فقر و غنا به دست خداوند در خطبه غدیر
فقر و غنا به دست خداوند از مفاهیم توحیدی خطبه غدیر است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش آغازین خطبه و در شمارش افعال الهی، با تعبیر وَیُفْقِرُ وَیُغْنِی فقیرکردن و بی‌نیازساختن را به خداوند نسبت می‌دهد.[۱]
این فراز با اصل توحید افعالی ارتباط دارد؛ به این معنا که سرچشمه مستقل همه نعمت‌ها، امکانات و توانایی‌ها خداوند است و هیچ موجودی در دارایی و بی‌نیازی، استقلال ذاتی از او ندارد.
در عین حال، نسبت‌دادن فقر و غنا به خداوند به معنای نفی اختیار، تلاش انسان یا اسباب اقتصادی و اجتماعی نیست؛ بلکه این عوامل نیز در نظامی عمل می‌کنند که اصل وجود و اثرگذاری آنها وابسته به خداوند است.
عبارت خطبه غدیر
در بخش توحیدی خطبه غدیر، پس از اشاره به مرگ و حیات آمده است: وَیُمِیتُ وَیُحْیِی وَیُفْقِرُ وَیُغْنِی؛ می‌میراند و زنده می‌کند و فقیر می‌سازد و بی‌نیاز می‌کند. در این عبارت، مرگ و حیات و نیز فقر و غنا در شمار افعالی قرار گرفته‌اند که به خداوند نسبت داده شده‌اند.[۲]
این چینش، وابستگی شئون مختلف زندگی انسان به قدرت و تدبیر الهی را نشان می‌دهد.
معنای «یُفْقِرُ» و «یُغْنِی»
یُفْقِرُ از ماده «فقر» به معنای نیازمند و فقیرساختن و یُغْنِی از ماده «غنا» به معنای بی‌نیاز و توانگرکردن است. قرآن نیز غنا را به خداوند نسبت داده است: 
وَ أَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَ أَقْنى؛ و همانا اوست که بی‌نیاز می‌کند و دارایی می‌بخشد.
(نجم:۴۸)
کاربرد ضمیر هُوَ در این آیه بر انتساب غنا به خداوند تأکید دارد. مقصود از این انتساب، استقلال خداوند در عطا و تدبیر است؛ نه اینکه همه عوامل طبیعی، اقتصادی و انسانی بی‌اثر باشند.
فقر ذاتی مخلوقات
یکی از مهم‌ترین مبانی قرآنی این بحث، آیه ۱۵ سوره فاطر است: يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَميدُ؛ ای مردم، شما نیازمندان به خدا هستید و خداوند است که بی‌نیاز و ستوده است.(فاطر:۱۵).
در این آیه، فقر انسان تنها به نداشتن مال محدود نیست؛ بلکه اصل وجود و بقای او نیز وابسته به خداوند است. در تحلیل این فراز از خطبه غدیر، همه موجودات در اصل وجود، ادامه حیات و کمالات خود نیازمند فیض الهی دانسته شده‌اند؛ بنابراین حتی انسان ثروتمند نیز از نظر وجودی «فقیر الی‌الله» است.[۳]
غنای مطلق خداوند
در مقابل فقر مخلوقات، قرآن خداوند را الْغَنِيُّ معرفی می‌کند.
غنای خداوند ذاتی و مطلق است؛ یعنی:
- وجود او وابسته به موجود دیگری نیست؛
- برای بقا و کمال خود نیازمند سبب و عامل بیرونی نیست؛
- دارایی و قدرت او از دیگری دریافت نشده است؛
- و همه مخلوقات در اصل وجود و آثار خود به او وابسته‌اند.
ازاین‌رو، غنایی که درباره انسان به‌کار می‌رود نسبی است؛ ولی غنای الهی مطلق و ذاتی است.
انسان ممکن است از نظر اقتصادی بی‌نیاز باشد، اما همچنان در وجود، سلامت، توانایی، علم و ادامه زندگی به خداوند نیاز دارد.
غنای مادی به فضل خداوند
قرآن در چند آیه، بی‌نیازی مادی انسان را نیز به فضل خداوند نسبت داده است.
- درباره ازدواج افراد نیازمند می‌فرماید: إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ؛ اگر فقیر باشند، خداوند آنان را از فضل خویش بی‌نیاز می‌کند.(نور:۳۲)
- در ادامه همان سوره آمده است: وَ لْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ؛ کسانی که وسیله ازدواج نمی‌یابند باید پاکدامنی پیشه کنند تا خداوند آنان را از فضل خود بی‌نیاز سازد.(نور:۳۳)
- همچنین درباره نگرانی مسلمانان از تنگدستی پس از منع مشرکان از ورود به مسجدالحرام می‌فرماید: وَ إِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ؛ و اگر از تنگدستی می‌ترسید، خداوند اگر بخواهد شما را از فضل خویش بی‌نیاز خواهد کرد.(توبه:۲۸)
این آیات غنا را «از فضل خداوند» معرفی می‌کنند، اما چگونگی تحقق آن می‌تواند از راه‌های طبیعی و اجتماعی صورت گیرد.
