لیلة المبیت در خطبه غدیر
لیلة المبیت به شبی گفته می‌شود که امیرالمؤمنین علیه السلام در بستر پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله خوابید تا زمینهٔ خروج ایشان از مکه و هجرت فراهم شود. در خطبه غدیر، پیامبر صلی الله علیه وآله از فداکاری آن حضرت برای حفظ جان خود یاد می‌کند. در نقل ارائه‌شده در منابع این مقاله، فرمان خوابیدن در بستر پیامبر نیز به‌صراحت آمده است.[۱][۲]
این فداکاری، در کنار سبقت امیرالمؤمنین علیه السلام در ایمان و عبادت، از فضایل آن حضرت معرفی شده است.
خطبه غدیر و لیلة المبیت
از جمله فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام که پیامبر صلی الله علیه وآله در خطبه غدیر بیان می‌کند، یاری دین خدا، دفاع از رسول خدا و جان‌فشانی برای حفظ جان ایشان است. در شرح این بخش آمده است:
«او یاری‌کنندهٔ دین خداست؛ او دفاع‌کننده از رسول خداست؛ اوست که با خوابیدن در جای پیامبر صلی الله علیه وآله، جان خود را فدای او کرد».[۳] در ادامهٔ بخش سوم خطبه، سابقهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام در ایمان، فداکاری در شب هجرت و عبادت همراه پیامبر صلی الله علیه وآله یادآوری می‌شود.[۴]
متن فراز و ترجمه
در نقل مورد استفادهٔ این مقاله آمده است:
أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، لَمْ يَسْبِقْهُ إِلَى الْإِيمَانِ بِي أَحَدٌ، وَالَّذِي فَدى رَسُولَ اللَّهِ بِنَفْسِهِ، وَالَّذِي كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا أَحَدَ يَعْبُدُ اللَّهَ مَعَ رَسُولِهِ مِنَ الرِّجَالِ غَيْرُهُ. أَوَّلُ النَّاسِ صَلَاةً وَأَوَّلُ مَنْ عَبَدَ اللَّهَ مَعِي. أَمَرْتُهُ عَنِ اللَّهِ أَنْ يَنَامَ فِي مَضْجَعِي، فَفَعَلَ فَادِيًا لِي بِنَفْسِهِ.«او نخستین کسی است که به خدا و رسولش ایمان آورد و هیچ‌کس در ایمان به من بر او پیشی نگرفت؛ همان کسی است که جان خود را فدای رسول خدا کرد و همراه رسول خدا بود، در حالی که از مردان، کسی جز او همراه رسول خدا عبادت نمی‌کرد. او نخستین نمازگزار و نخستین کسی است که همراه من خدا را عبادت کرد. از جانب خدا به او فرمان دادم که در بستر من بخوابد؛ او نیز چنین کرد و جان خود را فدای من ساخت».[۵][۶]
در نقل «الاحتجاج» نیز اصل این فضیلت با عبارت «وَهُوَ الَّذِي فَدى رَسُولَهُ بِنَفْسِهِ» بیان شده است؛ یعنی او همان کسی است که جان خود را فدای رسول خدا کرد.[۷]
معنای فداکاری در این فراز
تعبیر «فَادِيًا لِي بِنَفْسِهِ» پذیرش خطر و جان‌فشانی امیرالمؤمنین علیه السلام برای حفظ جان پیامبر را بیان می‌کند. عبارت «أَمَرْتُهُ عَنِ اللَّهِ» نیز در این نقل، اقدام آن حضرت را اطاعت از فرمانی معرفی می‌کند که پیامبر از جانب خدا ابلاغ کرده است.
در این بخش، سه فضیلت در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند: پیشگامی در ایمان، همراهی در عبادت و فداکاری برای رسول خدا.
لیلة المبیت و آیهٔ ۲۰۷ سورهٔ بقره
در گزارش‌های تفسیری، فداکاری امیرالمؤمنین علیه السلام در لیلة المبیت با آیهٔ ۲۰۷ سورهٔ بقره ارتباط داده شده است:[۸]
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ.
