محمد بن محمد جزری (ابن جزری، شمس الدین، ابوالخیر)
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد بن محمد بن یوسف جزری |
| سرشناسی | قاری، محدث و فقیه شافعی |
| تولد | ۲۵ رمضان ۷۵۱ قمری |
| وفات | ربیعالاول ۸۳۳ قمری در شیراز |
| محل دفن | مدرسه دارالقرآن شیراز (بنیانگذاری شده توسط خودش) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | محمد بن احمد بن قدامه مقدسی، عبدالوهاب بن یوسف ابن السلار، محمد بن عبدالرحمان بن الصائغ و... |
| شاگردان | - |
| تحصیلات | قرائات، حدیث، فقه شافعی، اصول فقه |
| مذهب | شافعی |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | علوم قرآنی (قرائات)، حدیث، فقه، تاریخ |
| علت شهرت | تألیف کتابهای النشر فی القرائات العشر و غایة النهایة فی طبقات القراء |
شمسالدین ابوالخیر محمد بن محمد بن یوسف جزری، از برجستهترین قراء و محدثان سده هشتم و نهم هجری است که در گسترش علوم قرائت و حدیث نقش بسزایی ایفا نمود. وی با سفرهای علمی گسترده به مراکز مهم جهان اسلام از جمله شام، مصر، حجاز، آناتولی و ایران، از محضر استادان بزرگ بهره برد و آثار متعددی در زمینههای قرائات، حدیث، فقه و سیره نبوی تألیف کرد.
زندگینامه[۱]
شمسالدین ابوالخیر محمد بن محمد بن یوسف جزری (۷۵۱-۸۳۳ق) انتساب او به جزیره ابن عمر، واقع در جنوب شرقی ترکیه امروزی، دلیل شهرت وی به «جزری» است. ابن جزری در طول حیات خود، با سفر به مناطق گوناگون جهان اسلام و بهرهگیری از استادان برجسته، به دانش قرائات دست یافت و آثار متععدی از خود به جای گذاشت.
او در شب شنبه ۲۵ رمضان سال ۷۵۱ قمری در دمشق دیده به جهان گشود. خاندان وی اصالتاً از منطقه جزیره ابن عمر (در جنوب شرقی ترکیه کنونی) بودند و به همین سبب به «جزری» شهرت یافتند.
ابن جزری در زادگاه خود دمشق، از سال ۷۶۶ قمری فراگیری قرائت و حدیث را آغاز کرد. در سال ۷۶۸ قمری برای نخستین بار به حج مشرف شد و پس از انجام مناسک، در مکه و مدینه از محضر مشایخ آن دیار بهره برد و سپس به دمشق بازگشت.
در نیمه دوم سال ۷۶۹ قمری عازم مصر شد و پس از استماع از علمای آن سامان، پیش از شعبان ۷۷۰ به دمشق مراجعت کرد و دست کم تا ربیعالاول سال بعد در آنجا اقامت گزید. بار دیگر برای تکمیل دانش رهسپار مصر شد و پیش از شوال ۷۷۲ به وطن بازگشت. در همین ایام، در دمشق از اباحفص عمر بن حسن مراغی خرقه تصوف دریافت کرد. در ذیحجه همان سال برای استماع حدیث به بعلبک سفر کرد.
در سال ۷۷۳ قمری، بر اساس گزارش سخاوی، ابن جزری به قضاوت دمشق منصوب شد اما چند روز بعد از این سمت کنارهگیری کرد. این امر نشان میدهد که وی در نیمه اول این سال در دمشق نبوده و احتمالاً در مصر اقامت داشته است. در سال ۷۷۴ قمری در دمشق حضور داشته و از عمادالدین ابن كثير در آخرین ماههای عمر وی اجازه افتاء دریافت کرده است. گزارشهایی از حضور او در دمشق در فاصله سالهای ۷۷۵ تا ۷۷۷ قمری نیز موجود است.
در سال ۷۷۸ قمری مجدداً راهی مصر شد و در همان سال از ضیاءالدین قزوینی اجازه افتاء گرفت. به احتمال زیاد سفر وی به اسکندریه نیز در همین ایام صورت گرفته است. سخاوی اشاره میکند که ابن جزری در سال ۷۷۹ قمری متولی منصب «توقیع الدست» بوده، اما محل و کارگزار این انتصاب را مشخص نکرده است. پس از بازگشت مجدد به دمشق، مدتی در جامع اموی به تدریس قرائات اشتغال داشت و پس از درگذشت استادش عبدالوهاب بن سلادر در سال ۷۸۲ قمری، به سمت شیخالقراء در تربت امصالح دمشق منصوب شد.
سخاوی همچنین یادآور شده که ابن جزری پیش از این انتصاب، سرپرستی اقراء در مدرسه عادلیه و دارالحدیث اشرفیه را نیز بر عهده داشته و مدتی نیز در مدرسه اتابکیه دمشق به تدریس پرداخته است. وی در سال ۷۸۵ قمری از شیخالاسلام بلقینی اجازه افتاء گرفت و در سال ۷۸۸ مجدداً به مصر سفر کرد، اما در اواسط سال بعد به وطن بازگشت. در سال ۷۹۲ قمری برای بار دوم به حج مشرف شد و پس از بازگشت در سال ۷۹۳ به قضاوت شام منصوب گردید، اما به دلایل نامشخصی پیش از رمضان ۷۹۵ از این سمت کنارهگیری کرد و به مصر رفت.
