمی‌کند که همه مراحل تحقق این وعده باید در طول زندگی دنیوی پیامبر انجام شود.
ازاین‌رو، در تفسیر امامیه، میان آغاز غلبه دین حق در عصر پیامبر و تحقق کامل آن در آینده تفاوت گذاشته شده است.
آغاز غلبه در عصر پیامبر
با بعثت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله، دعوت اسلامی آغاز شد.
در دوران رسالت، اسلام در حجاز گسترش یافت و حکومت اسلامی در مدینه تشکیل شد.
پس از رحلت پیامبر نیز اسلام در مناطق گسترده‌ای انتشار یافت.
این رویدادها را می‌توان از مراحل تاریخی گسترش و اقتدار اسلام دانست.
بااین‌حال، در دوره‌های یادشده، همه جوامع و سرزمین‌های جهان تحت حاکمیت اسلام قرار نگرفتند.
تحقق کامل غلبه در عصر ظهور
در شماری از روایات امامیه، تحقق کامل آیه ۳۳ سوره توبه به دوران ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام نسبت داده شده است.
بر اساس این روایات، در عصر ظهور، دین حق در گستره جهانی آشکار و غالب خواهد شد.
در این برداشت، میان نزول آیه در عصر پیامبر و تحقق کامل مصداق آن در آینده تفاوت وجود دارد.
این تفکیک، یکی از مبانی تفسیر غدیری فراز «الظاهر على الدين» است.[۲]
موانع تحقق غلبه جهانی در دوره‌های پیشین
در متن اصلی مقاله، سه موضوع برای تبیین تحقق‌نیافتن کامل غلبه جهانی دین در دوران پیش از ظهور مطرح شده است:
- رعایت احکام ظاهری اسلام در اداره جامعه؛
- اختیار انسان در پذیرش یا رد دین؛
- فراهم‌نبودن برخی شرایط اجتماعی و معرفتی.
این سه موضوع در ادامه بررسی می‌شوند.
رفتار بر اساس ظاهر اسلام
در فقه اسلامی، بسیاری از احکام اجتماعی بر پایه نشانه‌های ظاهری اسلام اجرا می‌شوند.
از جمله، اظهار شهادتین در شرایط مقرر، مبنایی برای جریان‌یافتن احکام ظاهری اسلام است.
در نتیجه، مسلمان‌شمرده‌شدن یک شخص از نظر احکام اجتماعی، لزوماً به معنای داوری قطعی درباره مراتب ایمان قلبی او نیست.
در متن پیشین مقاله، این موضوع برای توضیح تفاوت حکومت پیامبر با حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام مطرح شده است.
بر اساس آن تحلیل، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در اداره جامعه بر اساس تکالیف و ضوابط ظاهری عمل می‌کرد و سرنوشت باطنی اشخاص به علم و داوری الهی واگذار می‌شد.
بااین‌حال، ادعای اینکه همه امامان پیشین تنها به ظاهر مأمور بوده‌اند و حضرت مهدی علیه‌السلام در همه موارد بر اساس علم باطنی حکم خواهد کرد، نیازمند استناد روایی مستقل است و نباید بدون دلیل به‌صورت قاعده‌ای قطعی معرفی شود.
اختیار انسان در پذیرش دین
قرآن کریم می‌فرماید:
لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىٰ لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ؛ در دین هیچ اکراهی نیست؛ راه درست از راه گمراهی روشن شده است. پس هر کس به طاغوت کفر ورزد و به خدا ایمان آورد، به دستاویزی استوار چنگ زده که گسستن ندارد؛ و خداوند شنوا و داناست.(بقره:۲۵۶)
این آیه، مسئله اکراه در دین را نفی می‌کند.
در تفسیر آن، درباره رابطه آزادی اعتقاد، تکالیف دینی و احکام اجتماعی بحث‌های گوناگونی مطرح شده است.
روایات غلبه دین حق در عصر ظهور
در منابع حدیثی و تفسیری امامیه، روایات متعددی درباره تحقق وعده غلبه دین حق نقل شده است.
این روایات از نظر موضوع، دارای چند محور هستند: وعده جهانی‌شدن دین اسلام، غیبت و ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام، یاری الهی، گسترش حکومت، فراگیری توحید و ارتباط غلبه دین حق با ولایت.
