فضیلت امیرالمؤمنین بر دیگران در خطبه غدیر
فضیلت امیرالمؤمنین بر دیگران از موضوعات تصریح‌شده در خطبه غدیر است. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله پس از بیان شماری از فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام، از مردم می‌خواهد آن حضرت را برتر بدانند و امامت او را بپذیرند؛ زیرا خداوند او را برتری داده و منصوب کرده است.[۱]
این فراز، فضیلت امیرالمؤمنین علیه السلام و نصب الهی ایشان را در کنار یکدیگر، مبنای دعوت به پذیرش امامت معرفی می‌کند.
متن فراز و ترجمه
مَعَاشِرَ النَّاسِ، فَضِّلُوهُ فَقَدْ فَضَّلَهُ اللَّهُ، وَاقْبَلُوهُ فَقَدْ نَصَبَهُ اللَّهُ.«ای مردم! او را برتر بدانید؛ زیرا خداوند او را برتری داده است، و او را بپذیرید؛ زیرا خداوند او را منصوب کرده است».[۲]
در شرح این فراز می‌توان سه نکته را بررسی کرد: ملاک فضیلت، ارتباط پذیرش امامت با اطاعت از خدا، و جایگاه نصب الهی در کنار فضایل شخصی.
ملاک فضیلت و برتری
در شرح این فراز، ملاک برتری انسان، برخورداری از کمالات معنوی و انسانی مانند علم، شجاعت، سخاوت و عدالت دانسته شده است. دارایی، بهره‌مندی مادی و دیگر امتیازهای ظاهری، به‌خودی‌خود دلیل برتری معنوی نیستند.
بر اساس این تحلیل، فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام، شایستگی آن حضرت برای پیشوایی را نشان می‌دهد و مقدم‌داشتن فرد برتر بر فردی که از این کمالات کمتر برخوردار است، با داوری عقل دربارهٔ انتخاب پیشوا سازگار است.[۳]
عبارت «فَقَدْ فَضَّلَهُ اللَّهُ» نیز برتری آن حضرت را به خداوند نسبت می‌دهد. در این شرح، فرمان پیامبر تنها حکمی تعبّدی معرفی نمی‌شود، بلکه با توجه به فضایل یادشده، دارای مبنایی قابل توضیح دانسته می‌شود.
پیامبر صلی الله علیه وآله در بخش دیگری از خطبه نیز می‌فرماید: فَضِّلُوا عَلِيًّا فَإِنَّهُ أَفْضَلُ النَّاسِ بَعْدِي مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى.«علی را برتر بدانید؛ زیرا او پس از من، برترین مردم، از مرد و زن، است».[۴]
پذیرش امامت و اطاعت از خدا
در تحلیل اعتقادی این فراز، پذیرش فرمان الهی دربارهٔ امامت، مانند پذیرش فرمان الهی دربارهٔ نبوت، از لوازم اطاعت از خدا دانسته شده است. همان‌گونه که انتخاب پیامبر صلی الله علیه وآله به خداوند نسبت داده می‌شود، عبارت «فَقَدْ نَصَبَهُ اللَّهُ» نیز تعیین امیرالمؤمنین علیه السلام برای امامت را به خداوند نسبت می‌دهد.
از این منظر، معرفی آن حضرت به‌عنوان جانشین، صرفاً انتخاب شخصی پیامبر صلی الله علیه وآله یا ترجیح خویشاوندی نیست؛ پیامبر صلی الله علیه وآله، نصب الهی را ابلاغ می‌کند. در شرح فراز، ردّ این نصب با پذیرش فرمان خدا ناسازگار دانسته شده است.[۵]
بنابراین، عبارت: وَاقْبَلُوهُ فَقَدْ نَصَبَهُ اللَّهُ. دعوت به پذیرش امیرالمؤمنین علیه السلام را با منشأ الهی امامت ایشان پیوند می‌دهد.
