خنده و گریه به دست خدا در خطبه غدیر
خنده و گریه به دست خدا از مفاهیم توحیدی خطبه غدیر است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش آغازین خطبه و در شمارش افعال الهی می‌فرماید: وَیُضْحِکُ وَیُبْکِی؛ یعنی خداوند می‌خنداند و می‌گریاند.[۱]
این عبارت با آیه ۴۳ سوره نجم ارتباط دارد که خنداندن و گریاندن را به خداوند نسبت می‌دهد. در شرح این فراز، شادی و اندوه انسان در دنیا و آخرت از اموری دانسته شده‌اند که در نهایت در قلمرو قدرت و تدبیر الهی قرار دارند.[۲]
مقصود از این تعبیر آن نیست که خداوند مانند انسان دچار حالت خنده یا گریه می‌شود؛ بلکه خداوند آفریننده انسان و اسبابی است که شادی، اندوه، خنده و گریه در اثر آنها پدید می‌آیند.
عبارت خطبه غدیر
در بخش توحیدی خطبه غدیر آمده است: وَیُفْقِرُ وَیُغْنِی وَیُضْحِکُ وَیُبْکِی؛ فقیر می‌سازد و بی‌نیاز می‌کند و می‌خنداند و می‌گریاند. این عبارت در میان مجموعه‌ای از افعال الهی قرار دارد که شئون گوناگون زندگی انسان، از مرگ و حیات تا فقر و غنا و شادی و اندوه، به خداوند نسبت داده شده‌اند.
ریشه قرآنی فراز
عبارت وَیُضْحِکُ وَیُبْکِی برگرفته از این آیه دانسته شده است: 
وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَ أَبْكى؛ و همانا اوست که می‌خنداند و می‌گریاند.
(نجم:۴۳). در آیات بعد همین سوره نیز میراندن، زنده‌کردن و بی‌نیازساختن به خداوند نسبت داده شده است. ازاین‌رو، این بخش از سوره نجم با مجموعه افعال الهی در آغاز خطبه غدیر هماهنگی مفهومی دارد.
معنای «یُضحک» و «یُبکی»
یُضْحِکُ از ماده «ضحک» به معنای خنداندن و یُبْکِی از ماده «بکاء» به معنای گریاندن است. نسبت این دو فعل به خداوند را می‌توان در چارچوب توحید افعالی فهمید؛ یعنی خداوند سرچشمه مستقل وجود و اثرگذاری همه اسباب است. در زندگی انسان، شادی و اندوه از راه عوامل مختلفی پدید می‌آیند؛ از جمله:
- نعمت و فقدان نعمت؛
- موفقیت و ناکامی؛
- سلامت و بیماری؛
- وصال و فراق؛
- خبر خوش یا ناخوشایند؛
- پاداش و کیفر.
وجود این واسطه‌ها با انتساب نهایی خنداندن و گریاندن به خداوند منافاتی ندارد.
خنده و گریه و توحید افعالی
توحید افعالی به این معنا نیست که دیگر موجودات هیچ نقشی در حوادث ندارند، بلکه مقصود آن است که هیچ فاعلی در وجود و اثرگذاری خود مستقل از خداوند نیست. برای مثال، انسانی ممکن است با گفتار یا رفتار خود سبب شادی یا اندوه دیگری شود؛ اما وجود آن انسان، قدرت او و نظام علت و معلولی که فعل او در آن اثر می‌گذارد، وابسته به خداوند است.
بنابراین، فاعلیت خداوند و فاعلیت انسان در یک سطح و به‌صورت دو عامل مستقل و رقیب در نظر گرفته نمی‌شوند.
تنزیه خداوند از حالات انسانی
باید میان دو تعبیر تفاوت گذاشت:
- «خداوند می‌خنداند و می‌گریاند»؛
- «خداوند می‌خندد و می‌گرید».
آیه قرآن و عبارت خطبه درباره خنداندن و گریاندن است. بر اساس مبانی توحیدی، خداوند جسم نیست و دچار تغییرات جسمانی و عاطفی مخلوقات نمی‌شود. بنابراین، این فراز بیان یکی از افعال خداوند در نظام آفرینش است و نباید آن را به اثبات حالت انسانی برای ذات الهی تفسیر کرد.
خنده و گریه در دنیا و آخرت
در شرح این فراز گفته شده است که نعمت‌های الهی می‌توانند موجب شادی انسان در دنیا و آخرت شوند و رنج، محرومیت یا کیفر نیز زمینه اندوه و گریه را فراهم کنند.[۳]
در همین زمینه از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است: حَلاوَةُ الدُّنیا مَرارَةُ الآخِرَةِ وَ مَرارَةُ الدُّنیا حَلاوَةُ الآخِرَةِ؛ شیرینی دنیا تلخی آخرت و تلخی دنیا شیرینی آخرت است.[۴] این سخن ناظر به مواردی است که لذت دنیا با مخالفت با فرمان الهی یا سختی دنیا با اطاعت و بندگی خداوند همراه باشد؛ نه اینکه هر شادی دنیوی ناپسند و هر رنجی مطلوب باشد.