۱. وعده الهی به حضرت موسی درباره دین پیامبر اسلام
در گزارشی روایی آمده است که خداوند هنگام معرفی پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله به حضرت موسی علیه‌السلام، درباره آینده دین آن حضرت سخن گفت.
در این گزارش، خداوند پس از بیان ویژگی‌های پیامبر اسلام، وعده می‌دهد که دین او را بر همه ادیان غالب خواهد ساخت.
همچنین در روایت آمده است که پرستش خداوند در مکان‌های گوناگون گسترش خواهد یافت.[۳][۴]
۲. حدیث پیامبر درباره ورود اسلام به خانه‌ها
از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است که در آینده، اسلام به همه خانه‌ها راه خواهد یافت.
در مضمون روایت آمده است که هیچ خانه‌ای بر روی زمین باقی نمی‌ماند، مگر آنکه اسلام به آن راه می‌یابد؛ خواه ورود آن با عزت و پذیرش همراه باشد و خواه با نوعی خواری در برابر اقتدار دین حق.[۵][۶]
این روایت بر فراگیری دعوت اسلام و گسترش آن در جهان تأکید دارد.
در تفسیر امامیه، تحقق کامل این گستردگی با دوران حضرت مهدی علیه‌السلام ارتباط داده شده است.
۳. روایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام درباره غیبت و غلبه دین
از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است که صاحب این امر از دیدگان مردم غایب خواهد شد.
در این گزارش، غیبت حضرت با گسترش فتنه‌ها و دشواری‌های اجتماعی و اعتقادی ارتباط داده شده است.
بر اساس مضمون روایت، فتنه‌ها چنان بر دل‌های مردم اثر می‌گذارند که حتی برخی نزدیکان حضرت ممکن است در شمار مخالفان شدید او قرار گیرند.
در ادامه آمده است که در زمان تحقق وعده الهی، سپاهیانی به یاری آن حضرت خواهند آمد که مردم آنان را نمی‌بینند.
سپس خداوند دین پیامبر خود را به‌وسیله حضرت مهدی علیه‌السلام بر همه ادیان غالب می‌سازد، هرچند مشرکان ناخشنود باشند.[۷][۸]
این روایت، سه موضوع را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد:
- غیبت صاحب‌الامر؛
- فتنه‌ها و مخالفت‌های پیش از ظهور؛
- یاری الهی و غلبه دین حق در دوران ظهور.
تعبیر مربوط به سپاهیان نادیدنی نیز در چارچوب آموزه‌های مربوط به امدادهای الهی بررسی می‌شود.
۴. گفت‌وگوی امیرالمؤمنین علیه‌السلام درباره تحقق آیه ۲۵۶ بقره
در گزارشی دیگر آمده است که امیرالمؤمنین علیه‌السلام از اصحاب خود درباره تحقق مضمون آیه ۲۵۶ سوره بقره پرسید.
حضرت آیه مربوط به نفی اکراه در دین و آشکارشدن راه رشد از گمراهی را مطرح کرد.
سپس پرسید آیا این آیه به مرحله تحقق کامل خود رسیده است.
اصحاب پاسخ مثبت دادند.
بر اساس روایت، امیرالمؤمنین علیه‌السلام پاسخ آنان را نپذیرفت و سوگند یاد کرد که تحقق کامل این مضمون در زمانی خواهد بود که هیچ آبادی روی زمین باقی نماند، مگر آنکه ساکنان آن صبح و شام به یگانگی خداوند و رسالت حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله شهادت دهند.[۹][۱۰]
۵. روایت امام باقر علیه‌السلام درباره تحقق آیه غلبه دین
از امام باقر علیه‌السلام نقل شده است که تحقق و ظهور کامل مضمون آیه ۳۳ سوره توبه هنگام قیام مهدی آل‌محمد علیهم‌السلام خواهد بود.
در این روایت آمده است که پس از ظهور و تحقق وعده الهی، گستره اعتراف به رسالت و نبوت پیامبر اسلام فراگیر خواهد شد.[۱۱][۱۲]
در این تفسیر، آیه ۳۳ سوره توبه با آینده تاریخ اسلام و حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام ارتباط یافته است.
این برداشت به معنای نفی تحقق نسبی غلبه دین در دوران پیامبر و قرون بعدی نیست؛ بلکه بر تحقق کامل وعده در عصر ظهور تأکید دارد.