«و از مردم کسی است که جان خود را برای به‌دست‌آوردن خشنودی خدا می‌فروشد، و خداوند نسبت به بندگان مهربان است».[۹]
این آیه، ایثار جان در راه رضای خدا را بیان می‌کند. در روایت یادشده، خوابیدن امیرالمؤمنین علیه السلام در بستر پیامبر صلی الله علیه وآله از مصادیق آن معرفی شده است.
زیارت غدیریه و جان‌فشانی در راه خدا
زیارت غدیریه از زیارت‌های امیرالمؤمنین علیه السلام است که فضایل، مجاهدت‌ها و جایگاه آن حضرت را بیان می‌کند. در بخشی از آن آمده است:
وَأَشْهَدُ أَنَّكَ وَعَمَّكَ وَأَخَاكَ الَّذِينَ تَاجَرْتُمُ اللَّهَ بِنُفُوسِكُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيكُمْ… «و گواهی می‌دهم که تو و عمویت و برادرت، کسانی هستید که با جان‌های خود با خدا معامله کردید؛ پس خداوند دربارهٔ شما نازل کرد…».[۱۰]
سپس به آیهٔ ۱۱۱ سورهٔ توبه استناد می‌شود: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَىٰ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ. «خداوند از مؤمنان، جان‌ها و اموالشان را خریده است، در برابر اینکه بهشت برای آنان باشد».[۱۱] این فراز زیارت، جان‌فشانی در راه خدا را به‌طور کلی بیان می‌کند. لیلة المبیت با این مضمون ارتباط موضوعی دارد؛ بااین‌حال، در عبارت نقل‌شده نام این واقعه به‌صراحت ذکر نشده است.
ارتباط لیلة المبیت با فضایل یادشده در غدیر
در نقل خطبه، فداکاری در شب هجرت در کنار سبقت در ایمان و نماز قرار گرفته است. این ترتیب نشان می‌دهد که یادکرد لیلة المبیت، بخشی از بیان سابقهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام در همراهی با پیامبر و یاری رسالت است. آیهٔ ۲۰۷ سورهٔ بقره در گزارش تفسیریِ مربوط به این واقعه، و آیهٔ ۱۱۱ سورهٔ توبه در عبارت نقل‌شده از زیارت غدیریه مطرح شده‌اند. هر دو با مضمون ایثار جان در راه خدا ارتباط دارند، اما محل استناد و سیاق آن‌ها متفاوت است.
جستارهای وابسته
• خطبه غدیر • ایثار امیر المومنین علیه السلام • اولین نمازگزار • زیارت غدیریه • فضیلت امیرالمؤمنین بر دیگران
پانویس
- ↑ اسرار غدیر، ص ۲۰۶.
- ↑ سخنرانی استثنائی غدیر، صص ۱۵۷–۱۷۰.
- ↑ اسرار غدیر، ص ۲۰۶.
- ↑ سخنرانی استثنائی غدیر، صص ۱۵۷–۱۷۰.
- ↑ اسرار غدیر، ص ۲۰۶.
- ↑ سخنرانی استثنائی غدیر، صص ۱۵۷–۱۷۰.
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، ج ۱، خطبهٔ غدیر، فراز معرفی فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام.
- ↑ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ج ۱، ص ۱۲۳، ح ۱۳۳.
- ↑ سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۰۷.
- ↑ مفاتیح الجنان، باب زیارات، زیارت امیرالمؤمنین علیه السلام در روز غدیر، عبارت «وأشهد أنک وعمک وأخاک…».
- ↑ سورهٔ توبه، آیهٔ ۱۱۱، آغاز آیه.
منابع
- قرآن کریم.
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری.
- سخنرانی استثنائی غدیر؛ محمدباقر انصاری.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
- شواهد التنزیل لقواعد التفضیل؛ عبیدالله بن عبدالله حسکانی، تحقیق محمدباقر محمودی.
- مفاتیح الجنان؛ شیخ عباس قمی، بخش زیارت امیرالمؤمنین علیه السلام در روز غدیر.