فقر وجودی و فقر اقتصادی
برای فهم دقیق این فراز باید میان دو کاربرد «فقر» تفکیک کرد:
فقر وجودی
فقر وجودی وصف همه مخلوقات است. در این معنا، فقیر و ثروتمند هر دو به خداوند نیازمندند.
آیه: أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ ناظر به همین وابستگی بنیادین انسان به خداوند است.
فقر اقتصادی
فقر اقتصادی به کمبود مال، درآمد یا امکانات زندگی مربوط است و وصف همه انسان‌ها نیست.
بنابراین، نمی‌توان از عبارت وَیُفْقِرُ وَیُغْنِی نتیجه گرفت که همه تفاوت‌های اقتصادی بدون واسطه و بدون دخالت رفتارهای انسانی ایجاد می‌شوند. عوامل طبیعی، تلاش فرد، ساختارهای اجتماعی، عدالت یا ظلم اقتصادی و تصمیم‌های انسان‌ها نیز می‌توانند در پیدایش یا رفع فقر نقش داشته باشند.
اراده خداوند و نظام اسباب
در نگرش توحیدی، خداوند می‌تواند روزی و توانگری انسان را از راه اسباب مختلف فراهم کند. کار، تجارت، کشاورزی، دانش، تعاون اجتماعی و دیگر فعالیت‌های انسانی از جمله اسبابی‌اند که می‌توانند در تأمین زندگی نقش داشته باشند.
قرآن پس از نماز جمعه می‌فرماید: فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ؛ پس هنگامی که نماز پایان یافت، در زمین پراکنده شوید و از فضل خداوند طلب کنید.(جمعه:۱۰). در این آیه، از یک سو روزی «فضل خداوند» معرفی شده و از سوی دیگر، انسان به حرکت و تلاش برای دستیابی به آن مأمور شده است. بنابراین، نسبت‌دادن غنا به خداوند با تلاش اقتصادی انسان تعارض ندارد.
تلاش انسان و مسئله رزق
قرآن می‌فرماید: وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى؛ و اینکه برای انسان جز حاصل تلاش او نیست.(نجم:۳۹). این آیه بر نقش تلاش انسان تأکید دارد. در نتیجه، نمی‌توان با استناد به قضا، قدر یا عبارت وَیُفْقِرُ وَیُغْنِی، ترک تلاش یا بی‌مسئولیتی اقتصادی را توجیه کرد. توحید افعالی به معنای حذف نقش انسان نیست؛ بلکه بیان می‌کند که وجود انسان، توان او، اسباب کار و اثرگذاری آنها در نهایت قائم به خداوند است.
فقر و غنا معیار ارزش انسان نیست
از منظر قرآن، ثروت به‌تنهایی نشانه رضایت خداوند و فقر نیز به‌تنهایی نشانه خشم او نیست. قرآن درباره پندار نادرست انسان می‌فرماید: فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهانَنِ كَلَّا؛ اما انسان هنگامی که پروردگارش او را می‌آزماید و گرامی می‌دارد و نعمت می‌بخشد، می‌گوید: پروردگارم مرا گرامی داشته است؛ و هنگامی که او را می‌آزماید و روزی‌اش را تنگ می‌گرداند، می‌گوید: پروردگارم مرا خوار کرده است؛ چنین نیست.(فجر:۱۵–۱۷).
این آیات نشان می‌دهند که فراخی یا تنگی رزق می‌تواند بخشی از آزمون انسان باشد و نباید مستقیماً به ارزش یا بی‌ارزشی فرد تفسیر شود.
فقر و غنا و مسئولیت اجتماعی
اعتقاد به اینکه خداوند در نهایت مالک رزق و غناست، مسئولیت انسان‌ها در برابر محرومان را از بین نمی‌برد. قرآن در آیات فراوان به انفاق، زکات، اطعام نیازمندان و رعایت حقوق اقتصادی دیگران فرمان داده است. ازاین‌رو، اگر فقر فرد یا جامعه بر اثر ظلم، تبعیض، تضییع حقوق یا خودداری انسان‌ها از انجام وظایف اجتماعی پدید آید، نمی‌توان آن را صرفاً به «خواست خداوند» نسبت داد و مسئولیت عاملان انسانی را نادیده گرفت.
در چارچوب توحید افعالی، اختیار و مسئولیت انسان نیز بخشی از نظامی است که خداوند مقرر کرده است.
نسبت «به دست خداوند» با توحید
عنوان «فقر و غنا به دست خداوند» تعبیری فارسی برای بیان سلطه و تدبیر الهی است. مقصود از «به دست خداوند» اثبات عضو جسمانی برای خداوند نیست، بلکه بیان این حقیقت است که سرچشمه مستقل قدرت، مالکیت و رزق خداوند است. این معنا با دیگر فرازهای آغاز خطبه غدیر مانند: وَیُمِیتُ وَیُحْیِی و: یَشَاءُ فَیُمْضِی وَیُرِیدُ فَیَقْضِی، هماهنگ است و مجموعه آنها تصویری از توحید افعالی در خطبه ارائه می‌کند.
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.