۶. روایت امام باقر علیه‌السلام درباره حکومت جهانی قائم
در روایت دیگری از امام باقر علیه‌السلام آمده است که قائم آل‌محمد علیهم‌السلام از خاندان پیامبر است و خداوند او را یاری می‌کند.
در این گزارش، چند ویژگی برای حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام بیان شده است.
یاری الهی: حضرت به تأیید و نصرت خداوند برخوردار خواهد بود و بر دشمنان خود غلبه خواهد یافت.
نصرت به رعب: در روایت آمده است که خداوند بیم و هراس از قدرت حضرت را در دل مخالفان قرار می‌دهد.
گسترش امکانات: زمین برای حضرت درنوردیده می‌شود و گنج‌ها و ذخایر آن آشکار می‌گردد.
گسترش حکومت: قلمرو فرمانروایی آن حضرت شرق و غرب زمین را در بر می‌گیرد.
غلبه دین اسلام: خداوند به دست حضرت مهدی علیه‌السلام دین اسلام را بر همه ادیان غالب می‌سازد.
آبادانی زمین: در این گزارش آمده است که مکان‌های ویران آباد می‌شوند.
نزول حضرت عیسی علیه‌السلام: در ادامه روایت، از فرودآمدن حضرت عیسی علیه‌السلام و نمازخواندن ایشان پشت سر حضرت مهدی علیه‌السلام سخن گفته شده است.[۱۳]
این روایت از گزارش‌های جامع درباره ویژگی‌های حکومت جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام است.
در تفسیر امامیه، غلبه دین حق تنها یک پیروزی اعتقادی یا سیاسی محدود نیست؛ بلکه با گسترش عدالت، آبادانی و استقرار حکومت جهانی نیز ارتباط دارد.
۷. روایت امام صادق علیه‌السلام درباره تأویل آیه غلبه دین
از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که درباره آیه غلبه دین حق سوگند یاد کرد که تأویل کامل آن هنوز تحقق نیافته است و تا ظهور قائم آل‌محمد علیهم‌السلام تحقق نخواهد یافت.
در ادامه روایت آمده است که با قیام حضرت، کفر و شرک در برابر حکومت حق از میان خواهد رفت.
در بخش پایانی گزارش، برای توصیف شدت غلبه بر مخالفان، مثالی آمده است: حتی اگر کافر یا مشرکی درون سنگی پنهان شده باشد، آن سنگ جای او را آشکار می‌کند و از مؤمن می‌خواهد او را بیرون آورد و بکشد.[۱۴][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰]
این روایت در برخی منابع مهدویت برای بیان فراگیری غلبه حضرت مهدی علیه‌السلام نقل شده است.
از نظر روش‌شناسی حدیث، این گزارش باید از چند جهت بررسی شود: سند و انتساب روایت، اختلاف متن در منابع، زمینه بیان عبارت و نسبت آن با دیگر آموزه‌های اسلامی درباره عدالت و احکام جنگ.
همچنین نقل این روایت تاریخی، به معنای صدور مجوز برای اشخاص در زمان حاضر جهت خشونت علیه پیروان ادیان یا مذاهب نیست.
۸. روایت دیگر امام صادق علیه‌السلام درباره پایان غلبه شرک
در روایت دیگری از امام صادق علیه‌السلام آمده است که هنگام ظهور قائم آل‌محمد علیهم‌السلام، غلبه دین حق چنان فراگیر می‌شود که کفر و شرک در برابر آن پایدار نمی‌ماند.
در این روایت، از ناخشنودی برخی کافران و مشرکان نسبت به ظهور حضرت نیز سخن گفته شده است.[۲۱][۲۲]
این گزارش با آیه ۳۳ سوره توبه ارتباط دارد که غلبه دین حق را با وجود ناخشنودی مشرکان وعده می‌دهد.
در تفسیر امامیه، روایت بر تحقق فراگیر وعده الهی در عصر ظهور دلالت دارد.
۹. روایت امام کاظم علیه‌السلام درباره دین حق و ولایت
در روایتی منقول از امام کاظم علیه‌السلام، آیه غلبه دین حق با موضوع ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و حضرت مهدی علیه‌السلام ارتباط داده شده است.