به هر حال، ابن جزری در مصر مورد بیمهری حاکم وقت قرار گرفت و اموالش مصادره شد. سرانجام در سال ۷۹۸ قمری مصر را ترک گفت و از راه اسکندریه عازم آسیای صغیر گردید. او در ۱۴ رجب همان سال به انطالیه رسید و پیش از ربیعالاول ۷۹۹ قمری وارد بورسا شد و در آنجا اقامت گزید. در اوایل سال ۸۰۵ قمری، بورسا به دست تیمور لنگ گشوده شد و ابن جزری همراه تیمور به پایتخت او یعنی شهر کش (سبزوار کنونی) منتقل گردید. او تا اوایل سال ۸۰۷ قمری در کش اقامت داشت، سپس به دلیل انتقال مرکزیت به سمرقند، راهی آن دیار شد و در ربیعالاول همان سال در سمرقند حضور یافت. از لحن گفتار ابن جزری چنین برمیآید که نسبت به تیمور نظر خوشایندی نداشته است.
با مرگ تیمور در شعبان ۸۰۷ قمری، اقامت اجباری ابن جزری در ماوراءالنهر پایان یافت. او در مسیر بازگشت وارد هرات شد و پس از آن از یزد و اصفهان گذشت و در رمضان ۸۰۸ قمری به شیراز رسید. پیرمحمد، حاکم وقت فارس، وی را به قضاوت شیراز و توابع آن منصوب کرد. ابن جزری از شیراز راهی بصره شد و پس از سفری به یمن، یک سال تمام (۸۲۸ قمری) در مکه مجاور گزید. در اوایل سال ۸۲۹ قمری ابتدا به مصر و سپس به شام رفت و از آنجا بار دیگر عازم عجم (شیراز) شد و تا پایان عمر در آنجا سکونت گزید.
استادان
ابن جزری در طول حیات خود از استادان بسیاری بهره برد. از مهمترین مشایخ وی در قرائت و حدیث میتوان به این افراد اشاره کرد:
- محمد بن عبدالرحمان بن الصائغ
- محمد بن رافع سلامی
- عبدالوهاب بن یوسف ابن السلار
- عبدالله بن ایدغدی ابن الجندی
- ابوالمعالی محمد بن الکبان
- محمد بن احمد بن قدامه مقدسی
ابن جزری حدود ده سال ملازم محمد مقدسی بود و بیش از پانزده هزار حدیث از وی شنید. در فقه نیز از عبدالرحیم اسنوی و سراجالدین بلقینی بهره برد و نزد ضیاءالدین قزوینی اصول فقه و معانی و بیان را فراگرفت. وی در سیزده سالگی حافظ کل قرآن بود و تلاش او برای استماع از بزرگترین مقریان بلاد اسلامی موجب شد که قرائت او هم از نظر تعدد طرق و هم از حیث علو اسناد، در میان همعصرانش چشمگیر باشد.
وفات
ابن جزری سرانجام در ربیعالاول سال ۸۳۳ قمری در شیراز درگذشت و در مدرسهای که خود بنیان نهاده بود به خاک سپرده شد.
تألیفات
برخی از مهمترین آثار او عبارتاند از:
- «أسنی المطالب في مناقب علي بن أبيطالب علیه السلام»
- «تحبير التيسير في قرائات الأئمة العشرة»
- «الحصن الحصين من كلام سيد المرسلين صلی الله علیه وآله»
- «الدرة المضيئة في قرائات الأئمة الثلاثة المرضية لتتميم القرائات العشر»
- «الزهر الفائح في ذكر من تنزه عن الذنوب و القبائح»
- «طيبة النشر في القرائات العشر»
- «عرف التعريف بالمولد الشريف»
- «غاية النهاية في طبقات القراء»
- «كاشف الخصاصة عن ألفاظ الخلاصة»
- «المصعد الأحمد في ختم مسند الإمام أحمد»
- «منجد المقرئين و مرشد الطالبين»
- «النشر في القرائات العشر»
- «الأربعون مسئلة في القرائات»
- «تاریخ الجزری»
- «تقريب النشر في القرائات العشر»
- «التمهيد في علم التجويد»
- «ذات الشفاء في سيرة النبي(صلی الله علیه وآله) و الخلفا»
- «عدة الحصن الحصين»
- «مفتاح الحصن الحصين»
- «الهداية في علم الدراية (منظومهای در علوم الحدیث)»
روايت حديث غدير[۲]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده محمد بن محمد بن محمد جَزَرى دمشقى مُقرى شافعى، ابن جَزَرى، شمس الدين، ابوالخير (م ۸۳۳ ق) است. چنانچه در نام مراغى گذشت، شيخ ابن جَزَرى در «اسنى المطالب» حديث غدير را روایت كرده است.[۳]
قاضى مجيرالدين ابواليمن عبدالرحمن عليمى و فضل بن روزبهان[۴]: او را توثيق كرده و به ويژه در علم قرائت بسيار ستوده اند. ابن حجر عسقلانی گفته كه وى در علم قرائت يگانه بود و در حدیث و فقه دست داشت.
پانویس
- ↑ مقدمه، أسنی المطالب في مناقب سيدنا علي بن أبيطالب كرماللهوجهه، ص13
- ↑ چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۲۸۰.
- ↑ اسنى المطالب: ص ۳، ۴.
- ↑ الانس الجليل بتاريخ القدس و الخليل: ج ۲ ص ۱۰۹. شرح الشمائل. همچنين ر.ک: البدر الطالع: ج ۲ ص ۲۵۷. الضوء اللامع: ج ۹ ص ۲۵۵. طبقات داوودى: ج ۲ ص ۵۹ . شَذَرات الذهب: ج ۷ ص ۲۰۴.