جایگاه نصب الهی در کنار فضایل
پیامبر صلی الله علیه وآله پیش از فرمان به پذیرش امامت، فضایل متعددی از امیرالمؤمنین علیه السلام را بیان می‌کند. در نقل مورد استفادهٔ مقاله، این فضایل شامل موارد زیر است:
- برادری با پیامبر صلی الله علیه وآله: إِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ أَخِي.؛ «علی بن ابی‌طالب برادر من است».
- اقامهٔ نماز و پرداخت زکات در رکوع: عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ الَّذِي أَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَهُوَ رَاكِعٌ.؛ «علی بن ابی‌طالب، همان کسی است که نماز را برپا داشت و در حال رکوع زکات داد».
- همراهی فراوان با پیامبر و توجه ایشان به او: لِكَثْرَةِ مُلَازَمَتِهِ إِيَّايَ وَإِقْبَالِي عَلَيْهِ.؛ «به سبب همراهی فراوان او با من و توجه من به او». این عبارت در ضمن گزارش اعتراض و آزار منافقان آمده است.
- بهره‌مندی از علم پیامبر صلی الله علیه وآله: مَا مِنْ عِلْمٍ إِلَّا وَقَدْ أَحْصَاهُ اللَّهُ فِيَّ، وَكُلُّ عِلْمٍ عُلِّمْتُ فَقَدْ أَحْصَيْتُهُ فِي إِمَامِ الْمُتَّقِينَ، وَمَا مِنْ عِلْمٍ إِلَّا وَقَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِيًّا.؛ «هیچ علمی نیست مگر آنکه خداوند آن را در من گرد آورده است؛ هر علمی را که آموخته‌ام، در امام پرهیزکاران گرد آورده‌ام و هیچ علمی نیست مگر آنکه آن را به علی آموخته‌ام».
- هدایت به حق و عمل به آن: فَهُوَ الَّذِي يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَيَعْمَلُ بِهِ.؛ «او همان کسی است که به حق هدایت می‌کند و به آن عمل می‌کند».
- نابودکردن باطل و نهی از آن: وَيُزْهِقُ الْبَاطِلَ وَيَنْهَى عَنْهُ.؛ «باطل را نابود می‌کند و از آن بازمی‌دارد».
- پایداری در راه خدا در برابر سرزنش: وَلَا تَأْخُذُهُ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ.؛ «در راه خدا، سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای او را بازنمی‌دارد».
- پیشگامی در ایمان به خدا و رسول: أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ.؛ «نخستین کسی است که به خدا و رسولش ایمان آورد».
- پیشی‌نگرفتن دیگران بر او در ایمان به پیامبر صلی الله علیه وآله: لَمْ يَسْبِقْهُ إِلَى الْإِيمَانِ بِي أَحَدٌ.؛ «هیچ‌کس در ایمان به من بر او پیشی نگرفت».
- خوابیدن در بستر پیامبر صلی الله علیه وآله در لیلة المبیت: أَمَرْتُهُ عَنِ اللَّهِ أَنْ يَنَامَ فِي مَضْجَعِي، فَفَعَلَ فَادِيًا لِي بِنَفْسِهِ.؛ «از جانب خدا به او فرمان دادم در بستر من بخوابد؛ او نیز چنین کرد و جان خود را فدای من ساخت».
- جان‌فشانی برای رسول خدا صلی الله علیه وآله: وَالَّذِي فَدى رَسُولَ اللَّهِ بِنَفْسِهِ.؛ «همان کسی است که جان خود را فدای رسول خدا کرد».
- همراهی با پیامبر صلی الله علیه وآله: وَالَّذِي كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ.؛ «همان کسی است که همراه رسول خدا بود».
- پیشگامی در نماز و عبادت همراه پیامبر صلی الله علیه وآله: أَوَّلُ النَّاسِ صَلَاةً وَأَوَّلُ مَنْ عَبَدَ اللَّهَ مَعِي.؛ «نخستین نمازگزار و نخستین کسی است که همراه من خدا را عبادت کرد».