در این روایت آمده است که خداوند پیامبر خود را به ولایت و وصایت مأمور کرده و دین حق با ولایت الهی ارتباط دارد.
بر اساس مضمون گزارش، هنگام قیام حضرت مهدی علیه‌السلام، ولایت و دین حق بر ادیان دیگر غالب خواهد شد.
در ادامه، پیوند ولایت حضرت قائم با ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام مطرح شده است.
سپس راوی درباره نسبت این بیان با تنزیل و تأویل قرآن پرسش می‌کند.
بر اساس نقل موجود، امام کاظم علیه‌السلام در پاسخ، درباره تنزیل‌بودن بیان یادشده سخن می‌فرماید و آن را از توضیحات صرفاً تأویلی متمایز می‌کند.[۲۳][۲۴]
این روایت از گزارش‌های مرتبط با پیوند ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام، مهدویت و غلبه دین حق است.
از نظر متن‌شناسی، تعبیرهای مربوط به «تنزیل» و «تأویل» باید با متن دقیق مأخذ اصلی مقابله شوند؛ زیرا تفاوت اندک در الفاظ روایت می‌تواند در برداشت تفسیری مؤثر باشد.
آیه ۵۵ سوره نور و حکومت جهانی حضرت مهدی
یکی دیگر از آیات مرتبط با موضوع غلبه دین حق، آیه ۵۵ سوره نور است:
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَىٰ لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ؛ خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند وعده داده است که آنان را در زمین جانشین گرداند، همان‌گونه که پیشینیان را جانشین ساخت؛ و دینشان را که برای آنان پسندیده استقرار بخشد و ترسشان را به امنیت تبدیل کند، تا مرا بپرستند و چیزی را شریک من قرار ندهند. و هر کس پس از آن کفر ورزد، آنان همان نافرمانان‌اند.(نور:۵۵)
این آیه چهار وعده مهم را برای مؤمنان نیکوکار بیان می‌کند:
- استخلاف در زمین؛
- استقرار و تمکین دین؛
- تبدیل ترس به امنیت؛
- فراهم‌شدن زمینه عبادت خالصانه خداوند.
در تفسیر امامیه، تحقق کامل این وعده‌ها با حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام ارتباط داده شده است.
استخلاف در زمین
«استخلاف» از ریشه «خلف» و به معنای جانشین‌کردن است.
در آیه ۵۵ سوره نور، خداوند به مؤمنان نیکوکار وعده می‌دهد آنان را در زمین جانشین گرداند.
در تفسیر امامیه، حکومت جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام از مصادیق برجسته تحقق این وعده دانسته شده است.
تمکین دین
در آیه آمده است:
وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَىٰ لَهُمْ؛ و دینشان را که برای آنان پسندیده، استقرار خواهد بخشید.
«تمکین» در این سیاق به معنای فراهم‌شدن اقتدار، استقرار و امکان اجرای آموزه‌های دین است.
در تفسیر مهدوی، این وعده با برپایی حکومت جهانی و گسترش عدالت و احکام الهی ارتباط پیدا می‌کند.
تبدیل خوف به امنیت
یکی دیگر از وعده‌های آیه چنین است:
وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا؛ و ترس آنان را به امنیت تبدیل خواهد کرد.
در این عبارت، امنیت از نعمت‌های مهم الهی برای مؤمنان معرفی شده است.
در اندیشه امامیه، گسترش امنیت در عصر ظهور از ویژگی‌های حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام به‌شمار می‌رود.
این وعده را نباید به معنای نبودن مطلق امنیت در همه دوران‌های پیش از ظهور دانست؛ بلکه در تفسیر مهدوی بر تحقق گسترده و کامل آن تأکید می‌شود.
عبادت خالصانه خداوند
در آیه آمده است:
يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا؛ مرا می‌پرستند و چیزی را شریک من قرار نمی‌دهند.
این عبارت، ارتباط استخلاف و تمکین دین را با توحید و عبادت الهی نشان می‌دهد.
در تفسیر امامیه، حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام زمینه گسترش توحید و پرستش خالصانه خداوند را فراهم خواهد کرد.
ارتباط غلبه دین حق با آیه اکمال دین
در سوره مائده آمده است:
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا؛ امروز دین شما را برایتان کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام ساختم و اسلام را به‌عنوان دین شما پسندیدم.(مائده:۳)
این عبارت بخشی از آیه سوم سوره مائده است.