گریه ممدوح در دنیا
برخی شارحان در توضیح فراز وَیُضْحِکُ وَیُبْکِی سه نوع گریه را از مصادیق گریه پسندیده دانسته‌اند:[۵]
- گریه از خوف و خشیت خداوند، به‌ویژه در عبادت؛
- گریه بر کوتاهی در بندگی و گناهان، همراه با توبه و استغفار؛
- گریه بر مصائب پیامبران، اهل‌بیت علیهم‌السلام، مؤمنان و صالحان.
این تقسیم‌بندی توضیحی اخلاقی درباره برخی مصادیق گریه است و با معنای اصلی فراز، یعنی انتساب خنداندن و گریاندن به خداوند، تفاوت دارد.
گریه از خوف خدا
گریه از خوف خدا در منابع اخلاقی از حالات پسندیده شمرده شده است. مقصود از خوف الهی، ترس جسمانی از خداوند نیست؛ بلکه توجه انسان به عظمت خداوند، مسئولیت اعمال و کوتاهی‌های خویش است.
گریه توبه و پشیمانی
گریه‌ای که بر اثر پشیمانی از گناه و کوتاهی در انجام وظایف الهی پدید می‌آید، در صورتی ارزشمند است که با توبه و اصلاح رفتار همراه شود. ازاین‌رو، ارزش این گریه تنها به ریختن اشک نیست، بلکه به اثر آن در بازگشت انسان به مسیر صحیح بستگی دارد.
گریه بر امام حسین علیه‌السلام
در فرهنگ روایی شیعه، گریه بر مصائب امام حسین علیه‌السلام از مهم‌ترین مصادیق گریه ممدوح دانسته شده است. در برخی شرح‌های خطبه غدیر نیز هنگام توضیح انواع گریه پسندیده، به گریه بر امام حسین علیه‌السلام اشاره شده است.[۶] در المصباح عبارتی در یادکرد و ندبه بر امام حسین علیه‌السلام نقل شده است.[۷]
همچنین در زیارت ناحیه مقدسه منسوب به امام زمان علیه‌السلام آمده است: لَأَنْدُبَنَّكَ صَباحاً وَ مَساءً وَ لَأَبْكِيَنَّ عَلَيْكَ بَدَلَ الدُّمُوعِ دَماً؛ صبح و شام بر تو ندبه می‌کنم و به‌جای اشک بر تو خون می‌گریم.[۸] در أطیب البیان نیز نمونه‌هایی از گریه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و اهل‌بیت علیهم‌السلام در مصائب و حالات عبادی گزارش شده است.[۹] این مطالب در این مدخل به‌عنوان نمونه‌ای از «گریه ممدوح» مطرح می‌شوند و موضوع اصلی مقاله همچنان شرح وَیُضْحِکُ وَیُبْکِی است.
شادی ممدوح و مذموم
همان‌گونه که همه انواع گریه یک حکم ندارند، هر نوع شادی و خنده نیز از نظر اخلاقی یکسان نیست. شادی می‌تواند حاصل نعمت الهی، دیدار مؤمنان، موفقیت در کار نیک یا امید به رحمت خداوند باشد و در این صورت نکوهیده نیست. در مقابل، شادی بر اثر گناه، ظلم، تحقیر دیگران یا شکست اهل حق از نظر اخلاقی ارزشی متفاوت دارد.
بنابراین، آیه وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَ أَبْكى منشأ تکوینی خنده و گریه را بیان می‌کند و به‌تنهایی درباره ارزش اخلاقی همه مصادیق آنها داوری نمی‌کند.
اختیار انسان و خنداندن و گریاندن
انتساب خنداندن و گریاندن به خداوند مسئولیت انسان را نفی نمی‌کند. اگر کسی با ظلم، آزار یا رفتار خود دیگری را اندوهگین کند، نسبت نهایی افعال عالم به خداوند نمی‌تواند توجیه‌کننده رفتار او باشد. انسان در حوزه افعال اختیاری خود مسئول است و اختیار او نیز بخشی از نظامی است که خداوند آفریده است.
جایگاه فراز در ساختار خطبه غدیر
عبارت وَیُضْحِکُ وَیُبْکِی در بخش توحیدی آغاز خطبه غدیر قرار گرفته است. در کنار آن، افعال دیگری نیز آمده‌اند: وَیُمِیتُ وَیُحْیِی؛ می‌میراند و زنده می‌کند. و: وَیُفْقِرُ وَیُغْنِی؛ فقیر می‌سازد و بی‌نیاز می‌کند. این مجموعه نشان می‌دهد که پیش از ورود خطبه به موضوع ولایت، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله بر حاکمیت و تدبیر خداوند بر شئون گوناگون عالم تأکید کرده است. از این منظر، مسئله ولایت نیز در خطبه غدیر در بستری توحیدی مطرح می‌شود.
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- أطیب البیان فی تفسیر القرآن؛ عبدالحسین طیب، تهران: انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- المزار الکبیر؛ محمد بن جعفر بن مشهدی، تحقیق: جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۹ق.
- المصباح (جنة الأمان الواقیة و جنة الإیمان الباقیة)؛ ابراهیم بن علی کفعمی، قم: دار الرضی، ۱۴۰۵ق.
- نهج البلاغه؛ محمد بن حسین شریف رضی، تحقیق: عزیزالله عطاردی، تهران: بنیاد نهج البلاغه، ۱۴۱۳ق.