اصل بیشتر این فضایل در نقل «الاحتجاج» آمده است.[۶] عبارت‌های تفصیلی مربوط به پیشگامی در ایمان، فرمان خوابیدن در بستر و نخستین نمازگزار بودن، در نقل ارائه‌شده در کتاب «اسرار غدیر» نیز ذکر شده‌اند.[۷]
علم و تعبیر «امام مبین»
در نقل تفصیلی خطبه، پس از بیان علم امیرالمؤمنین علیه السلام، به تعبیر «امام مبین» و آیهٔ سورهٔ یس اشاره شده است: 
وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ.
«و هر چیزی را در امامی آشکار ثبت کرده‌ایم».[۸] در این نقل، امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان «امام مبین» معرفی می‌شود.[۹]
پایداری در برابر سرزنش
تعبیر «وَلَا تَأْخُذُهُ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ» با وصف قرآنیِ پایداری در راه خدا ارتباط لفظی و معنایی دارد. در آیهٔ ۵۴ سورهٔ مائده آمده است: يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ. «در راه خدا جهاد می‌کنند و از سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای نمی‌ترسند».[۱۰]
معرفی شخص، فضایل و منصب امامت
در شرح این بخش، می‌توان میان هویت فردی، صفات و منصب امامت تفاوت گذاشت. هویت فردی، شخص مورد نظر را مشخص می‌کند؛ فضایل، شایستگی‌های او را بیان می‌کنند؛ و نصب الهی، منشأ منصب امامت را توضیح می‌دهد.
در اعلان غدیر، این سه جهت در کنار یکدیگر دیده می‌شود:
- معرفی شخص امیرالمؤمنین علیه السلام: پیامبر صلی الله علیه وآله با نشان‌دادن آن حضرت و تعبیرهایی مانند «هذا علی»، فرد مورد نظر را مشخص می‌کند.
- بیان فضایل و شایستگی‌ها: از علم، هدایتگری، ایمان، عبادت و فداکاری آن حضرت یاد می‌شود.
- اعلان نصب الهی: عبارت «وَاقْبَلُوهُ فَقَدْ نَصَبَهُ اللَّهُ» منشأ امامت را تعیین می‌کند.[۱۱]
از این منظر، پیام خطبه تنها معرفی شخصی صاحب فضیلت نیست؛ بلکه معرفی همان شخص در جایگاه امام منصوب از جانب خداست. در تحلیل مقاله، نصب الهی جایگاهی متمایز در میان فضایل دارد، زیرا به منصب پیشوایی و لزوم پذیرش آن مربوط می‌شود.
گزارش‌های مرتبط در منابع دیگر
در متن اولیهٔ مقاله، برای موضوع نصب و افضلیت، ارجاع‌هایی به منابع دیگر ارائه شده بود. این گزارش‌ها باید بر اساس مضمون هر روایت بررسی شوند؛ زیرا نقل فضیلتی خاص، لزوماً به معنای نقل عین عبارت «فضّلوه فقد فضّله الله» یا «واقبلوه فقد نصبه الله» نیست.
گزارش‌های مرتبط با نصب و ولایت
از منابع معرفی‌شده برای بررسی این موضوع، «شرح نهج البلاغة»، «معرفة الصحابة»، «شواهد التنزیل» و «فرائد السمطین» است.[۱۲][۱۳][۱۴][۱۵]
گزارش‌های مرتبط با فضیلت و افضلیت
برای مطالعهٔ گزارش‌های فضیلت و افضلیت نیز به «شواهد التنزیل»، «مودة القربی»، «ینابیع المودة»، «فضائل الصحابة»، «الریاض النضرة» و «مسند البزار» ارجاع داده شده است.[۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱][۲۲]
روایت «علی خیر البشر» نیز در بحث افضلیت مطرح می‌شود؛ داوری دربارهٔ صحت سند، گسترهٔ طرق و تواتر آن، نیازمند بررسی مستقل حدیثی است.