در تفسیر امامیه، آیه اکمال دین با اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام در غدیر ارتباط دارد.
بر این اساس، دینی که در غدیر با اعلام امامت به مرحله اکمال رسیده، همان دینی دانسته می‌شود که در عصر ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام به مرحله تحقق گسترده اجتماعی و جهانی خواهد رسید.
استمرار دین، نه شریعت جدید
در اعتقاد امامیه، حضرت مهدی علیه‌السلام پیامبر جدید و آورنده شریعت مستقل نیست.
آن حضرت آخرین امام و جانشین پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله است.
بنابراین، غلبه دین حق در عصر ظهور در این دیدگاه، به معنای استقرار و احیای آموزه‌های اسلام است، نه جایگزینی آن با دینی جدید.
پیوند غدیر و مهدویت
در خطبه غدیر، امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌عنوان جانشین پیامبر معرفی شده و در ادامه، استمرار امامت تا حضرت مهدی علیه‌السلام بیان می‌شود.
ازاین‌رو، وعده غلبه دین حق در بخش هشتم خطبه با اصل استمرار امامت ارتباط دارد.
در این برداشت، ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام مرحله‌ای از تحقق اهداف هدایت و امامت در تاریخ اسلام به‌شمار می‌رود.
نتایج تفسیری فراز
با توجه به فراز «أَلَا إِنَّهُ الظَّاهِرُ عَلَى الدِّينِ»، آیه ۳۳ سوره توبه، آیه ۵۵ سوره نور و روایات یادشده، چند نتیجه در تفسیر امامیه مطرح شده است.
۱. تحقق کامل وعده غلبه دین
در روایات تفسیری امامیه، تحقق کامل وعده غلبه دین حق در عصر حضرت مهدی علیه‌السلام دانسته شده است.
بر این اساس، هرچند دعوت اسلام و گسترش آن در عصر پیامبر آغاز شد، فراگیری کامل این وعده در آینده تحقق خواهد یافت.
۲. گسترش توحید
در شماری از روایات، فراگیری توحید و اقرار به رسالت پیامبر از ویژگی‌های عصر ظهور معرفی شده است.
در این تفسیر، حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام زمینه گسترش شناخت خداوند و برپایی عبادت الهی را فراهم می‌کند.
بااین‌حال، این موضوع به معنای نفی ایمان و عبادت حقیقی در همه دوران‌های پیش از ظهور نیست.
۳. استمرار اهداف غدیر
در اعتقاد امامیه، واقعه غدیر با معرفی امیرالمؤمنین علیه‌السلام و استمرار هدایت پس از پیامبر ارتباط دارد.
حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام نیز در ادامه همین سلسله امامت تبیین می‌شود.
ازاین‌رو، غلبه دین حق در عصر ظهور، در این دیدگاه، با تحقق گسترده اهداف هدایتی غدیر پیوند دارد.
۴. استقرار دین مورد رضایت الهی
در تفسیر امامیه، آیه اکمال دین به اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام مرتبط است.
در این چارچوب، دین حق در عصر ظهور همان اسلام معرفی‌شده از سوی پیامبر است.
بنابراین، ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام با احیای دین و استقرار آموزه‌های الهی ارتباط دارد.
۵. تشکیل حکومت جهانی
در روایات مهدویت، گسترش حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام در شرق و غرب جهان مطرح شده است.
در این گزارش‌ها، حکومت جهانی با عدالت، غلبه دین حق و گسترش آبادانی همراه است.
جزئیات جغرافیایی، سیاسی و تاریخی این حکومت در روایت‌های مختلف یکسان نیست و باید با مراجعه به منابع اصلی بررسی شود.
۶. تبدیل ترس به امنیت
بر اساس آیه ۵۵ سوره نور، تبدیل خوف به امنیت از وعده‌های الهی به مؤمنان است.
در تفسیر امامیه، تحقق کامل این وعده با عصر ظهور مرتبط دانسته شده است.
امنیت در این برداشت، یکی از نتایج استقرار عدالت و حکومت الهی حضرت مهدی علیه‌السلام است.