جستارهای وابسته
• خطبه غدیر • انتخاب امام از طرف خدا • لیلة المبیت • اولین نمازگزار • امیرالمومنین همراه پیامبر • امیرالمؤمنین نابود کننده باطل
پانویس
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، ج ۱، خطبهٔ غدیر، فراز «فضّلوه فقد فضّله الله واقبلوه فقد نصبه الله».
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، ج ۱، خطبهٔ غدیر.
- ↑ شرح و تفسیر خطبهٔ پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در غدیر خم، صص ۱۷۱–۱۷۲.
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، ج ۱، خطبهٔ غدیر، فراز «فضّلوا علیّاً فإنّه أفضل الناس بعدی».
- ↑ شرح و تفسیر خطبهٔ پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در غدیر خم، صص ۱۷۱–۱۷۲.
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، ج ۱، خطبهٔ غدیر، بخش‌های معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام و بیان فضایل ایشان.
- ↑ اسرار غدیر، ص ۲۰۶.
- ↑ سورهٔ یس، آیهٔ ۱۲، پایان آیه.
- ↑ اسرار غدیر، متن خطبهٔ غدیر، فراز بیان علم امیرالمؤمنین علیه السلام.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۵۴، بخشی از آیه.
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، ج ۱، خطبهٔ غدیر، فرازهای بیان فضایل، نصب الهی و «هذا علی أخی ووصیی».
- ↑ شرح نهج البلاغة،ابن ابی‌الحدید، ج ۲، صص ۲۸۸–۲۸۹، شرح خطبهٔ ۳۷.
- ↑ معرفة الصحابة، ج ۵، ص ۲۸۸۵، ح ۶۷۷۹.
- ↑ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ج ۲، صص ۴۵۱–۴۵۲، ح ۱۱۱۶–۱۱۱۹.
- ↑ فرائد السمطین، ج ۱، ص ۳۱۵، باب ۵۸، ح ۲۵۰.
- ↑ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ج ۲، ص ۳۵۷، ح ۱۰۰۳.
- ↑ مودة القربی، مودّت هفتم.
- ↑ ینابیع المودة لذوی القربی، ص ۳۰۲، باب ۵۶، ح ۸۵۳.
- ↑ فضائل الصحابة،احمد بن حنبل، ج ۲، ص ۶۰۴، ح ۱۰۳۳.
- ↑ فضائل الصحابة، ج ۲، ص ۶۴۶، ح ۱۰۹۷.
- ↑ الریاض النضرة فی مناقب العشرة، ج ۲، ص ۲۷۶، باب ۴، فصل ۷.
- ↑ البحر الزخار المعروف بمسند البزار، ج ۵، ص ۵۵، ح ۱۶۱۶.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
- شرح و تفسیر خطبهٔ پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی.
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری.
- شرح نهج البلاغة؛ عبدالحمید بن هبةالله، ابن ابی‌الحدید، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم.
- معرفة الصحابة؛ احمد بن عبدالله، ابونعیم اصفهانی.
- شواهد التنزیل لقواعد التفضیل؛ عبیدالله بن عبدالله حسکانی، تحقیق محمدباقر محمودی.
- فرائد السمطین فی فضائل المرتضی والبتول والسبطین والأئمة من ذریتهم؛ ابراهیم بن محمد جوینی، تحقیق محمدباقر محمودی.
- مودة القربی.
- ینابیع المودة لذوی القربی؛ سلیمان بن ابراهیم قندوزی.
- فضائل الصحابة؛ احمد بن حنبل.
- الریاض النضرة فی مناقب العشرة؛ احمد بن عبدالله، محب‌الدین طبری.
- البحر الزخار المعروف بمسند البزار؛ احمد بن عمرو بزار.