جمع‌بندی
در بخش هشتم خطبه غدیر، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله حضرت مهدی علیه‌السلام را با تعبیر «الظاهر على الدين» معرفی می‌کند.
این تعبیر با وعده قرآنی غلبه دین حق در آیه ۳۳ سوره توبه و آیات مشابه آن در سوره‌های صف و فتح ارتباط دارد.
در روایات امامیه، تحقق کامل این وعده به دوران ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام نسبت داده شده است.
همچنین آیه ۵۵ سوره نور، وعده‌هایی مانند استخلاف مؤمنان، تمکین دین، تبدیل ترس به امنیت و گسترش عبادت خالصانه خداوند را بیان می‌کند که در تفسیر مهدوی با حکومت جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام ارتباط یافته‌اند.
نه گزارش روایی بررسی‌شده در این مقاله، ابعاد گوناگون تحقق این وعده را تبیین می‌کنند؛ از جمله غیبت و ظهور، نصرت الهی، گسترش حکومت، فراگیری توحید، آبادانی و نزول حضرت عیسی علیه‌السلام.
در بررسی دانشنامه‌ای این موضوع، باید میان معنای عمومی آیات قرآن، تطبیق آنها در روایات امامیه و برداشت‌های کلامی درباره ویژگی‌های عصر ظهور تفاوت گذاشت.
جستارهای وابسته
- خطبه غدیر
- آخرین امام
- انتقام امام زمان از ستمگران
- امام مهدی علیه السلام
- آیه اکمال دین
- وصی در خطبه غدیر
- قرآن و غدیر
پانویس
- ↑ تفسیر القمی، ج۱، ص۲۸۹.
- ↑ تفسیر القمی، ج۱، ص۲۸۹.
- ↑ بحار الأنوار، ج۷۱، ص۳۳، ح۷.
- ↑ تفسیر الصافی، ج۲، ص۳۳۸.
- ↑ بحار الأنوار، ج۵۱، ص۶۰، ح۵۸.
- ↑ تفسیر الصافی، ج۲، ص۳۳۸.
- ↑ تفسیر الصافی، ج۲، ص۳۳۸.
- ↑ بحار الأنوار، ج۹، ص۱۲۵، ح۱.
- ↑ بحار الأنوار، ج۵۱، ص۶۰، ح۵۹.
- ↑ تفسیر الصافی، ج۲، ص۳۳۸.
- ↑ مجمع البیان، ج۵، ص۳۸.
- ↑ تفسیر الصافی، ج۲، ص۳۳۸.
- ↑ تفسیر الصافی، ج۲، ص۳۳۹.
- ↑ کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، ص۳۸۶.
- ↑ بحار الأنوار، ج۵۲، ص۳۲۴، ح۶.
- ↑ تفسیر الصافی، ج۲، ص۳۲۸.
- ↑ بشارة الإسلام، ص۲۵۱ و ۲۶۲.
- ↑ مثیر الأحزان، ص۲۹۷.
- ↑ مسند أحمد، ج۲، ص۵۳۰.
- ↑ ینابیع المودة، ج۳، ص۷۸.
- ↑ بحار الأنوار، ج۵۱، ص۶۰.
- ↑ تفسیر الصافی، ج۲، ص۳۳۸.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۴۳۲، ح۹۱.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، ص۴۱۰–۴۱۵.
منابع
- قرآن کریم؛ سوره توبه، آیه ۳۳؛ سوره نور، آیه ۵۵؛ سوره بقره، آیه ۲۵۶؛ سوره مائده، آیه ۳؛ سوره صف، آیه ۹؛ سوره فتح، آیه ۲۸.
- تفسیر القمی؛ علی بن ابراهیم قمی.
- تفسیر الصافی؛ محمدمحسن فیض کاشانی.
- بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی.
- مجمع البیان في تفسير القرآن؛ فضل بن حسن طبرسی.
- کمال الدین و تمام النعمة؛ محمد بن علی بن بابویه قمی.
- بشارة الإسلام في علامات المهدي عليه السلام؛ مصطفی کاظمی.
- مثیر الأحزان؛.
- مسند أحمد بن حنبل؛ احمد بن محمد بن حنبل.
- ینابیع المودة لذوي القربى؛ سلیمان بن ابراهیم قندوزی.
- الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم؛ سید محمد تقی نقوی.